كواليتسيا كۇشتەرى كەتكەن سوڭ بۇل ەلدىڭ كۇنى نە بولادى؟
2014 جىل جاقىنداعان سايىن اۋعانستاندا استارلى ويىندار ورىن الۋدا. كواليتسيا كۇشتەرى ەل اۋماعىن كەلەسى جىلى تاستاپ شىعادى. الايدا, پرەزيدەنت حاميت كارزاي ساۋىردە ءوتۋى ءتيىس پرەزيدەنتتىك سايلاۋعا دەيىن اقش-پەن قاۋىپسىزدىك جونىندەگى ەكىجاقتى كەلىسىمگە قول قويمايتىندىعىن مالىمدەدى. نەگىزىنەن بۇل قۇجات ناتو كۇشتەرى 2014 جىلى اۋعانستاننان اكەتىلگەننەن كەيىنگى امەريكالىق اسكەريلەردىڭ جايىن رەتتەۋدى قاراستىراتىن-دى. كواليتسيا كۇشتەرىنىڭ كەتۋىنەن كەيىنگى جاعدايدى ارىدان ويلاستىراتىن امەريكالىقتار قازىردەن ويلاستىرىپ جاتقاندا, شىنىندا دا ايماقتا نەندەي احۋال قالىپتاسۋى مۇمكىن, دەگەن سۇراقتىڭ تۋىندايتىنى زاڭدى.
كواليتسيا كۇشتەرى كەتكەن سوڭ بۇل ەلدىڭ كۇنى نە بولادى؟
2014 جىل جاقىنداعان سايىن اۋعانستاندا استارلى ويىندار ورىن الۋدا. كواليتسيا كۇشتەرى ەل اۋماعىن كەلەسى جىلى تاستاپ شىعادى. الايدا, پرەزيدەنت حاميت كارزاي ساۋىردە ءوتۋى ءتيىس پرەزيدەنتتىك سايلاۋعا دەيىن اقش-پەن قاۋىپسىزدىك جونىندەگى ەكىجاقتى كەلىسىمگە قول قويمايتىندىعىن مالىمدەدى. نەگىزىنەن بۇل قۇجات ناتو كۇشتەرى 2014 جىلى اۋعانستاننان اكەتىلگەننەن كەيىنگى امەريكالىق اسكەريلەردىڭ جايىن رەتتەۋدى قاراستىراتىن-دى. كواليتسيا كۇشتەرىنىڭ كەتۋىنەن كەيىنگى جاعدايدى ارىدان ويلاستىراتىن امەريكالىقتار قازىردەن ويلاستىرىپ جاتقاندا, شىنىندا دا ايماقتا نەندەي احۋال قالىپتاسۋى مۇمكىن, دەگەن سۇراقتىڭ تۋىندايتىنى زاڭدى.
اۋعانستان ءوز اسكەرى مەن قاۋىپسىزدىك كۇشتەرىنە قاجەتتى قۇرال-جابدىقتار مەن وتىندى جەتكىزۋدى كەشەۋىلدەتۋى اقش-تىڭ قاۋىپسىزدىك جونىندەگى كەلىسىمگە قول قويدىرۋدى جەدەلدەتۋ ءۇشىن قىسىم جاساپ جاتقان ارەكەتى, دەپ ايىپتاعان اقپارات تارادى. مۇنداي كەشىكتىرۋ وسىمەن ءۇشىنشى رەت ورىن الىپ وتىرعانعا ۇقسايدى. بۇل رەتتە اقش مەملەكەتتىك حاتشىسى دجون كەرري اۋعاندىق اقساقالدار جيىنى – لويا دجيرگانىڭ ەكىجاقتى كەلىسىمدى قولداۋ تۋرالى شەشىمىنە ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ تە ءۇلگەرگەندىگىن ايتا كەتكەن ءجون. جيىن توراعاسى سيبحاتۋللا مودجادەددي امەريكالىق جانە ناتو-لىق كۇشتەردىڭ كەلەسى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ەلدەن كەتۋى تيىستىگىن تىلگە تيەك ەتە كەلىپ, كارزايدىڭ كەلىسىمگە قول قويۋدى كەيىنگە شەگەرۋگە قۇقى جوق جانە دە بۇل اۋعانستاننىڭ مۇددەسىنە قايشى ەكەنىن باسا اتاپ كەتكەن. ال اۋعانستان پرەزيدەنتى كەلىسىمگە قول قويۋ ءۇشىن بىرنەشە