ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلدىعى تۇسىندا, مەملەكەتتىلىك جاڭعىرىپ ورنىققان كەزدە, كوپتىڭ كوكەيىندە جۇرگەن ماسەلەنى قايتا قاراۋدىڭ قيسىنى بار. العاش رەت سوناۋ 1993 جىلى ءتۇرلى گەوساياسي, باسقا دا قيىندىقتارعا قاراماي, تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى ن.نازارباەۆ وسى باعىتتاعى ساۋاپتى قادامعا ۇيتقى بولعانىن بىلەمىز. سوندا «جاپپاي ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ تۋرالى زاڭ قابىلدانىپ, ولاردى ەسكە الۋ كۇنى بەلگىلەنگەن. ودان بەرى كوپ نارسە وزگەردى, ەڭ باستىسى – ەركىن سانا-سەزىم ورنىقتى.
ۇلتىمىزدىڭ ارداقتى تۇلعالارى تۋرالى شىندىقتى ايتىپ, ولاردى اقتاۋ تەك ولاردىڭ ۇرپاقتارى ءۇشىن عانا ەمەس, جالپى قوعامدىق سانانى جاڭعىرتۋ ءۇشىن قاجەت. مۇنى ەل ءۇشىن جانىن قۇربان ەتكەندەر مەن جەكە باسىنىڭ قامىنان اسا الماعانداردىڭ ارا جىگىن اجىراتۋ ءۇشىن قاجەتتى شارا دەپ قابىلداۋ ورىندى. ءار داۋىردەگى, كەزەڭدەگى ازاماتتىق قوعام بەلسەندىسىنىڭ, تۇلعانىڭ, قايراتكەردىڭ ساياسي-پراكتيكالىق ءىس-ارەكەتى ءۇشىن تاريحتىڭ ءادىل باعاسى بولاتىنىن قالىپتاستىرۋ جولى دەپ قاراستىرۋعا بولادى. سوناۋ «ازاماتتىق سوعىس», الەمدىك قۇقىق پراكتيكاسىندا قولدانىلماعان «حالىق جاۋلارى» دەگەن ۇعىم-تەرميندەردىڭ زاڭدى انىقتاماسىن قايتا تارازىلاۋ كەرەك شىعار. سوۆەتتىك كەزەڭدە ساياساتتى تۇسىنبەي باس كوتەرگەن كوتەرىلىسشىلەردىڭ, بايدىڭ تۇقىمى, ءدىني تۇلعالار رەتىندە اتىلىپ نەمەسە «يتجەككەنگە» ايدالعانداردىڭ وبال-ساۋابىن ىزدەۋ, سۇراۋ سالىپ, اق-قاراسىنا كوز جەتكىزۋ – بۇگىنگى ۇرپاق ءۇشىن ارىلۋ پارىزىنداي بولار ەدى. ودان كەيىنگى 1920-1921 جىلداردان باستالعان اشتىق قۇرباندارىنىڭ جانە اشارشىلىق سەبەپتەرىن اشكەرەلەگەن ساياسي تۇلعالاردىڭ تاعدىرى دا تراگەدياعا ۇلاستى.
سونداي-اق وتكەن عاسىردىڭ 30-50 جىلدارى بيلىككە قارسى تۇرعان قازاق جاستارىنىڭ ءتۇرلى ۇيىم, باستامالارى تۋرالى جۋرناليستىك ىزدەنىستەردەن باسقا تىڭعىلىقتى زەرتتەۋلەر جوقتىڭ قاسى. مۇنىڭ سىرتىندا رەپرەسسيالانعان ازاماتتاردىڭ ۇرپاعى كورگەن ازاپ پەن مەحناتقا باعا بەرىلمەدى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس قۇرباندارىن, تۇتقىندا, لاگەرلەردە ازاپتالعان, اتىلعان تۇلعالاردى قاي ساناتقا جاتقىزارىمىزدى بىلمەدىك. ولاردى تەك «سوعىس قۇربانى» دەۋ از, ويتكەنى بۇل بەيباقتار ساياسي جۇيەلەر تەكەتىرەسىنىڭ قورلىعىن باسىنان وتكەرىپ, جانىن قيدى. قىراعى قاراۋلار كوزىنە ءىلىنىپ, عۇمىرىن اڭدۋدىڭ استىندا وتكىزگەندەر قانشاما؟!
