«اقىل-وي اعىنىنىڭ كوشۋى»

شەتەلدىكتەردىڭ تاجىريبەسىنە سۇيە­نىپ, وتاندىق وقۋ ورىندارى فيلوسوفيا دوكتورلارىن (PhD) دايىنداۋ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرعالى ونشاقتى جىل بولدى. تۇبىندە بۇل باعدارلاما بۇرىنعى كۇندىزگى اسپيرانتۋرا – جوعارى بىلىكتى عىلىمي-پەداگوگيكالىق كادرلار دايىندايتىن جۇيە بولىپ تابىلادى. نەگىزگى ايىرماشىلىق – وتاندىق جانە شەتەلدىك كەڭەسشىلەردىڭ بولۋى, ولاردىڭ بىلىكتىلىگى الەمدىك رەيتينگى بار جۋرنالدارداعى عىلىمي ماقالالارىمەن انىقتالادى. ىزدەنۋشىلەر كەمىندە ءبىر ماقا­لانى يمپاكت-فاكتورى بار عىلىمي جۋرنالعا جاريالانعاندا عانا ديسسەرتاتسيا قور­عاۋعا رۇقسات الادى.

شەتەلدىكتەردىڭ تاجىريبەسىنە سۇيە­نىپ, وتاندىق وقۋ ورىندارى فيلوسوفيا دوكتورلارىن (PhD) دايىنداۋ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرعالى ونشاقتى جىل بولدى. تۇبىندە بۇل باعدارلاما بۇرىنعى كۇندىزگى اسپيرانتۋرا – جوعارى بىلىكتى عىلىمي-پەداگوگيكالىق كادرلار دايىندايتىن جۇيە بولىپ تابىلادى. نەگىزگى ايىرماشىلىق – وتاندىق جانە شەتەلدىك كەڭەسشىلەردىڭ بولۋى, ولاردىڭ بىلىكتىلىگى الەمدىك رەيتينگى بار جۋرنالدارداعى عىلىمي ماقالالارىمەن انىقتالادى. ىزدەنۋشىلەر كەمىندە ءبىر ماقا­لانى يمپاكت-فاكتورى بار عىلىمي جۋرنالعا جاريالانعاندا عانا ديسسەرتاتسيا قور­عاۋعا رۇقسات الادى.سونداي-اق, كەڭەسشىلەردى شاقى­رۋعا, ىزدەنۋشىنىڭ شەتەلدە كەمىندە ءتورت اي­لىق ءبىلىمىن ارتتىرۋعا قاجەت قارجىلىق ءمۇم­كىندىكتەر دە قاراستىرىلادى. وسىنىڭ ءبارى دوكتورانتۋرادا وقۋ دەڭگەيىنىڭ جوعارى بولۋىن­ا كەپىلدىك بەرەدى. بۇل ىزدەنۋشىنىڭ سىرتتاي وقىپ, جالعان عىلىمي اتاق الۋ جاع­دايلارىنا توسقاۋىل بولادى.

بىراق ءبىر ەسكەرەتىن جاعداي, بيۋدجەتتەن بولىنەتىن PhD گرانتتارى سانىنىڭ وتە ازدىعى. عىلىم, شىعارماشىلىق باعىتىنداعى كادر­لار قۇرامىنىڭ ديناميكاسى ۇيلەسىمدى بو­لۋ ءۇشىن PhD گرانت سانى ماگيسترلەر سانىمەن, ال ماگيستراتۋراعا بولىنەتىن ورىن سول ماماندىق بويىنشا دايىندالعان باكالاۆر­لار سانىمەن بايلانىستى بولۋ كەرەك. عىلىمي نە­گىزدەلگەن باعدار بار: ماگيسترلەر سانى شامامەن باكالاۆرلاردىڭ 20 پايىزىن قۇراۋى كەرەك. فيلوسوفيا دوكتورلارىنىڭ سانى ما­گيسترلەردىڭ 20 پايىزىنا شامالاس بولۋى قاجەت.

ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى كە­لە­شەكتە PhD-گرانت سانىنىڭ ەداۋىر كوبەيەتىنىن, سونىمەن قاتار, دوك­تو­رانت­تاردىڭ از بولىگى ديسسەرتاتسيانى وقۋ اياقتالعاندا ارەڭ قورعايتىنىن العا تار­تادى. سان كوبەيگەندە ساپانى دا ساقتاي­تىن نەگىزگى فاكتورلاردى ەسكەرۋ قاجەت.

ماسەلەنىڭ نەگىزى, PhD گرانتتاردى عى­لىمي ۇجىمدارعا, جەتەكشىلەرگە دۇ­رىس بولۋدە جاتىر. قازىر گرانتتار ما­مان­دىقتار شيفرى بويىنشا عىلىم دوك­تورلارى, پروفەسسورلار, ولاردىڭ ماقالالارى, لابوراتوريالىق بازا, ت.ب. تۋرالى ماعلۇماتتار كورسەتىلگەن سۇرانىس بويىنشا بەرىلەدى. بۇدان كەيىن تالاپكەرلەر اعىلشىن تىلىنەن تەست جانە ماماندىق بويىنشا جازبا ەمتيحان تاپسىرادى. مۇنىڭ ءبارى ءبىر قاراعاندا دۇرىس بولىپ كورىنگەنمەن, بىراق بۇل جۇيەدە دوكتورانتتاردى قابىلداۋدىڭ نەگىزگى ۇتىمدى مەحانيزمدەرى ەسكەرىلمەي جاتادى. ەندى وسىعان توقتالىپ كورەلىك.

عىلىم باعىتىنىڭ شيفرى دەگەن كسرو زامانىنان قالعان «جادىگەر». ونىڭ تىزىمىنە عىلىمنىڭ كوپتەگەن قازىرگى باعىتتارى ناقتى اتاۋمەن ەنبەيدى. ونىڭ ۇستىنە, عالىمدار ءومىر بويى تەك عىلىمنىڭ ءبىر سالاسىمەن اينالىسۋى ءتىپتى دە مىندەتتى ەمەس. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە قازىر دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعالاتىن عىلىمي كەڭەستەر جوق. ال PhD گرانتتار بەلگىلى «شيفر» بويىنشا عىلىم دوكتورى جوق بولعاندىقتان بولىنبەيدى. بۇل تۇيىقتالعان تىعىرىقتان قالاي شىعۋعا بولادى؟ عىلىمنىڭ بولاشاعى زور باعىتتارىمەن PhD ماماندىقتارىن قالاي تىكەلەي بايلانىستىرۋعا بولادى؟

مۇنداي داعدارىس كۇيدىڭ پايدا بولۋ سەبەبى, گرانتتاردى «جوعارىدان», «تومەنگى» پروتسەستەردى ەسكەرمەي بولۋدە بولىپ تۇر. تۇسىنىكتىرەك ايتساق, PhD گرانت بولگەندە مەم­لەكەتتىك بيۋدجەت­تەن, شا­رۋاشىلىق كەلى­سىم­مەن قارجى­لان­دى­راتىن قازىرگى زامانعا ساي عىلىمي باعىت تىكەلەي ەسكەرىلمەي وتىر. بۇل باعىت ماڭىز­دىلىعى, قوعامعا جانە وندىرىسكە قاجەت­تىلىگى حالىقارالىق ساراپتاما ارقى­لى باعالانادى. وسى باعىتتا ەداۋىر قۇن­دى ءتاجى­ريبەلەرىمىز بارشىلىق.

 سونىمەن, PhD گرانتتاردى ءبولۋ ىسكە اسىرىلىپ جاتقان عىلىمي باعىتتارمەن بايلانىستى جۇزەگە اسىرىلۋى ءتيىس. مۇنداي جاعدايدا قوسىمشا ماقساتتىق PhD گرانتتى قارجىلاندىرۋ مۇمكىندىگى تۋادى.