شارتتاردى كولدەنەڭ تارتسا, سونىڭ ءبىرى – گۋانتانامو ءتۇرمەسىندە قاماۋدا جاتقان بارلىق اۋعاندىقتى بوساتۋ. وسىلايشا, ەل پرەزيدەنتى وتانداستارىنىڭ الدىندا اۋعاندىقتاردىڭ تاعدىرىنا الاڭداۋلى ەكەنىن كورسەتكىسى كەلەتىن سىڭايلى. الايدا, اقش ونىڭ مۇنداي ۇستانىمىنا كونە قويۋى نەعايبىل, دەپ سانايدى كەيبىر ساراپشىلار. ويتكەنى, ايماقتاعى جاعدايدى ءوز قولدارىندا ۇستاپ وتىرعان ۆاشينگتون ءۇشىن سودىرلاردىڭ كۇشەيىپ كەتۋى قاۋىپتى ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.
حاميد كارزايعا جازعان حاتىندا اقش پرەزيدەنتى باراك وباما اۋعانستاننىڭ سالت-داستۇرىنە, ازاماتتارىنىڭ قۇقىنا جانە ەل تاۋەلسىزدىگىنە سىيلاستىقپەن قارايتىندىقتارىنا كەپىلدىك بەرىلەتىندىگىن ءبىلدىرىپتى. اسىرەسە, امەريكالىق اسكەريلەردىڭ تەك توتەنشە جاعدايلاردا بولماسا, جايشىلىقتا جەكە ۇيلەرگە باسا-كوكتەپ كىرمەيتىندىكتەرىنە دە سەندىرىپ باعىپتى. كەلىسىمدەگى باستى ماسەلە دە وسى جەكە ۇيلەرگە باسا-كوكتەپ كىرمەۋگە ارنالعانى ءمالىم. اۋعانستان پرەزيدەنتىنىڭ سوزىنە قاراعاندا, ەگەر لويا دجيرگا اقش-پەن اراداعى كەلىسىمدى ماقۇلداسا, وندا وسى ەلدە 15 مىڭ شەتەلدىك اسكەريدىڭ قالۋىنا مۇمكىندىك تۋادى. ونىڭ ۇستىنە اۋعانستاننىڭ قاۋىپسىزدىگىنە كەپىلدىك بەرەتىن 2024 جىلدىڭ اياعىنا دەيىنگى مەرزىمگە جاسالعان كەلىسىم رەسەي, قىتاي جانە ءۇندىستان تاراپىنان قولداۋعا يە. ەگەر حاميد كارزاي كەلىسىمگە قول قويماعان جاعدايدا, اقش جانە ناتو كۇشتەرى اۋعانستاننان تولىق اكەتىلۋى ءتيىس بولادى.
مۇنداي «نولدىك نۇسقانى» كابۋلعا جاساعان ساپارىندا امەريكا پرەزيدەنتىنىڭ كومەكشىسى سيۋزان رايس تا قۋاتتادى. كەلىسىمگە قول قويۋدى كەشەۋىلدەتۋ ماسەلەسى بريۋسسەلدە ناتو-عا ءمۇشە ەلدەر سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسىندە ارنايى قارالادى. «تاليبان» قوزعالىسى دا سوڭعى كەزدە بەلسەندى ارەكەتكە كوشتى. جاقىندا اۋعانستاننىڭ ورتالىق ايماعىندا ورىن العان جارىلىستان ءتورت اۋعاندىق پوليتسيا قىزمەتكەرى قازا تاۋىپ, 17-ءسى ءار ءتۇرلى جاراقاتتار العان. بۇعان دەيىن كابۋلدا جاسالعان شابۋىلدان 10 ادام ءولىم قۇشىپ, 20-سى جارالانعان-دى. كەيبىر دەرەكتەرگە قاراعاندا, حاميد كارزايدىڭ ۇيعارىمىمەن جوعارى بەيبىتشىلىك كەڭەسىنىڭ ارنايى دەلەگاتسياسى «تاليبان» قوزعالىسى جەتەكشىلەرىمەن كەلىسسوزدەر ءجۇرگىزۋ ءۇشىن يسلامابادقا جول تارتادى. وسىلايشا, اۋعان باسشىلىعى وزدەرىنىڭ جانە جاقتاستارىنىڭ 2014 جىلدان كەيىنگى تاعدىرىن قازىردەن كۇيتتەپ جاتىر دەپ ءسوز ساپتاۋعا نەگىز بار.
اقش-تىڭ سوڭعى جىلدارى نازارىن ورتالىق ازيا ەلدەرىنە اۋدارا باستاۋى ونىڭ بۇل ايماقتان ءبىرجولاتا كەتكىسى جوقتىعىن بايقاتىپ وتىر. ماسەلەن, 2012 جىلى اقش-تىڭ وسى ايماقتاعى قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتاعان قارجىسى 40 پايىزعا ارتقانى, ءسويتىپ, 215 ملن. دوللاردى قۇراعانى بەلگىلى. مەمحاتشىنىڭ ءوڭتۇستىك جانە ورتالىق ازيا ەلدەرى جونىندەگى كومەكشىسى روبەرت بلەيكتىڭ پايىمىنشا, اۋعان جەرىنەن حالىقارالىق كۇشتەردىڭ اكەتىلە باستاۋىمەن ەكسترەميستىك توپتاردىڭ بەلسەندىلىگى ارتادى دەگەن قاۋىپ نەگىزسىز. ويتكەنى, «قۇراما شتاتتار ايماقتان كەتپەيدى» جانە اۋعانستاننىڭ سولتۇستىگىندە ارەكەت ەتىپ جاتقان وزبەكستان يسلام قوزعالىسى توبىندا بار-جوعى ونداعان نەمەسە جۇزدەگەن ادام بار. ولاردىڭ يدەولوگياسى كۇشتەۋ بولعاندىقتان, ورتالىق ازيا ەلدەرى تۇرعىندارىنىڭ قولداۋىنا يە ەمەس. ال بەلگىلى ساياساتتانۋشى دوسىم ساتپاەۆ پاكستان مەن اۋعانستاندا شوعىرلانعان يسلامدىق قوزعالىستىڭ ءوز ەميسسارلارىن تاجىكستان, وزبەكستان, قىرعىزستان جانە وزگە دە ايماقتاعى ەلدەرگە جونەلتۋى ورىن الىپ وتىرعاندىعىن العا تارتادى. ونىڭ پىكىرىنشە, اۋعانستانداعى اسكەري كونتينگەنتتىڭ قىسقارۋىمەن, «تاليباندى» ورتالىقازيالىق جاقتاۋشىلار ەلدەرىنە قايتۋى مۇمكىن. ولار – جاعدايدى قالاي ۋشىقتىرۋدى جانە بيلىك وكىلدەرىنە قارسى قارۋلى كۇرەستى قالاي جۇرگىزۋدى بىلەتىن ءوز ىستەرىنىڭ «مامانى». ولاي بولسا, بۇل ماسەلەگە بەيجاي قاراۋعا بولمايدى. الەۋمەتتىك پروبلەمالاردى بەتپەردە ەتىپ تۇتقان ولار ەل تۇرعىندارىن ءوز جاقتارىنا بۇرىپ اكەتۋى دە عاجاپ ەمەس.
