تاۋەلسىزدىك تاڭى اتىپ, كۇنى كۇلگەن ايتۋلى كەزەڭدە تاريحىمىزدى تۇگەندەپ, تامىرىمىزدى تابا بىلۋدە رۋحانيات سالاسىنىڭ ماماندارى ۇلان-عايىر ەڭبەك ءسىڭىردى. ۇلى حالىقتىڭ ۇرپاعى ۇلىلىعىن ۇلىقتاي الماي تۇعىرىن تۇراقتى قىلا الماسى تاعى دا بەلگىلى ەدى. سولاقاي ساياساتتىڭ سالدارىنان ارشىلماي جاتقان جاقسى-جايساڭدارىمىز بەن اسىل مارجاندارىمىزدى تاريح ساحناسىنا الىپ شىعۋدا كوشىم لەكەر ۇلى ەسماعامبەتوۆتىڭ ەڭبەگى ەرەسەن بولعانىن ايتۋ پارىز.
تاۋەلسىزدىك تاڭى اتىپ, كۇنى كۇلگەن ايتۋلى كەزەڭدە تاريحىمىزدى تۇگەندەپ, تامىرىمىزدى تابا بىلۋدە رۋحانيات سالاسىنىڭ ماماندارى ۇلان-عايىر ەڭبەك ءسىڭىردى. ۇلى حالىقتىڭ ۇرپاعى ۇلىلىعىن ۇلىقتاي الماي تۇعىرىن تۇراقتى قىلا الماسى تاعى دا بەلگىلى ەدى. سولاقاي ساياساتتىڭ سالدارىنان ارشىلماي جاتقان جاقسى-جايساڭدارىمىز بەن اسىل مارجاندارىمىزدى تاريح ساحناسىنا الىپ شىعۋدا كوشىم لەكەر ۇلى ەسماعامبەتوۆتىڭ ەڭبەگى ەرەسەن بولعانىن ايتۋ پارىز.
كوشىم لەكەر ۇلى – ماسكەۋ قالاسىنداعى پ. لۋمۋمبا اتىنداعى حالىقتار دوستىعى ۋنيۆەرسيتەتىن تاريح جانە اعىلشىن تىلىنەن اۋدارماشى ماماندىعى بويىنشا ۇزدىك ءبىتىرىپ شىققان قارىمدى تۇلەك. ول 1965-2002 جىلدار ارالىعىندا الماتى قالاسىنداعى جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقىتۋشىلىق, قازاق رەسپۋبليكاسى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىندە حاتتاما ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, جوعارى جانە ارناۋلى ورتا ءبىلىم ءمينيسترىنىڭ كومەكشىسى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى قارجى مينيسترلىگى سىرتقى قاتىناستار ءبولىمىنىڭ باسشىسى, «قازاق ەنتسيكلوپەدياسى» باس رەداكتسياسى الەۋمەتتىك جانە گۋمانيتارلىق ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى, ەلىمىزدەگى قۇجاتتانۋ جانە مۇراعات ءىسى بويىنشا عىلىمي-تەحنيكالىق اقپارات ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى قىزمەتتەرىن اتقاردى.
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ك.ەسماعامبەتوۆ سوڭعى ون جىلدان بەرى ءبىلىم جانە عىلىم كوميتەتى ر.سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتىندا باس عىلىمي قىزمەتكەرى بولىپ جەمىستى ەڭبەك ەتىپ كەلەدى. ول ەنتسيكلوپەديالىق ەڭبەكتەردى دايىنداپ, باسىپ شىعارۋدا كەزىندە تاريحي شىندىقتىڭ ۇلتتىق مۇددە تۇرعىسىنان كورىنىس بەرۋى جولىندا ۇلكەن كۇش-جىگەر جۇمسادى. 13 تومدىق «قازاق سسر ەنتسيكلوپەدياسىن», 4 تومدىق «قازاقستان» ۇلتتىق ەنتسيكلوپەدياسىن, «فيلوسوفيالىق سوزدىك», «چۋدەسا», «كتو ەست كتو ۆ كازاحستانسكوي ناۋكە», «ساكسكي ۆوين» سەكىلدى باسىلىمداردى دايىنداۋعا بەلسەنە قاتىستى. ونىڭ عىلىمي-ادىسنامالىق جەتەكشىلىگىمەن «قازاقستان تاريحى مەن مادەنيەتىنىڭ ەسكەرتكىشتەرى جيناعى» جارىق كوردى. «اقمولا», «باتىس قازاقستان وبلىسى», «سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى» ەنتسيكلوپەديالىق باسىلىمدارىن دايىنداپ شىعارۋعا قوسقان ۇلەسى دە قوماقتى.
