سوڭعى ۋاقىتتا كوپشىلىك اراسىندا ۆاكتسيناتسيا, ياعني ەكپە تۋرالى اڭگىمە ءجيى ايتىلا باستادى. بۇل, ارينە, بۇكىل الەمدى دۇربەلەڭگە سالعان كوروناۆيرۋس ينفەكتسياسىنىڭ ادامزاتقا تاجال سەۋىپ, اۋىر زارداپ شەكتىرىپ, ايىلىن جيماي وتىرعانىنا تىكەلەي بايلانىستى تۋىنداپ وتىر. ۆاكتسينالاۋ كوپتەگەن ينفەكتسيالىق اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا ەرتەدەن-اق كەڭ قولدانىلىپ كەلەدى.
اۋرۋعا قارسى ەگۋ شارالارى ەرتە كەزدەن باستالعان. دۇنيە ءجۇزى بويىنشا شەشەككە قارسى ۆاكتسينا قاجەت ەكەندىگى تۋرالى ءسوز 1100 جىلى قىتايدا قوزعالعان. اراعا جۇزدەگەن جىلدار سالىپ, ياعني 1721 جىلى تۇڭعىش رەت ۇلىبريتانيادا شەشەككە توتەپ بەرەتىن ءدارى شىعارۋ قولعا الىنادى. ەدۆارد دجەننەر 1796 جىلى العاش رەت «ۆاكتسيناتسيا» (لاتىن تىلىنەن اۋدارعاندا ۆاكتسينا ءسوزى «vacca» - سيىر, ءvaccىnus – سيىردىكى, ياعني سيىر وسپاسى دەگەن سوزدەن باستاۋ الدى) ءسوزىن ەنگىزدى. سول جىلى سيىر شەشەگىنە قارسى ۆاكتسينانى قولدانىپ, ەكپە جاسايدى. ۋاقىت وتكەن سايىن كەزدەسكەن ءتۇرلى جۇقپالى اۋرۋلارعا قارسى ۆاكتسينانى عىلىمي تۇرعىدا دالەلدەپ شىعۋ ءۇشىن تالاي تەر توگۋگە تۋرا كەلدى. ىزدەنىمپاز عالىمداردىڭ كوپ جىلعى ەرەن ەڭبەكتەرى ارقىلى اۋرۋ تۇرلەرىنە قارسى ۆاكتسينالار پايدالانىلىپ كەلەدى. ول جىلدار بويعى ەڭبەكتىڭ ناتيجەسى.
ۆاكتسيناتسيا بالالار مەن ەرەسەكتەردى پوليوميەليت, قىزامىق, قىزىلشا, كوكجوتەل, گەپاتيت, سىرەسپە, تۋبەركۋلەزدىڭ كۇردەلى تۇرلەرى سياقتى قاۋىپتى اۋرۋلاردان قورعاۋعا كومەكتەسەدى. وعان باسىم كوپشىلىك تۇسىنىستىكپەن قارايدى. مۇحاممەد پايعامبارىمىز (س.ع.س) حاديستەرىندە: «اللا تاعالا اۋرۋدى جىبەرسە, ونىڭ ەمىن دە جىبەرەدى جانە ەمىن تاۋىپ ەمدەلىڭىزدەر» دەيدى. «ەگەر وبا اۋرۋى تۋعان جەردى بىلسەڭىز ول جەرگە بارماڭىزدار. ال سونىڭ ىشىندە بولساڭىزدار, ول جەردەن شىقپاڭىزدار» دەگەن دە بار», دەيدى ءدىن قىزمەتكەرلەرى. ۆاكتسينالارعا قارسى ادامدار ءاردايىم بولعانىمەن, كوپشىلىك XX عاسىردىڭ ەڭ ۇلكەن دەنساۋلىق جەتىستىكتەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە ۆاكتسيناتسيالاۋدى قولدايدى. ۇلىبريتانياداعى يسلام دارىگەرى ابدۋل مادجيد كاتمە مۇسىلمان بالالارىن ءتۇرلى اۋرۋلارعا قارسى ۆاكتسينامەن ەگۋگە تىيىم سالدى. ولاردىڭ ويىنشا, ادام مەن جانۋاردىڭ تالشىقتارىنان جاسالعان ءدارى-دارمەككە يسلام ءدىنى قارسى. ماسەلەن, كەيبىر ۆاكتسينانىڭ قۇرامىندا شوشقا دىرىلدەگى (جەلاتين) بار ەكەن. يسلام دارىگەرلەرىنىڭ باسشىسى ابدۋل مادجيد كاتمەنىڭ ايتۋىنشا, ءسابيدى ەكى جاسقا دەيىن ەمىزۋ ارقىلى مۇسىلمان بالالارىنىڭ اعزاسى كەز كەلگەن اۋرۋعا توتەپ بەرەدى ەكەن. كاتمەنىڭ بۇل ايتقان ءسوزىن نيگەريا, اۋعانستان, پاكىستان ەلدەرىنىڭ دارىگەرلەرى دە قولداپ وتىر. بىراق دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ مالىمەتتەرىنە سۇيەنسەك, وسى ەلدەردە ۆاكتسينا قابىلداۋشىلار سانى ارتتى.
ەگۋلەرگە قارسى ۇگىتتەۋ ەلىمىزدىڭ كەيبىر ايماقتارىندا ءالى دە تىركەلۋدە. ول حالىق دەنساۋلىعىنا ۇلكەن زيان كەلتىرۋدە. مىسالى, تمد ەلدەرىندە 90-جىلدارى ديفتەريا سىرقاتى ورشىگەن. قازاقستاندا ديفتەريانىڭ ءورشۋى 1995 جىلى تىركەلدى, وندا رەسپۋبليكادا ءبىر جىلدا ديفتەريامەن 1 105 ادام سىرقاتتانىپ, ونىڭ 66-سى قايتىس بولدى. ءورشۋ جاعدايى حالىقتى ۆاكتسينالاۋ ارقىلى عانا توقتاتىلدى.
ۆاكتسينالاۋ ارقىلى بۇگىنگى تاڭدا 20-دان اسا جۇقپالى اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋعا بولادى. ونىڭ بارلىعى ۇلتتىق ەكپە كۇنتىزبەسىنە ەنگىزىلگەن جانە ولاردى تەگىن الۋدا. بىراق سوڭعى جىلدارى قوعامدا ەگۋ ماسەلەسىنە تەرىس قارايتىندار (اسىرەسە, ءدىني اعىمدار جەتەگىندە جۇرگەندەر اراسىندا), ءتىپتى وعان قارسى پىكىر ايتاتىندار پايدا بولدى. ونىڭ تيىمدىلىگىن تەرىسكە شىعارىپ, جاس بالالارىن ىندەتكە قارسى ەككىزبەۋدىڭ سالدارىنان كەي ايماقتاردا قاۋىپتى ينفەكتسيالار باس كوتەرىپ, سابيلەردى اۋرۋعا ۇشىراتىپ, ءولىم-جەتىمگە جەتكىزىپ جاتقانى وكىنىشتى. قازىر دە كوۆيدكە قارسى ەم-شارالار اراسىندا ۆاكتسينالاۋ ءىسى الدىڭعى ورىندا تۇر. ءبىراز مەملەكەتتەردە (اقش-تا, انگليادا, رەسەي فەدەراتسياسىندا, قىتايدا, يزرايلدا, گەرمانيادا جانە ت.ب.) COVID-19 قارسى ەگۋ شارالارى باستالىپ كەتتى. ءبىزدىڭ ەلدە دە قاسىرەتى مول اۋرۋدان قورعاۋ ماقساتىندا حالىقتى جالپى ۆاكتسينالاۋ تاياۋ ايلاردا جۇرگىزىلەدى دەپ كۇتىلۋدە. ادەتتە ۆاكتسينا دايىنداۋ تەحنولوگياسى مەن وندىرىسىنە 3-5 جىل كەرەك, سەبەبى ۆاكتسينالار كوپتەگەن تەستىلەردەن وتەدى جانە كەلەسى تەست الدىنعى تەستى ناتيجەلى بولعان جاعدايدا ءارى قاراي تەستىلەنۋى جالعاستىرىلادى. بىراق قازىرگى ءومىر تالابىنا ساي, كوۆيدكە قارسى ەكپە اۋاداي قاجەت بولىپ تۇرعان ساتتە, عالىمدار ۋاقىتپەن ساناسپاي, ونىڭ دايىنداۋ مەزگىلىن بارىنشا قىسقارتىپ, قىسقا ۋاقىتتا قولدانۋعا بەردى.
ۆاكتسينالاۋ دەگەنىمىز نە؟ ۆاكتسينالاۋ – ادام ينفەكتسيا قوزدىرعىشتارىمەن بايلانىسقا تۇسكەنگە دەيىن اۋرۋدان قورعانۋدىڭ قاراپايىم, قاۋىپسىز جانە ءتيىمدى ءادىسى. ۆاكتسينالاۋ اعزانىڭ تابيعي قورعانىس مەحانيزمدەرىن قولدانا وتىرىپ, كوپتەگەن جۇقپالى اۋرۋلارعا توزىمدىلىكتى ارتتىرادى جانە يممۋندىق جۇيەڭىزدى كۇشەيتەدى. اۋرۋلار سياقتى ۆاكتسينالار دا يممۋندىق جۇيەنى ارنايى انتيدەنەلەر جاساۋعا ۇيرەتەدى. الايدا ۆاكتسينادا تەك اۋرۋ قوزدىرعىشتارىنىڭ – اۋرۋ تۋدىرمايتىن جانە ونىمەن اسقىنۋ قاۋپىن تۋدىرمايتىن قوزدىرعىشتارىنىڭ ولتىرىلگەن نەمەسە السىرەگەن ءتۇرى عانا بار. ۆاكتسينالاردىڭ كوبىسى ينەمەن ەگىلەدى, دەگەنمەن اۋىزعا سالىناتىن جانە مۇرىن اەروزولدەرى دە بار. ۆاكتسينا ەگىلگەن ورگانيزمدە اۋرۋعا قارسى يممۋنيتەت 2-3 اپتادان كەيىن قالىپتاسىپ, بىرنەشە جىل بويى ساقتالادى.
ەلىمىزدە پروفيلاكتيكالىق ەگۋدىڭ ۇلتتىق كۇنتىزبەسى بەكىتىلگەن. سوعان سايكەس ءار ەمحانادا ەگۋ كابينەتتەرى جاساقتالىپ, بالالارعا جوسپارلى تۇردە ۆاكتسيناتسيا جۇرگىزىلۋدە.
ۆاكتسينالاۋ نەسىمەن ماڭىزدى؟ ۆاكتسينالاۋ – ينفەكتسيالىق اۋرۋدىڭ الدىن الىپ, ادام ءومىرىن ساقتاپ قالۋدىڭ قاۋىپسىز جانە ءتيىمدى ءادىسى. قازىر ديفتەريا, سىرەسپە, كوكجوتەل, تۇماۋ جانە قىزىلشا سياقتى اۋرۋدان قورعايتىن ۆاكتسينا بار. جالپى العاندا, بۇل ۆاكتسينالار جىل سايىن 3 ميلليونداي ادامنىڭ ءومىرىن ءارتۇرلى دەرتتەن قورعايدى. ەگەر ۆاكتسينا الساق, ءبىز ءوزىمىزدى عانا ەمەس, اينالامىزداعى ادامداردى دا قورعايمىز. كەيبىر ادامدارعا, مىسالى اۋىر ناۋقاستارعا بەلگىلى ءبىر ۆاكتسينا الۋعا بولمايدى, سوندىقتان ولار اۋرۋ تاراتپاۋ ءۇشىن باسقا ادامداردىڭ ۆاكتسينالاۋىنا تاۋەلدى. بۇل كۇندەرى COVID-19 پاندەمياسى كەزىندە ۆاكتسينالاۋ وتە ماڭىزدى بولىپ وتىر. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى (ددۇ) COVID-19 تۋدىرعان قيىندىققا قاراماستان, يممۋنيزاتسيا جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ قىزمەتىن ۇزدىكسىز جەتكىزۋدى قامتاماسىز ەتۋگە شاقىردى.
ۆاكتسينا قالاي جۇمىس ىستەيدى؟ ۆاكتسينالار قوزدىرعىشقا يممۋنيتەتتى قالىپتاستىرۋ ءۇشىن تابيعي قورعانىس مەحانيزمىن ىسكە قوسۋ ارقىلى اۋرۋ قاۋپىن ازايتادى. ۆاكتسينالاۋ اعزانىڭ يممۋندىق رەاكتسياسىن تۋدىرادى, ياعني انتيدەنەلەر شىعارا باستايدى. انتيدەنە – بۇل اعزانىڭ يممۋندىق جۇيەسى اۋرۋمەن كۇرەسۋ ءۇشىن تابيعي جولمەن تۇزىلەتىن اقۋىزدار. ولار بولاشاقتا اۋرۋمەن كۇرەسۋ ءۇشىن قوزدىرعىشتى ەستە ساقتايدى. ەگەر سول قوزدىرعىش اعزاعا قايتا ەنسە, يممۋندىق جۇيە اۋرۋدىڭ دامۋىنا جول بەرمەي, ونىڭ كوزىن جويادى. ادام بويىنداعى يممۋندىق جۇيەنىڭ ەستە ساقتاۋ قاسيەتى جاقسى دامىعان. ءبىر نەمەسە بىرنەشە ۆاكتسينا العاننان كەيىن, بەلگىلى ءبىر اۋرۋدان ونداعان جىل بويى, ءتىپتى ءومىر بويىنا قورعانىش الامىز. سوندىقتان ۆاكتسينانى ءتيىمدى ەتەدى. ۆاكتسينا ءبىزدىڭ اۋىرىپ قالۋىمىزعا جول بەرمەيدى. قازىرگى كەزدە الدىن الا ەگۋدىڭ ناتيجەسىندە كوپتەگەن جۇقپالى اۋرۋلار (مىسالى شەشەك) جويىلدى. بىراق دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, جىلىنا 500 ملن ادام جۇقپالى اۋرۋعا شالدىقسا, ونىڭ 400 ملن-دايى ەگىلمەگەندەر ەكەنى انىقتالىپ وتىر. سوندىقتان ءار ءتۇرلى جۇقپالى اۋرۋلارعا قارسى كۇرەستە ەگۋدىڭ ماڭىزى زور ەكەنىنە ەش كۇمان كەلتىرىلمەيدى.
يممۋندى جۇيە قىزمەتى تۋرالى ءبىلىمنىڭ جەتىلە تۇسۋىنە بايلانىستى ۆاكتسينالار قولدانۋى ءارى قاراي كەڭەيتىلۋدە. ونكولوگيالىق اۋرۋلاردىڭ يممۋنوتەراپياسىنا قولداناتىن پرەپاراتتار ءوندىرىلىپ جاتقانىن, ءتىپتى جاتىر موينىنىڭ قاۋىپتى وبىرىن بولدىرماۋ ءۇشىن ەكپە جۇرگىزىلەتىنى بەلگىلى. كەلەشەكتە – اللەرگيا, اۋتويممۋندى اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋىنا جانە ەمدەۋگە ارنايى دايىندالعان ۆاكتسينالار شىعارۋ مىندەتتەرى تۇر.
ۆاكتسينا ادام مەن قاۋىمدى قالاي قورعايدى؟ ۆاكتسينالار يممۋندىق جۇيەنى ۆيرۋس پەن باكتەريالاردى تانۋعا, ونىمەن كۇرەسۋگە ۇيرەتۋگە باعىتتالعان. ەگەر دەنەگە كەيىنىرەك وسى پاتوگەندىك قوزدىرعىشتار اسەر ەتسە, ونى تەز جويۋعا دايىن بولادى, بۇل اۋرۋدىڭ الدىن الادى. ەگەر ادام اۋرۋعا قارسى ۆاكتسينا العان بولسا, جۇقتىرۋ قاۋپى تومەندەيدى, دەمەك, اۋرۋدى باسقالارعا تاراتۋى ازايادى. قوعامدا نەعۇرلىم كوپ ادامعا ۆاكتسينا ەگىلسە, سوعۇرلىم اۋرۋ قوزدىرعىشتىڭ ادامنان ادامعا بەرۋ مۇمكىندىگى تومەندەيدى. ەگەر حالىقتىڭ كوپ بولىگىنە ۆاكتسينا ەگىلسە, ۇجىمدىق يممۋنيتەتكە قول جەتكىزىلەدى. بۇل جۇقپالى اۋرۋلاردىڭ تارالۋىن باسەڭدەتەدى. بىراق ۇجىمدىق يممۋنيتەت كوپ ادام ۆاكتسينالانعاندا عانا ءتيىمدى. مىسالى, سىرەسپە ىندەتى قورشاعان ورتاداعى باكتەريالاردىڭ اسەرىنەن بولادى جانە ونى باسقا ادامدار تاراتپايدى. سوندىقتان قوعامدا كوپ ادام ۆاكتسينا الماسا, ۆاكتسينالانباعان ادام بۇل اۋرۋدان قورعانا المايدى.
ۆاكتسينا الۋ قاجەت پە؟ ۆاكتسينا الماساق, قىزىلشا, مەنينگيت, پنەۆمونيا, سىرەسپە جانە پوليوميەليت سياقتى اۋىر دەرتپەن اۋىراتىندار سانى وسە تۇسەدى. بۇل اۋرۋلار ادام ومىرىنە, دەنساۋلىعىنا قاۋىپ توندىرەدى. ددۇ ۆاكتسينا جىل سايىن 2-3 ميلليون ادامنىڭ ءومىرىن ساقتايدى دەپ مالىمدەيدى. كەيبىر ينفەكتسيالىق اۋرۋ سيرەك كەزدەسسە دە, ونىڭ قوزدىرعىشتارى الەمنىڭ كەيبىر نەمەسە بارلىق ايماعىندا بار. قازىر الەمدە جۇقپالى اۋرۋلاردا شەكارا جوق, ءبىر ەلدەن ەكىنشى ەلگە وڭاي ەنىپ, يممۋنيتەتى تومەن كەز كەلگەن ادامعا جۇعادى.
ۆاكتسينا الۋدىڭ ەكى نەگىزگى سەبەبى: ءوزىڭىزدى جانە اينالاڭىزداعى ادامداردى جۇقپالى اۋرۋلاردان قورعاۋعا كومەكتەسەدى. مىسالى, جىل سايىن شتامىن وزگەرتىپ وتىراتىن گريپپ, ياعني تۇماۋ اۋرۋىنىڭ تۇرعىندار اراسىندا جەڭىل ءوتۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا كۇزدە وعان قارسى يممۋنيزاتسيا جۇرگىزىلەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە, تۇماۋ ەل اراسىندا اسقىنباي, جەڭىل-جەلپى وتۋدە. ەگەر مۇنداي شارا وتكىزىلمەسە, وتكەن عاسىردا 50 ميلليون ادامنىڭ ءومىرىن جالماعان «يسپان تۇماۋى» سياقتى, ميلليونداعان ادام ومىرىنە قاۋىپ تونەر ەدى. بۇگىندە كوۆيد ينفەكتسياسى الەمدى شارلاپ كەتتى. جۇزدەگەن مىڭ (سوڭعى مالىمەتتەر بويىنشا 1,5 ميلليوننان استام) ادام كۆي-دەن كوز جۇمىپ جاتىر. عالىمدار اۋرۋدىڭ شىعۋ تەگىن زەرتتەپ, دەرتكە قارسى ەم-دوم ىزدەپ الەك. ونى جويۋدىڭ ءبىر جولى – وعان قارسى ۆاكتسينا ازىرلەپ, حالىق اراسىندا ەكپە جۇرگىزۋ. «ۆاكتسينا نەگە كەرەك؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ وسىنداي. رەسەي عالىمدارى ازىرلەگەن «سپۋتنيك V» ۆاكتسيناسى كەلىسىم بويىنشا قاراعاندىدا وندىرىلە باستادى. بۇل ادامداردى كۆي-دەن قورعاۋعا ۇلەس قوسادى دەپ كۇتىلۋدە.
جامبىل وبلىسى قورداي اۋدانىنداعى گۆاردەيسك اسكەري كەنتىندەگى بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىك پروبلەمالارى عزي عالىم-ماماندارى كوروناۆيرۋسقا قارسى ۆاكتسينا ازىرلەۋدى 2020 جىلى قولعا العان بولاتىن. زامان تالاپتارىنا جاۋاپ بەرەتىن قوندىرعىلار جانە كۇردەلى تەحنولوگيالىق باعىتتار كومەگىمەن قازىر ونىڭ بىرنەشە ءتۇرى دايىندالىپ, ەكى كەزەڭدىلىك سىناقتان ءوتىپ, ەندى ءۇشىنشى كلينيكالىق سىناعى تاجىريبە جۇزىندە الماتى (2 مىڭ ادام) جانە تاراز (1 مىڭ ادام) قالالارىندا ەرىكتىلەر توبى اراسىندا ەكپەنىڭ كلينيكالىق قولدانۋ جۇمىستارى باستالدى. العاشقى ناتيجەلەر جامان ەمەس, ۆاكتسينا ادام دەنساۋلىعىنا قاۋىپتى ەمەس ەكەن دەگەن وڭدى مالىمەتتەر بار. عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدە وندىرىلگەن ۆاكتسينا تيىمدىلىگى جاعىنان شەتەلدىك انالوگتاردان ەش كەم تۇسپەيدى ەكەن. كۇنى ەرتەڭ ەلىمىزدە دايىندالعان ۆاكتسينا مەديتسينالىق تاجىريبەگە ەنگىزىلەتىنى, ەلىمىزدىڭ تۇرعىندارىن كوۆيد ءتارىزدى قاۋىپتى ىندەتتەن ساقتاۋعا ەلەۋلى ۇلەس قوساتىنى كۇمان تۋعىزبايدى.
ساعىندىق وردابەكوۆ,
مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور,
نيۋ-يورك اكادەمياسىنىڭ مۇشەسى
تاراز