اۋعانستانداعى جاعدايدى تۇراقتاندىرۋدا بەلسەندى ارەكەت ەتىپ كەلە جاتقان قازاقستان ەكسترەميستىك ارەكەتتەردىڭ الدىن الۋعا جانە تەرروريزممەن كۇرەستە زاڭنامالىق تەتىكتەردى جەتىلدىرىپ كەلەدى. جاقىندا وسى پروبلەمانى شەشۋگە ارنالعان زاڭنامالىق قۇجات پارلامەنتتىڭ قولداۋىنا يە بولدى. ەندى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە تەرروريزمگە قارسى ءىس-قيمىل ماسەلەلەرى تۋرالى تولىقتىرۋلار مەن وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ تەرروريزمنىڭ الەۋمەتتىك بازاسىن قىسقارتۋعا جانە قوعامدى وسى كەسەلمەن كۇرەسۋ جولىندا جۇمىلدىرۋعا ىقپال ەتۋى ءتيىس. ايماقتاعى تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋدى حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋمەن بايلانىستىرىپ كەلە جاتقان ەلىمىز ايماقتاعى جاعدايعا بەيجاي قاراي المايتىنىن دا ءىسىمەن دالەلدەۋدە.
قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ شەتەلدىك ەلشىلىك ميسسيا وكىلدەرىمەن بولعان كەزدەسۋدە بىلاي دەگەن-ءدى: «ءبىز ايماقتاعى كەز كەلگەن داۋ-جانجالعا ىقپال ەتەتىن نەگىزدەردى جوياتىن بولامىز, ينتەگراتسيانى دامىتىپ, بارلىق ارىپتەستەرىمىزبەن پراگماتيكالىق ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق ورناتامىز. مەن سىزدەردەن ءوز ۇكىمەتتەرىڭىز نازارىنا ءبىزدىڭ ماڭىزدى جولداۋىمىزدى جەتكىزۋدى سۇرايمىن: قازاقستان بارلىق ورتالىق ەۋرازيادا تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىكتى, حالىقتار اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق پەن بەيبىتشىلىكتى نىعايتۋدا سەنىمدى, لايىقتى ارىپتەس بولۋعا تىرىسادى». سوندىقتان دا ەلىمىز ايماقتاعى اۋعانستان, قىرعىزستان جانە تاجىكستانعا اسكەري تەحنيكالاردى وتەۋسىز بەرۋ, الەۋمەتتىك نىساندار سالۋ, ستۋدەنتتەرىن تەگىن وقىتۋ سياقتى قولداۋلار كورسەتۋدە. مۇنىڭ بارلىعى جوعارىدا ايتىلعان مەملەكەت باسشىسىنىڭ سوزىمەن ۇندەسىپ جاتىر.
ايماقتاعى جاعدايعا ىقپال ەتۋدە رەسەي مەن قىتايدىڭ, ءۇندىستان مەن پاكستاننىڭ الار ورنى ايتارلىقتاي. اقش ۇلتتىق بارلاۋ ۇيىمىنىڭ باسشىسى دجەيمس كلەپپەر وسى جىلدىڭ باسىندا كونگرەستىڭ الدىندا جاساعان بايانداماسىندا ماسكەۋدىڭ كەدەن وداعى نەمەسە ەۋرازيالىق وداق ارقىلى بۇرىنعى كسرو ەلدەرىندەگى ينتەگراتسيالىق باستامالارعا كۇش سالاتىنىن ايتقان-دى. شىنىندا دا, رەسەي ازىرگە تەك قىرعىزستان, تاجىكستان سياقتى شاعىن ەلدەردىڭ ينفراقۇرىلىمدىق جوبالارىنا قارجى ءبولۋدى كوزدەپ وتىر. بۇل جەردە اۋعانستان تۋرالى ايتۋدىڭ ءوزى ارتىق, ارينە, بۇل ۋاقىتشا بولۋى دا مۇمكىن. ويتكەنى, ەكونوميكاسىن وڭالتا باستاعان سولتۇستىك كورشىمىز قازىر ىقپالىن الدىمەن جاقىن كورشىلەرىنە جۇرگىزۋگە ۇمتىلۋدا.
قىتاي دا ايماقتا ءوز ىقپالىن ەكونوميكالىق جولمەن جۇرگىزۋگە مۇددەلى. «دەيلي ماندەگار» باسىلىمىنىڭ باس رەداكتورى نازاري پارياني اۋعانستاننىڭ ورتالىق ازيادا ورنالاسقانىن جانە دە قىتايدىڭ كورشىسى بولىپ تابىلاتىنىن, سوندىقتان قحر ورتالىقازيالىق ساياساتىنان ۇلكەن پايدا تاباتىنىن ايتىپتى. ونىڭ پىكىرىنشە, « ۇلى جىبەك جولىن» جاڭعىرتۋ اۋعانستانعا ورتالىق, شىعىس جانە وڭتۇستىك ازيا اراسىن جالعاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ازيا دامۋ بانكىنىڭ پرەزيدەنتى حارۋحيكو كۋرودا جاقىن ونجىلدىقتا ءۇندىستان جاھاندىق ەكونوميكالىق وسىمدە الدىڭعى ورىندارعا شىعارىن بولجايدى. ۇندىلىك كومپانيالاردىڭ ورتالىق ازياداعى شيكىزات كەن ورىندارىنا قىزىعۋشىلىعى باسىم ەكەنىن ەسكەرسەك, بۇل ەل دە ءوز ىقپالىن بارىنشا كۇشەيتۋگە تىرىساتىنى انىق. ءسوز ورايىندا, امەريكالىق گەولوگتاردىڭ بارلاۋىنا سۇيەنىپ, اۋعانستاننىڭ قويناۋىنداعى قازبا بايلىقتاردىڭ كولەمى تريلليون دوللارعا بارا-بار ەكەندىگىن ايتا كەتكەن ءجون.
مىنە, وسى وراسان مول بايلىقتى يگەرۋگە اركىمنىڭ-اق بار تالاسى. قۇرامىندا 10 ازيالىق مەملەكەتتى قامتيتىن ورتالىق ازيا ايماقتىق ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق (تسارەس) ۇيىمىنا مۇشە ەلدەر وزدەرىنىڭ جوسپارلارىن اۋعانستانمەن بايلانىستىرىپ وتىرعانى دا جاسىرىن ەمەس. ءىس-قيمىل جوسپارىنا ءسايكەس, ەنەرگەتيكا مەن ساۋدانى قوسقاندا جاڭا وڭىرلىك كولىكتىك ينفراقۇرىلىمدارعا 23 ميلليارد دوللار كوزدەلىپ وتىر ەكەن. التى باعىت بويىنشا 68 جوبا ايقىندالسا, سونىڭ باسىم ءبولىگى اۋعانستانعا قاتىستى. قحر شىعىسىنداعى پورتتاردى پاكستاننىڭ كاراچي جانە گۆادارىمەن جالعايتىن كولىكتىك جەلى تارتادى دەپ كۇتىلۋدە. ياعني, پاكستان دا مۇنداي ءتيىمدى جوبادان تىس قالمايدى دەگەن ءسوز. ال وزبەكستان اۋعانستاننىڭ باتىسىنداعى اندحوي جانە مازاري-شاريف اراسىندا 230 شاقىرىمدىق جاڭا تەمىرجول جەلىسىن تارتۋعا كىرىسپەك نيەتتە. جوسپارعا سايكەس بۇل تەمىرجول جەلىسى شەرحان – باندار – قۇندىز – حۋلىم – نايباباد – اندحوي – گەرات باعىتىن قامتىپ, بارلانعان كەندەردى تاسىمالداۋعا پايدالانىلاتىن بولادى. تاجىكستان دا 2015 جىلى كولحوزوبود – دۋستي – تومەنگى پياندج باعىتى بويىنشا 50 شاقىرىمدىق تەمىرجول سالۋدى جوسپارلاسا, تۇركىمەنستان دا اتامۇرات – ىمامنازار – اكينا – اندحوي باعىتىنداعى 126 شاقىرىمدىق تەمىرجول سالۋدى قولعا الماق. ارينە, مۇنىڭ بارلىعى دا ازىرگە جوسپار كۇيىندە.