دوكتورانتتاردى قابىلداۋ مەن وقى­تۋ­دىڭ ماسەلەلەرى تۋرالى ايتار بولساق, قازىر ەمتيحان جازباشا, جازباشا-اۋىزشا تۇرىندە قابىلدانادى. سۇراقتاردى PhD گرانت ماماندىعى بويىنشا جاۋاپ­تى كافەدرا دايىندايدى. ول جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەرگە جانە باكا­لاۆرياتقا ارنالعان. بىراق دوكتورانتۋرا ̶ ەرەكشە, ينديۆيدۋالدى (جەكە) وقىتۋ فورماسى. دوكتورانتتاردى قابىلداۋعا جالپىعا ارنالعان ستاندارتتى ادىستەردى قولدانۋعا بولمايدى. اۋىزشا سۇراۋمەن تولىقتىرماي تەك قانا جازباشا باقىلاۋدى, سونىمەن قاتار, تەستىك, ستاتيستيكالىق ادىستەرى ستاندارتتى باعدارلاما بولعاندا عانا (مىسالى, اعىلشىن تىلىنەن) قول­دانۋعا بولادى. جالپى ءبىلىم بەرەتىن ورتا مەكتەپتەردە وقىتۋدىڭ مازمۇنى بىردەي, سوعان قاراماستان, ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋ تەحنولوگياسى ونشاقتى جىلدان بەرى جەتىلدىرۋمەن كەلەدى. جىل سايىن وزگەرىپ وتىراتىن قازىرگى عىلىمنىڭ ءار سالاسىنان تاڭدالعان سۇراقتارعا ءبىر ءماندى جاۋاپتاردى تۇجىرىمداپ تابۋ مۇمكىن ەمەس. مۇنى ەسكەرسەك, ءبىر كافەدرانىڭ قۇراستىرعان سۇراقتارىنا باسقا جوعارى وقۋ ورنىنان كەلگەن تالاپكەر تۇگەل جاۋاپ تابا الۋى مۇمكىن ەمەس ەكەندىگى ايدان انىق.

الايدا, PhD باعدارلامانى ءبىز ۇلگى ەتىپ العان شەتەل ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە دوك­تو­رانتۋراعا قابىلداۋ ءۇشىن باقى­لاۋ­دىڭ نەگىزگى فورماسى, كەڭەسشى مەن تالاپكەردىڭ بولاشاق ديسسەرتاتسيانىڭ مازمۇنى تۋرالى اڭگىمەلەسۋى بولىپ تابىلاتىنى بەلگىلى. ەگەر كونكۋرس بولسا, تالاپكەردىڭ بايانداماسى تىڭدالىپ, ارناۋلى كوميسسيا بولاشاق ديسسەرتاتسيالىق زەرتتەۋدىڭ قاجەتتىلىگى, پروبلەمانىڭ ءتۇيىنى, قولدانىلاتىن تەوريالىق, ءتاجى­ريبەلىك ادىستەرىنىڭ ايقىندالۋ دەڭگەيىن باعالايدى.

PhD اكادەميالىق ەمەس, عىلىمي دارە­جە. سوندىقتان وقىتۋ ىزدەنىس-زەرت­تەۋ تۇرىندە بولۋ كەرەك. دوكتورانت جا­ڭا ءبىلىمدى ءوزىنىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىس­تارى ناتيجەسىندە الۋى ءتيىس. وسىعان وراي, دوكتورانتۋرانىڭ وقۋ جوسپارى دا قايتا قارالۋى قاجەت.

قازىر دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا تا­قى­رى­بى مىندەتتى تۇردە شەتەلدىك كە­ڭەس­شى­مەن كەلىسىلەدى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, بۇل تالاپ ۋاقىت وتە مىندەتتى بول­ماۋى ءتيىس. شەتەلدىك عالىمداردى ديسسەر­تا­تسيا­نىڭ جەكە بولىمدەرى بويىنشا بىرگە ماقالا جازۋعا, وپپونەنت بولۋعا, باسقا دا جۇمىستارعا شاقىرۋعا بولادى. ماسە­لەنىڭ ءتۇيىنى تەرەڭدە جاتىر. ەگەر دوكتورانتتار ديسسەرتاتسيالىق زەرتتەۋدى تولىعىمەن شەتەلدىك كەڭەسشىلەردىڭ بەلگىلەگەن تاقىرىبى بويىنشا ورىنداسا جانە كوپ ۋاقىت سىرتتا جۇمىستا بولسا, وندا ولار ءبىزدىڭ ەلدە ءبىلىم, عىلىم سالاسىندا ايتارلىقتاي تابىسقا جەتتى دەي المايمىز. سەبەپتىڭ ءتۇرى كوپ. ەلىمىزدىڭ باستى ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە وزدەرىنىڭ عىلىمي باعىتتارى, ادىستەرى, تاجىريبەلىك بازالارى بەلگىلى. ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا دا, وقۋ ءۇردىسىن ۇيىمداستىرۋ بويىنشا دا, تاربيە جۇمىسىن جۇرگىزۋدە دە ەداۋىر ەرەكشەلىكتەر بار. سويتە تۇرىپ, «تازا شەتەلدىك» دوكتورانتقا قارجى شىعىندايمىز. ول كەيىن باسقا سالاعا كەتەدى. ەڭ قيىنى, ول دامىعان ەلدەردە تۇراقتى جۇمىسقا قالىپ قويىپ جاتادى. مۇنداي دەرەكتەر جەتكىلىكتى. ەگەمەندىككە قول جەتكىزگەن ەلىمىزدىڭ ماماندارىنىڭ شەتەلدە سۇرانىسقا يە بولۋى قۋانارلىق جاعداي بولعانىمەن, بۇل ماسەلەگە مەيلىنشە ساق بولۋدى قاجەت ەتەدى. كوپتەگەن بۇرىنعى كەڭەستىك ەلدەردەگى سياقتى ءبىزدىڭ ەلدە دە «اقىل-وي اعىنىنىڭ كوشۋى» («ۋتەچكا ۋموۆ») پروتسەسى باستالىپ وتىر. سونىمەن, دوكتورانت دايىنداۋ تەحنولوگياسى ءبىلىم جانە عىلىم سالاسىنىڭ جەكە ماسەلەسى بولىپ كورىنگەنىمەن, ەل بولاشاعى ءۇشىن وسى جۇمىستىڭ دۇرىس جولعا قويىلۋىنا ءمان بەرۋ كەرەك.

قورىتا كەلە, قىسقا تۇجى­رىم­دارى­مىزدى كەلتىرە كەتسەك دەيمىز. ءبىرىنشى, بيۋدجەتتىك PhD گرانتتاردىڭ سانى بەلگىلى عىلىمنىڭ سالاسى بويىنشا دايىندالعان باكالاۆر, ماگيسترلەردىڭ سانىنا سايكەس بولۋ كەرەك. ەكىنشى, شەتەلدىك ۋنيۆەرسيتەتتەر تاجىريبەسىنە سۇيەنىپ جە­تەك­شىلەرى رەيتينگتىك جۋرنالداردا ماقا­لا­لارى بار پروفەسسورلاردىڭ عىلىمي ءتيىمدى باعىتتار بويىنشا قوسىمشا PhD ىزدەنۋشىلەر قابىلداۋعا رۇقسات بەرى­لۋى قاجەت. ءۇشىنشى, دوكتورانتۋراعا قابىل­داۋ ەمتيحانى ىزدەنۋشىنىڭ بولاشاق ديس­سەر­تاتسياسىنىڭ ماسەلەلەرى بويىنشا بايان­دا­ماسىن باعالاۋ تۇرىندە وتكىزىلۋى ءتيىس. ءتور­تىن­شى, دوكتورانتتاردىڭ وقۋ جوس­پارى تو­لىعىمەن زەرتتەۋ جۇمىسىنا با­عىت­تالىپ, جاڭا بىلىمگە وزىندىك عىلى­مي-زەرتتەۋ جۇمىسى ارقىلى قول جەت­كىزۋى ەسكەرىلسە دەيمىز. بەسىنشى, PhD ديسسەر­تاتسيانىڭ تاقىرىبى تەك وتاندىق كەڭەس­شىنىڭ ۇسىنىسىمەن بەكىتىلىپ, شەتەلدىك كەڭەسشىلەردىڭ ءرولى قوس اۆتور, وپپونەنت مانىندە بولۋىن قۇپتايمىز.

بۇل ۇسىنىستار ءبىزدىڭ PhD باعدارلاما بويىنشا جيناقتالعان تاجىريبەمىزدىڭ نەگىزىندە ايتىلىپ وتىر. سوندىقتان بولاشاقتا وسى ويلاردى ەسكەرسەك ۇتپاساق ۇتىلمايمىز.

زەينۋللا جاڭاباەۆ,

فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ

دوكتورى, پروفەسسور.

الماتى.