جوعارىدا ايتىلعان مىندەتتەردى ورىنداۋ بارىسىندا مەملەكەتتىك كوميسسيا مۇشەلەرى مەن ءتيىستى جاۋاپتى ورىندار مىناداي ۇسىنىستاردى ەسكەرگەنى ءجون شىعار.
بىرىنشىدەن, ساياسي زاردابىنا ءادىل باعا بەرىلمەگەن سوۆەت وكىمەتى كەلمەسكە كەتتى. بىراق سول قوعام اۋىر ساياسي ايىپ تاققانداردىڭ ۇرپاعى ءتىرى. اتا-باباسىنىڭ اقتالۋىن جانە ساياسي قاتەلىكتەرگە باعا بەرىلۋىن ەڭ العاش سولار كۇتىپ وتىر. وسى تۇرعىدا كەلمەسكە كەتكەن پاتشا وكىمەتىنىڭ دە قۋعىن-سۇرگىندەرىنە, ونىڭ قۇرباندارىنا لايىقتى ساياسي باعا بەرىلگەنى دۇرىس.
ەكىنشىدەن, ءبىز اشتىق پەن ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋدى ءبىر كۇنى اتاپ ءوتۋىمىز كەرەك پە, جوق بۇعان ەكى بولەك داتا ارناۋىمىز قاجەت پە – وسى جاعىن قايتا قاراۋ ماڭىزدى دەپ ويلايمىز. بىزدىڭشە, «قازاقستان اشتىعى» نەمەسە «اشارشىلىق قۇرباندارىن جوقتاۋ» – اسا قاسىرەتتى وقيعا. سوندىقتان ەكەۋىن ءبىر-بىرىمەن بايلانىستى, بىراق ەكى بولەك كۇردەلى دە تراگەديالى داتا رەتىندە سانادا دا, تاريحتا دا ورنىقتىرعان ءجون بولار ەدى.
«ارحيۆتەردى اشىپ, جاريا ەتۋ ابىروي اكەلمەيدى, از قازاقتىڭ اراسىنا ىرىتكى سالادى» دەگەن پىكىرلەر دە ايتىلىپ قالىپ ءجۇر. بۇل – الدەنەشە رەت قايتالانىپ كەلە جاتقان ەرىنشەكتەردىڭ ءشوپ باسىن سىندىرماي, «ەرتەڭگە سىرعىتپا سىلتاۋى» نەمەسە كوزقاماندار مەن ماڭگۇرتتەردىڭ كەرەناۋلىعى. سوندا «جاۋىردى جابا توقۋ» كىمدى بەدەلگە شىعارماق؟ بىزدىڭشە, قيىن تاعدىرلاردىڭ, تراگەديالىق جاعدايلاردىڭ دا ەلىمىزدى توپتاستىراتىن, بىرلىگىن بەكەمدەي تۇسەتىن تۇستارىنىڭ ءوزىن تۇگەندەپ زەرتتەپ الساق تا جەتكىلىكتى بولار ەدى. ونىڭ ۇستىنە, قازىرگىدەي كوزى اشىق, ساۋاتتى ۇرپاعى بار حالقىمىزدىڭ ورەسى, وتكەن-كەتكەنىنە توقتام ايتار مىنەزى مەن بايسالدى ويىن, قورىتىندى جاساي بىلەتىن قاسيەتىن نەگە ەسكەرمەسكە؟
مىنە, قالىڭ كوپشىلىك ءتيىستى كوميسسيا مۇشەلەرىنەن وسىنداي نيەتكە ساي, اقىلعا قونىمدى, تەمىردەي تارتىپكە باعىنعان, تەرەڭ دە بايىپتى جۇمىستى كۇتەدى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات» ماقالاسى اتالعان كوميسسيا تۋرالى ويىمىزدى ءبىر جاڭعىرتسا, ەكىنشى جاعىنان تاريحقا ءارى ساباق, ءارى اينا رەتىندە قاراۋ جونىندەگى كوزقاراسىمىزعا تۇسىنىك ەنگىزدى. ءيا, تاۋەلسىزدىك جولىنداعى تار جول, تايعاق كەشۋ – جاي جوقتاۋ مەن قارالى تراگەديا عانا ەمەس, رۋحتانۋ مەن نامىستى قايراۋدىڭ نەگىزى. «مىڭ ءولىپ, مىڭ ءتىرىلۋ» دە – قازاق ەلى ماڭگىلىگىنىڭ ارقاۋى. فەنومەن-فەنيكس – ءبىزدىڭ جول, ءبىزدىڭ تاعدىر.
قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى ماقالاسىندا ۇلت تاريحىنىڭ اۋىر كەزەڭدەرى, كۇرەس پاراقتارى تاۋەلسىزدىكتىڭ تاعىلىمى رەتىندە بايىپتالعان. ماسەلەن, اشارشىلىقتى الايىق. مەملەكەت باسشىسى اشارشىلىقتى جاڭاشىل زەرتتەۋ نىساناسى ەتۋدى ماسەلە ەتىپ كوتەردى. ول: «ميلليونداعان ادامدى قازاعا ۇشىراتىپ, ءتىرى قالعانىن جان ساۋعالاپ بوسىپ كەتۋگە ءماجبۇر ەتكەن الاپات اشارشىلىقتىڭ العاشقى كەزەڭى – 1921-1922 جىلدارداعى ناۋبەتتەن بەرى 100 جىل ءوتتى. سول زۇلماتتىڭ كەسىرىنەن قىرىلىپ قالماعاندا, حالقىمىزدىڭ سانى قازىرگىدەن الدەنەشە ەسە كوپ بولار ەدى» دەپ جازادى.
قازاقتىڭ «كوپ قورقىتادى, تەرەڭ باتىرادى» دەگەن ناقىلى – ساقتىق پەن مۇرات يشاراتى. بۇيىرسا, ونداي كۇنگە دە جەتەرمىز.
مەملەكەت باسشىسى: ء«تىپتى عالىمداردىڭ اراسىندا اشارشىلىق قۇرباندارىنىڭ ناقتى سانى تۋرالى ورتاق پايىم جوق. الا-قۇلا دەرەكتەر جانە ونىڭ سەبەپ-سالدارى جايلى ءارتۇرلى كوزقاراستار قوعامدى اداستىرادى. ءتيىستى تاريحي قۇجاتتاردى, جينالعان مالىمەتتەردى اسا مۇقيات زەردەلەۋ كەرەك», دەي وتىرىپ, كاسىبي تاريحشىلارعا ازاماتتىق مىندەت تە جۇكتەگەندەي.
قازىرگى كۇن – اسىرە ەموتسيا مەن جاداعاي كوڭىل-كۇيدىڭ ۋاقىتى ەمەس. شىن تاريح باردى دا, جوقتى دا باعالاۋدى ۇيرەتەدى. ونىڭ اششىسى دا, اقيقاتى دا – تاعىلىم بەرۋىندە. بىزدىڭشە, قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى ماسەلەنىڭ وسى جاعىنا ەل نازارىن اۋداردى. تاۋەلسىزدىك مۇراتى – ەلدى دە, ەردى دە لايىقتى باعالاي بىلۋدە. ەل بىرلىكتىڭ, ەر ەرلىكتىڭ قادىرىن بىلگىزەدى.
دارحان مىڭباي,
ءماجىلىس دەپۋتاتى