ايماقتاعى رەسەيدىڭ ىقپالىن بارىنشا بولدىرماۋعا تىرىسىپ جاتقان اقش-تىڭ ءوزى قازىر ەكىۇشتى جاعدايدا قالىپ وتىرعانى ءمالىم. ولاي بولسا, بۇل جوبالار قانشالىقتى ومىرشەڭ دەگەن سۇراقتىڭ تۋىنداۋى دا زاڭدى. ءبىر تەلەارناعا بەرگەن سۇحباتىندا رەسەي سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆوسىنىڭ باسشىسى سەرگەي لاۆروۆ اقش-تىڭ جالعىز ءوزى اۋعانستاندا تۋىنداعان پروبلەمالاردى شەشۋگە قاۋقارسىز دەگەندى ايتىپتى. ورتالىق ازيا جونىندەگى ساراپشىلاردىڭ ءبىرى دجەففري مانكوفف تا ءوز ويىن وسىلايشا وربىتەدى. ونىڭ پايىمىنشا, رەسەي قازىرگى تاڭدا كۇشەيگەن, سوندىقتان دا ونىمەن ىنتىماقتاسپاسا, اقش ايماقتا ەشتەڭەنى جۇزەگە اسىرا المايدى. اۋعان جەرىندە ءجيى بولىپ تۇراتىن فرانتسۋز ساياساتتانۋشىسى ءارى جازۋشى اننا نيۆا وسىدان ءبىراز بۇرىن بەرگەن سۇحباتىندا رەسەيلىك بيزنەستىڭ اۋعانستانعا بەلسەنە كىرىگىپ جاتقاندىعىن تىلگە تيەك ەتە كەلىپ, ونىڭ سەبەبىن ءماسكەۋدىڭ ناتو وپەراتسيالارىنا قاتىسپايتىندىعىمەن تۇسىندىرۋگە تىرىسقان-دى.
بۇل رەتتە ايماقتا وزىندىك ءرول اتقاراتىن پاكستان سوڭعى جىلدارى تۇرمەدە وتىرعان «تاليبان» قوزعالىسىنىڭ سەركەلەرىن بوستاندىققا شىعارا باستادى. وسى ەلدىڭ پرەمەر-ءمينيسترى ناۆاز شاريف جاقىندا كابۋلعا كەلىسسوز جۇرگىزۋگە باراتىنى دا بەلگىلى بولدى. وسى جەردە ايتا كەتەتىن ءبىر جايت, پاكستان مەن اقش اراسىندا قارىم-قاتىناستاردىڭ سوڭعى كەزدەرى سۋي باستاعانى. وعان وسى ەلدىڭ اۋماعىندا بىرنەشە رەت تەررورشىلاردىڭ كوزىن جويۋعا قاتىستى وپەراتسيالاردىڭ وتكىزىلۋى سەبەپ بولعان سىڭايلى. اقش تا ءوز كەزەگىندە كاتاردا «تاليبان» قوزعالىسىنىڭ ءوفيسىن اشۋعا ۇمتىلىپ, 2011-2013 جىلدارى تاليبتەرمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزگەنى ءمالىم. اۋعانستان مەن اقش اراسىنداعى كيكىلجىڭنىڭ استارى دا وسىندا جاتقانى بەلگىلى.
قورىتا ايتقاندا, ايماقتاعى تۇراقتىلىق پەن بەيبىتشىلىكتىڭ ورناۋى قىزىعۋشىلىق تانىتۋشى ەلدەردىڭ, اسىرەسە, ءىرى دەرجاۆالاردىڭ ءوزارا كەلىسىمىنە بايلانىستى ەكەندىگى قازىردىڭ وزىندە بەلگىلى بولىپ قالدى. بۇل جەردە «ۆاشينگتوننىڭ قۋىرشاعى» اتانىپ كەتكەن حاميد كارزايدىڭ دا, ودان كەيىنگى بيلىككە كەلەتىن باسقانىڭ دا ءوز ەركى وزىندە بولادى دەگەنگە سەنۋ قيىن. 2014 جىلى ناتو كۇشتەرى اۋعانستاننان اكەتىلگەننەن كەيىن اۋعان حالقىنا ەركىندىك بەرىلگەنىمەن, ەرىك بەرىلمەيتىنى جانە انىق.
اسقار تۇراپباي ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان».