ەكسپو شەجىرەسى: پاريج – 1878
بۇكىلالەمدىك كورمەلەر تاريحى باستالعاننان بەرگى ۋاقىتتا جەتىنشى رەت جالاۋىن جەلبىرەتكەن ەكسپو 1878 جىلى ءۇشىنشى رەت پاريجدە وتكىزىلدى. ءسويتىپ, 1876 جىلى امەريكا قۇرلىعىندا العاش رەت وتكىزىلگەن فيلادەلفيا حالىقارالىق ءامبەباپ كورمەسىنەن كەيىن ادامزات شىعارماشىلىعىنىڭ جەتىستىگى سارالاناتىن ۇلى كورمە قايتادان كارى قۇرلىققا اۋىستى.
ەكسپو شەجىرەسى: پاريج – 1878
بۇكىلالەمدىك كورمەلەر تاريحى باستالعاننان بەرگى ۋاقىتتا جەتىنشى رەت جالاۋىن جەلبىرەتكەن ەكسپو 1878 جىلى ءۇشىنشى رەت پاريجدە وتكىزىلدى. ءسويتىپ, 1876 جىلى امەريكا قۇرلىعىندا العاش رەت وتكىزىلگەن فيلادەلفيا حالىقارالىق ءامبەباپ كورمەسىنەن كەيىن ادامزات شىعارماشىلىعىنىڭ جەتىستىگى سارالاناتىن ۇلى كورمە قايتادان كارى قۇرلىققا اۋىستى.
1870-جىلداردىڭ باسىندا فرانتسيا باستان وتكەرگەن كۇردەلى كەزەڭدەردىڭ اۋىرتپاشىلىعى حالىق ەڭسەسىن ءتۇسىرىپ تاستاعان ەدى. فرانكو-پرۋسسيا سوعىسىندا جەڭىلىس تاپقان, پاريج كوممۋناسىنىڭ سالدارىنان ءبىر-بىرىنە قارۋ جۇمساعان قاسىرەتتى كەزەڭنەن ەڭسەسى تۇسكەن فرانتسۋزداردى جىگەرلەندىرەتىن ەرەكشە ءبىر ۇلتتىق جەتىستىك كەرەك بولدى. وسىنى ەسكەرگەن فرانتسۋز وكىمەتى 1878 جىلدىڭ 1 مامىرى مەن 31 قازانى ارالىعىندا اۋىلشارۋاشىلىق, وندىرىستىك تاۋارلاردىڭ جانە كوركەمونەر تۋىندىلارىنىڭ كەزەكتى بۇكىلالەمدىك امبەباپ كورمەسىن وتكىزۋ جونىندە شەشىم قابىلدادى. كورمە از ۋاقىتتىڭ ىشىندە سوعىستان كۇيزەلىسكە ۇشىراعان ەل ەكونوميكاسىن قالپىنا كەلتىرە بىلگەن فرانتسۋزداردىڭ اسقاق رۋحىن جانە جوعارى قابىلەتىن پاش ەتۋگە ءتيىس ەدى. «قايعى مەن قاسىرەتتىڭ پەردەسىن سىرىپ تاستاپ, بۇكىل الەمدى بارشاعا ورتاق ۇلكەن مەرەكەگە شاقىراتىن كۇن كەلدى», دەپ جازدى الفرەد پيكار.
كورمە قالاشىعى نىساندارىن سالۋعا ءداستۇرلى مارس القابىندا ارنايى جەر ءبولىندى. سەنا وزەنىنىڭ جارلى جاعالاۋىندا ەكسپو كورمەسىنىڭ ورتالىعى – «تروكادەرو» سارايى سالىندى. سول كەزدەگى ساۋلەت ونەرىنىڭ وزىق ۇلگىسى بولىپ تانىلعان سارايدىڭ جالپى اۋماعى 300 مىڭ شارشى مەترگە سوزىلدى. ونىڭ سالتاناتتى قاس بەتىنە اللەگوريالىق مۇسىندەردەن تۇراتىن 22 «بيلىك بەينەسى» اتتى ەسكەرتكىش مۇسىندەر ورناتىلدى. «تروكادەرو» سارايىنىڭ كۇمبەزىنە جالعاستىرىپ نورماندىقتار ۇلگىسىمەن بيىكتىگى 83 مەتر بولاتىن قوس مۇنارا تۇرعىزىلدى. سالتاناتتى سارايدىڭ قۇرىلىسى اق قۇم جانە قىزىل كىرپىشتەن ءورىلدى. بۇل وزىق ساۋلەت تۋىندىسىنىڭ اۆتورلارى ارحيتەكتورلار جيۋل بوردو مەن گابريەل داۆيد ەدى. «تروكادەرو» سارايى 1937 جىلعا دەيىن تۇردى. سول جىلى بۇل سارايدىڭ ورنىنا پاريج قالاسىندا وتكەن كەزەكتى ءبۇكىلالەمدىك كورمە قالاشىعى تۇرعىزىلدى. كورمە وتكىزىلەتىن الاڭ ورىس ونەرتاپقىشى پ.يابلوچكوۆتىڭ دوعا تۇرىندەگى 68 ەلەكتر لامپالارىمەن ورنەكتەلدى. سامالاداي جارىق بەرەتىن بۇل لامپالار كورمەگە كەلۋشىلەردىڭ ۇلكەن قىزىعۋشىلىعىن تۋعىزدى. پ.يابلوچكوۆ 1875 جىلى ويلاپ تاپقان بۇل لامپالار وسى كورمەدە العاش رەت كوپشىلىك نازارىنا ۇسىنىلىپ, «ورىس جارىعى» دەگەن اتپەن ءمالىم بولدى.
كورمە قالاشىعىنىڭ ينجەنەرلىك جەتىستىگىنىڭ شىڭى – بارلىق نىسانداردى سۋمەن قامتاماسىز ەتەتىن قۇبىر جۇيەسى ەدى. 4 ۇلكەن گيدراۆليكالىق ناسوستار سەنا وزەنىنەن سۋدى 23 شاقىرىم قاشىقتىققا سوزىلعان قۇبىرلار ارقىلى ۇزدىكسىز ايداپ, بۇكىل كورمە قالاشىعىن قامتاماسىز ەتىپ تۇردى. ناسوس كۇشىمەن اعىزىلعان سۋدىڭ ءبىر بولىگى «تروكادەرو» سارايىنىڭ قوس مۇناراسى ارقىلى اعىزىلىپ, جوعارىدان قۇلاعان سۋ كۇشى ارقىلى ليفتىلەردى قوزعالىسقا كەلتىردى. كورمەنى تاماشالاۋعا كەلگەن جۇرتشىلىقتى قىزىقتىرعان تاعى ءبىر نىسان – «تروكادەرو» سارايىنىڭ جانىنان ارنايى قازىلعان كارەردە ورنالاسقان الىپ اكۆاريۋم بولدى. اكۆاريۋمنىڭ سىيىمدىلىعى 1800 تەكشە مەتردى قۇرادى. كارەردەگى اكۆاريۋمنىڭ قابىرعالارى قالىڭدىعى 22 مم. بولاتىن 2500 شارشى مەتر شىنى قابىرعالارمەن قورشالدى. الىپ اكۆاريۋمدە ۇزىن سەگىزاياقتار مەن الىپ اكۋلالار ءجۇزىپ ءجۇردى.
1878 جىلى پاريجدە وتكەن بۇكىلالەمدىك امبەباپ كورمەگە الەمنىڭ بارلىق الدىڭعى قاتارلى مەملەكەتتەرى قاتىستى. ءبىر ايتا كەتەتىن ماسەلە, الدىندا وتكەن سوعىستا فرانتسيانى كۇيرەتە جەڭگەن گەرمانيا بۇل كورمەگە قاتىسۋدان رەسمي تۇردە باس تارتتى. الايدا, الدىڭعى قاتارلى نەمىس ينجەنەرلەرى مەن وزىق ويلى ونەرتاپقىشتارى الەمدىك كورمەگە بەلسەنە قاتىستى. ءسويتىپ, پاريج كورمەسىنەن رەسمي ەمەس دەڭگەيدە نەمىستەردىڭ 150 تەحنيكالىق جانە ونەرتاپقىشتىق تۋىندىلارى كورنەكتى ورىن الدى. كورمەدەگى نەگىزگى جادىگەرلەردىڭ يەسى فرانتسۋزدار بولسا, شەتەلدىكتەرگە ارنالعان پاۆيلونداردىڭ باسىم كوپشىلىگىن اعىلشىندار يەلەندى. كورمەنى ۇيىمداستىرۋشىلار وعان قويىلعان جادىگەرلەردى 9 توپقا جانە 90 سىنىپقا ءبولدى. بۇكىلالەمدىك جەتىستىكتەر كورمەسىن تاماشالاۋعا كەلگەن جۇرتشىلىققا بىرنەشە پار ات جەگىلگەن 800 سالتاناتتى كۇيمە جانە 12 مىڭ ەكىاياقتى ارباكەشتەر قىزمەت كورسەتتى.
پاريج قالاسىندا وتكەن حالىقارالىق كورمە اياسىندا كوپتەگەن عىلىمي باسقوسۋلار مەن كونگرەستەر وتكىزىلدى. وسى كورمەدە ماڭىزدى ماسەلەلەرىمەن ەستە قالعان ايەل قۇقىعىن قورعاۋ كونگرەسىنىڭ جۇمىسى كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىنەن شىقتى. سول سياقتى ءدۇنيەجۇزىنەن جينالعان جازۋشىلار العاش رەت ءوز كونگرەستەرىن وتكىزدى. بۇكىلالەمدىك جازۋشىلار كونگرەسىنە ۆيكتور گيۋگو جەتەكشىلىك جاسادى. وسى كونگرەستە ادەبيەت سالاسىندا اۆتورلىق قۇقىقتى قورعايتىن العاشقى حالىقارالىق زاڭ قابىلداندى. وسى زاڭنىڭ قابىلدانۋىنا ي.س.تۋرگەنەۆ باستاعان ورىس دەلەگاتسياسى ۇلكەن ەڭبەك ءسىڭىردى.
1878 جىلعى پاريج كورمەسىندەگى تەحنيكالىق وزىق جەتىستىكتەر قاتارىندا ءارىپ تەرەتىن ماشينا, «زينگەر» كومپانياسى شىعارعان ءىس تىگەتىن ماشينالار ەرەكشە قىزىعۋشىلىق تانىتتى. بۇل كەزەڭدە حالىقارالىق رىنوكتا زور سۇرانىسقا يە بولىپ ۇلگەرگەن «زينگەر» تىگىن ماشيناسى (1877 جىلى 280 مىڭ دانا تىگىن ماشيناسى ساتىلعان) كورمەگە كەلگەن ىسكەر توپتار اراسىندا دا زور سۇرانىسقا يە بولدى. سونىمەن بىرگە, كورمەگە قويىلعان تەورەلليانىڭ مەتەوروگرافى, ءبىر ادامنىڭ باسقارۋىمەن جۇمىس ىستەيتىن, كۇنىنە 10 مىڭ دانا پاپيروس شىعاراتىن ماشينا ەرەكشە قىزىعۋشىلىق تۋعىزدى. سول كەزەڭدەگى جۇردەك اربالارعا ارنالىپ شىعارىلعان رەزەڭكە دوڭعالاقتار دا كاسىپكەرلەردىڭ ۇلكەن سۇرانىسىنا يە بولدى.
بۇكىلالەمدىك امبەباپ كورمە شەڭبەرىندە جان-جاقتى اتتراكتسيوندار ۇيىمداستىرىلدى. وسى رەتتە ينجەنەر جيففارانىڭ كولەمى 35 مىڭ شارشى مەتردى قۇرايتىن اەروستاتى كوپشىلىكتىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋعىزدى. بۇل اەروستات كورمەنى تاماشالاۋشى كوپشىلىككە قىزمەت كورسەتىپ, تىلەك بىلدىرگەن جولاۋشىلاردى ءبىر شاقىرىم بيىكتىككە دەيىن كوتەرىپ, كورمە قالاشىعىنىڭ اينالاسىن ۇشۋ الاڭىنا اينالدىردى.
1878 جىلى پاريجدە وتكىزىلگەن بۇكىلالەمدىك امبەباپ كورمە فرانتسيا ۇكىمەتى العا قويعان ماقساتتى تولىق ورىنداپ شىقتى. ۇزاق جىلدارعا سوزىلعان سوعىستان كۇيزەلگەن فرانتسۋزدار العاش رەت كورمەگە قويىلعان جەتىستىكتەرى ارقىلى الەم جۇرتشىلىعىن قىزىقتىرىپ, ۇلتتىق رۋحتى اسقاقتاتتى. فرانتسۋزدار وزدەرىنىڭ جان-جاقتى جەتىلگەن, ينتەللەكتىسى جوعارى, رۋحى بيىك ۇلت ەكەنى دالەلدەدى. وسىنداي جوعارى دەڭگەيدە وتكەن بۇل كورمەگە 13 ميلليوننان استام ادام قاتىستى.
جىلقىباي جاعىپار ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان».
سۋرەتتەردە: كورمەدەن كورىنىستەر.