ۇزاق جىلدار بويى ەلىمىزدىڭ مۇراعات مەكەمەلەرىمەن قوعامدىق نەگىزدە قارىم-قاتىناستا ءجۇرىپ, تاريحي دەرەكتەردىڭ ساقتالۋىنا جانە تولىعۋىنا كوپ كومەك كورسەتتى. «ەگەمەن قازاقستان», «كازاحستانسكايا پراۆدا», «انا ءتىلى» جانە باسقا دا مەرزىمدى ءباسپاسوز بەتتەرىندە «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنا ءوز ۇلەسىن قوستى. «قازاقستان مۇراعاتتارى» جۋرنالىنىڭ العاشقى رەداكتورى رەتىندە كەلەلى ىستەرگە ۇيىتقى بولدى.
كوشىم ەسماعامبەتوۆتىڭ جان-جاقتى قىزمەتىنىڭ باسىم باعىتىن قازاقستان تاريحىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن زەرتتەۋ, زەردەلەۋ قۇرايدى. ول – شىن ءمانىندە قازاقستان تاريحىن الەمدىك تاريحنامانىڭ ءبىر سالالى دا سالماقتى بۇتاعى دەگەندى ورنىقتىرىپ كەلە جاتقان عالىم. بۇل باعىتتا ونىڭ «دەيستۆيتەلنوست ي فالسيفيكاتسيا»; «چتو پيسالي و ناس نا زاپادە»; «كونە قازاقستاندى كورگەندەر»; «قازاقتار شەتەل ادەبيەتىندە» اتتى مونوگرافيالارىنىڭ جارىق كورۋى سوزىمىزگە دالەل. شەتەلدىك تاريحناما بويىنشا قورعاعان كانديداتتىق, دوكتورلىق ديسسەرتاتسيالارى عىلىمي قاۋىمداستىق تاراپىنان جوعارى باعالانۋى دا سونىڭ ايعاعى بولسا كەرەك. ك.ەسماعامبەتوۆ 16 كىتاپ, 200-دەن اسا عىلىمي ماقالا جاريالادى. ونىڭ عىلىمي جەتەكشىلىگىمەن 13 عىلىم كانديداتى, 9 عىلىم دوكتورى دايارلاندى. دوكتورلىق ديسسەرتاتسيالاردى قورعاۋ كەڭەسىنىڭ مۇشەسى, توراعاسى بولدى.
پروفەسسور بۇكىل ءومىرىن ءتۇركىستاننىڭ ازاتتىعى ءۇشىن كۇرەسكە ارناعان ءىرى ساياسي قايراتكەر مۇستافا شوقايدىڭ (1890-1941) ءومىرى مەن قىزمەتىن زەرتتەگەنىن باسا ايتۋعا ءتيىستىمىز. بۇل تاقىرىپ بويىنشا ەكى تومدىق «مۇستافا شوقايدىڭ ەپيستوليارلىق مۇراسى», «مۇستافا شوقايدىڭ تاريحي بەينەسى» دەگەن ەڭبەكتەر جاريالادى. ونداعان عىلىمي ماقالالارى جارىق كوردى. م.شوقايدىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىنە ارنالعان «الەم تانىعان تۇلعا» اتتى مونوگرافياسى ءۇشىن ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى سىيلىقپەن ماراپاتتالدى. بۇل مونوگرافيالار وقىرمانداردىڭ الاش قوزعالىسى تۋرالى تۇسىنىگىن تەرەڭدەتتى. سونىڭ نەگىزىندە جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ وقۋ پروتسەسىنە ارنايى كۋرستار ەنگىزىلدى. وقۋ قۇرالى جازىلدى, عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسيالار وتكىزىلدى. كەيبىر زەرتتەۋلەرى تۇركيا مەن گرۋزيادا جارىق كوردى.
كوز مايىن تاۋىسىپ, بۇكىل سانالى عۇمىرىن ارناعان بەلگىلى عالىمنىڭ ەڭبەگى ەلەنىپ, 2008 جىلى كوشىم ەسماعامبەتوۆ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ عىلىمىن دامىتۋعا سىڭىرگەن ەڭبەگى ءۇشىن» بەلگىسىمەن ماراپاتتالدى. بۇعان قوسا ونىڭ جەمىستى عىلىمي ەڭبەگى وتاندىق جانە شەتەلدىك قوعامتانۋشى عالىمداردىڭ ەرەكشە ءىلتيپاتىنا بولەنىپ, مەرزىمدى ءباسپاسوز بەتتەرىندە جاقسى پىكىرلەر ايتىلدى. ءوزى قىزمەت ىستەيتىن ۇجىم تاراپىنان دا سان رەت اتالىپ ءوتىلدى.
ۇلتىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن بۇكىل تۇركىتەكتەس ەلدەردىڭ ازاتتىعى ءۇشىن عۇمىرىن سارپ ەتكەن ساياسي قايراتكەر مۇستافا شوقايدى تانىپ, تانىتۋدا ۇلان-اسىر قىزمەت ەتكەن تاعىلىمدى عالىم كوشىم لەكەر ۇلى «مۇستافا شوقاي شىعارمالارىنىڭ تولىق جيناعىنىڭ» 12 تومدىعىن قۇراستىرىپ (جالپى كولەمى 400 ب.ت.), وراسان زور عىلىمي ەڭبەكتى اياقتاعانىنا ەرەكشە نازار اۋدارعان ءجون. الاش ارىسىنىڭ ەڭبەكتەرى ورىس, اعىلشىن, فرانتسۋز, نەمىس, پولياك, شاعاتاي, تۇرىك, گرۋزين, ت.ب. تىلدەردە جازىلعان, نە جارىق كورگەن. ونىڭ ەڭبەكتەرى فرانتسيا, گەرمانيا, انگليا, تۇركيا, رەسەي, گرۋزيا, وزبەكستان, پولشا, اقش, شۆەيتساريا جانە باسقا دا ەلدەردىڭ مۇراعاتتارى مەن كىتاپحانالارىندا شاشىراندى كۇيدە ۇشىراساتىن. ۇلتقا قاجەت سول اسىل قازىنامىزدى ينەمەن قۇدىق قازعانداي ارشىپ الىپ, وتانىمىزعا «ورالۋعا» جول سالدى. تابىلعان اسىلدى حالىقتىڭ يگىلىگىنە جاراسىن دەگەن پاراساتتى پايىممەنەن عىلىمنىڭ قازانىندا قايناتىپ, جارىققا شىعارۋى ىسىندە بىلگىر ماماننىڭ ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز. قازىرگى ۋاقىتتا ر.سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتى الەمدە تەڭدەسى جوق بۇل ىرگەلى ەڭبەكتى باسپادان شىعارۋعا كىرىسىپ, العاشقى 6 تومى وقىرماندار قولىنا ءتيدى. 2011 جىلدىڭ قاراشا ايىندا عالىمنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن ءتۇركيا, مەكسيكا جانە باسقا دا ەلدەردىڭ زەرتتەۋشىلەرى مەن عالىمدارى قاتىسقان «مۇستافا شوقايدىڭ عىلىمي مۇراسى جانە قازىرگى زامان» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسيا وتكىزىلدى.
بەلگىلى وقىمىستىنىڭ وتاندىق, شەتەلدىك بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا باسىلعان: «تاۋەلسىزدىك فيلوسوفياسى» (2000), «تروپوي نەيزۆەداننوي: زارۋبەجنايا ليتەراتۋرا و ن.ا.نازارباەۆا» (2003), «گلازامي زارۋبەجنىح يسسلەدوۆاتەلەي» (2003), «ۇلتتىق تۇلعالاردى ۇلىقتاۋ – پارىز» (2006), «تاۋەلسىز ەلگە – تاۋەلسىز تاريح» (2010), «تاۋەلسىز ەلدىڭ تاريحى ءالى جازىلىپ بىتكەن جوق» (2011), «الەم نازارىنداعى قازاقستان» (2011) ماقالالارى مەن سۇحباتتارى جۇرتشىلىق تاراپىنان جوعارى باعالاندى.
ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ «قازاق تاريحىندا قازاق ۇيالاتىن ەشتەڭە جوق» دەپ اتاپ وتكەندەي, ءبىزدىڭ تاريحىمىزدا ۇيالاتىن ەمەس, ۇلىقتايتىن ۇلىلاردىڭ كوپ ەكەندىگىنە سارا جول سالا بىلگەن عالىم تازا تاريحي دايەك پەن دەرەككە سۇيەنە وتىرىپ, تۇلعاتانۋدىڭ تۇعىرىن بيىكتەتتى.
قازىرگى كەزەڭدە كەيىنگىگە كەلەلى كەڭەس بەرەتىن, عىلىمعا قۇشتار جاستاردىڭ بويىنا تاعىلىمدى تاربيەسىن سىڭىرگەن عالىم بيىل ءبىر بەلەستىڭ تورىنە شىعىپ وتىر. كوپتى كورگەن كورەگەن, وقىعانى مەن توقىعانى كوپ تالىمگەر اعامىزدان ءبىزدىڭ دە, كەيىنگىلەردىڭ دە الار ءتالىمى وراسان كوپ دەپ بىلەمىز.
ابدىمالىك نىسانباەۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى.