ادامزات تاريحىن كوكتەي شولعاندا نەبىر الاپات سوعىس, تابيعاتتىڭ دۇلەي كۇشتەرى – تاسقىن, ءزىلزالا سىندى اپاتتار بيىلعى پاندەمياداي جەر جۇزىندەگى جۇمىر باستى پەندەلەردى وي مەن قيمىل توعىسىنا ءدال وسىلاي بىرىكتىرە الماپتى. قوشتاساتىن تىشقان جىلىنىڭ قيىندىعىنا قوسا بەرگەن ساباعى دا سول شىعار, ادامزاتقا بىرىگىڭدەر, بىرىككەنگە – بەرەكە, ىدىراعاننان ىرىس كەتەر دەگەندەي...
جىل ءا دەگەننەن ىندەت جايىنداعى اڭگىمەدەن باستالعان. ۋحاندى ۋداي زارىمەن تورلاپ, ودان تۇتاس پلانەتادا پاندەميا پاتشالىعىن قۇرعىزعان COVID-19 قاي ەلدىڭ دە بار الەۋەتىن مەن مەديتسيناسىنىڭ قاۋقارىن سىنعا العانداي, كارىنە ءمىنىپ, قاھارىن توگە 2020 جىلدى قۇرساۋىنان بوساتپاستان تاريح كوشىنە ەنىپ بارادى. كەتەر جىل قازاقستان مەديتسيناسىنا دا ساباق بولدى, اۋرۋمەن ارپالىستا جەڭىلىس پەن جەڭىستىڭ, ىندەتپەن كۇرەستە ىركىلۋ مەن ىلگەرىلەۋدىڭ دە ءدامىن تاتىردى.
Bloomberg حالىقارالىق اگەنتتىگىنىڭ رەيتينگتىك باعالاۋىنا سايكەس, دەنساۋلىق ساقتاۋعا جۇمسالاتىن شىعىستاردىڭ تيىمدىلىك كورسەتكىشى جونىنەن قازاقستان 2012 جىلى 111-ورىنعا يە بولسا, 2018 جىلى 44-ورىنعا دەيىن كوتەرىلىپتى. بالكىم, ىندەت ەتەكتەن تارتپاعاندا ءالى دە ىلگەرىلەي تۇسەر مە ەدىك. دەگەنمەن وتكەن جىل قانشا قيىن بولعانىمەن ىزدەنىستەرگە دە ءىز سالعان.
دارىگەرلەر 2020 جىلدىڭ ەڭ باستى نازارداعى ماماندارى بولدى. قايناعان مايداننىڭ العى شەبىندە جان اياماي, ءار قازاقستاندىقتىڭ ءومىرى ءۇشىن كۇرەستىڭ ناعىز جانقيار جاۋىنگەرىنە اينالدى. كۇرەسە ءجۇرىپ, وزدەرى دە جۇقپالى ىندەتتىڭ تىرناعىنا ءىلىندى, قاتارى سيرەدى. بىراق جەڭىلگەن جوق, كۇرەسۋمەن كەلەدى. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ارنايى جارلىعىمەن اقمولا وبلىسى دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسى جانىنداعى كوكشەتاۋ قالالىق كوپ سالالى اۋرۋحاناسىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى, دارىگەر ولەگ يساەۆ پەن اقتوبە وبلىستىق كلينيكالىق جۇقپالى اۋرۋلار اۋرۋحاناسىنىڭ باس دارىگەرى قاليحان قوزباعاروۆ قايتىس بولعاننان كەيىن ەلىمىزدىڭ جوعارى ناگراداسىنا يە بولدى. مارقۇمدارعا جوعارى دارەجە – «قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى» اتاعى مەن ەرەكشە بەلگى – «التىن جۇلدىز» جانە «وتان» وردەنى بەرىلدى. قانشاما جان «حالىق العىسى» ماراپاتىن يەلەندى.
قاراشا ايىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا Covid-19 جانە ۆيرۋستىق ينفەكتسيامەن كۇرەسكە تارتىلعان 42 مىڭعا جۋىق مەديتسينا قىزمەتكەرى جالاقىلارىنا ۇستەمەاقى الدى. الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ قورى وسى ماقساتتارعا 98 ملرد تەڭگەدەن استام قارجى ءبولدى. ەلىمىزدەگى ەپيدەميالىق احۋالعا سايكەس بۇل تولەمدەر 2021 جىلى دا قاراستىرىلادى. كوروناۆيرۋستان قايتىس بولعان 182 مەديتسينا قىزمەتكەرىنىڭ وتباسىنا 10 ملن تەڭگەدەن الەۋمەتتىك وتەماقى تاعايىندالدى. ادام ءومىرى ەشقانداي قارجىمەن ولشەنبەيدى, دەسە دە پارىزىن اتقارا ءجۇرىپ كوز جۇمعان جانداردىڭ بالا-شاعاسىنا بۇل كومەك قاجەت ەكەنى انىق. بۇعان قوسا اي سايىن جۇقتىرۋ قاۋپىنە قاراي جاساقتالعان ءۇش توپ بويىنشا تولەمدەر تولەندى. ماسەلەن, ناۋرىز ايىندا 23 مىڭ, ال شىلدەدە پاندەميا شارىقتاۋ شەگىنە جەتكەندە 83 مىڭ قىزمەتكەر قوسىمشا قارجى الدى. قىركۇيەك ايىندا بۇل كورسەتكىش 37 مىڭ بولدى.
ۇكىمەت ۆيرۋسپەن كۇرەستىڭ ۇزاق مەرزىمدىلىگىن ەسكەرىپ, ۆاكتسينا جاساۋ ىسىنە ءمان بەردى. وتاندىق عالىمدار ناقتى قولداۋدىڭ ناتيجەسىندە بۇگىندە ددۇ ۇمىتكەر رەتىندە قاراستىرىپ جاتقان ەكى ۆاكتسينانى شىعاردى. قازىر كلينيكالىق ساراپتاۋدان ءوتىپ جاتقان QazCovid-in ەكپەسىنە حالقىمىز ءۇمىت ارتىپ وتىر. جامبىل وبلىسىندا بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىك پروبلەمالارى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ بازاسىندا شامامەن قۇنى 7 ملرد تەڭگە تۇراتىن, جىلىنا 60 ملن دوزا ۆاكتسينا وندىرەتىن جاڭا زاۋىتتىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلدى. كەلەر جىلى ناۋرىز ايىندا دايىن ءونىمنىڭ العاشقى پارتياسى شىعارىلماق. سونىمەن قاتار وڭىردە ەكسپرەسس-تەست ءوندىرىسى دە ىسكە قوسىلماق. جەكە ينۆەستوردىڭ دەمەۋشىلىگىمەن قولعا الىنعان بۇل جوبانىڭ قۇنى 2 ملرد تەڭگەدەن اسادى.
راس, پاندەميا ءبىراز پروبلەمانى دا كورسەتتى. سونىڭ ءبىرى, وتانداستاردى ءدارى-دارمەكپەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى. كەيبىر مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, قازاقستاندىق فارمونەركاسىپ حالىقتىڭ ءدارى-دارمەككە دەگەن سۇرانىسىنىڭ 13 پايىزىن عانا قامتاماسىز ەتىپ, قالعانى شەتەلدەن تاسىلىپ كەلگەن ەكەن. سوندىقتان پرەزيدەنت ءوز جولداۋىندا: «بارلىق نەگىزگى ءدارى-دارمەك پەن مەديتسينالىق بۇيىمدار قازاقستاندا وندىرىلۋگە ءتيىس. بۇل – ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى. كەلەسى جىلدان باستاپ وسى باعىتتا ناقتى ناتيجە كۇتەمىن» دەگەن بولاتىن. ءيا, قازاقستاندىق فارميندۋستريادا مەديتسينالىق بۇيىمدار وندىرەتىن 96 كاسىپورىن بار. ونىڭ ىشىندە دارىلىك زاتتار شىعاراتىن 33, مەديتسينالىق ماقساتتاعى بۇيىمدار جاسايتىن 41 جانە مەديتسينالىق تەحنيكالار وندىرەتىن 22 كومپانيا جۇمىس ىستەيدى. الايدا بارلىعىنىڭ قۋاتى ويداعىداي ەمەس. ىندەت ساباعىنىڭ ءبىرى فارميندۋسترياعا نازار اۋدارۋعا سايعانداي. وسىعان بايلانىستى ەل بويىنشا ينفەكتسيالىق جانە پروۆيزورلىق ورتالىقتاردا قور قۇرىلدى. بىرىڭعاي ديستريبيۋتور 16 ملرد تەڭگەگە دارىلىك زاتتاردىڭ 91 اتاۋىن جەتكىزدى. اتالعان شارا ينفەكتسيالىق جانە پروۆيزورلىق ورتالىقتاردىڭ جۇمىسىن جەڭىلدەتۋگە, COVID-19 جەڭىل ءتۇرىن امبۋلاتوريالىق دەڭگەيدە ەمدەۋگە, حالىقتىڭ دارىلىك زاتتارعا جۇمسايتىن شىعىنىن تومەندەتۋگە, مەملەكەتتىڭ ستاتسيونارلىق ەمگە بولەتىن شىعىنىن ۇنەمدەۋگە مۇمكىندىك بەردى. سونىمەن قاتار امبۋلاتوريالىق دەڭگەيدەگى ءدارى-دارمەكتەردىڭ ءتىزىمى دە كەڭەيتىلدى. ماسەلەن, دارىلىك زاتتاردىڭ 5 اتاۋىن قامتيتىن COVID-19 جاڭا نوزولوگياسى ەنگىزىلدى. ۇيدە كوروناۆيرۋستى ەمدەۋ ءۇشىن 1 ملن ناۋقاسقا تەگىن ءدارى-دارمەكتەر قاراستىرىلىپ وتىر.
پاندەميا بىرقاتار ماماندارعا دەگەن سۇرانىستى كۇرت ءوسىردى. ماسەلەن, قازىرگى تاڭدا ەل كولەمىندە 150-گە جۋىق ەپيدەميولوگ پەن ينفەكتسيونيست, 321 رەانيماتولوگ, 41 پۋلمونولوگ, 144 كارديولوگ مامانى قاجەت, سونداي-اق 128 رەنتگەنولوگ, 244 پەدياتر, 44 جەدەل جاردەم دارىگەرىنە سۇرانىس بار. كادر تاپشىلىعىن شەشۋ ءۇشىن وبلىستارداعى قاجەتتىلىككە قاراي گرانت بولىنەدى.
اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردىڭ تۇرعىندارىنا پروفيلاكتيكالىق مەديتسينالىق تەكسەرۋلەردى ۇيىمداستىرۋ ماقساتىندا رەنتگەن-اپپاراتتارمەن, ۋدز, ەكگ جانە گينەكولوگيالىق قاراۋ جابدىقتارىمەن جابدىقتالعان 100 وتاندىق جىلجىمالى مەديتسينالىق كەشەن, وتاندىق ءوندىرىستىڭ 53 رەنتگەن-اپپاراتى ساتىپ الىندى. بۇل اۋىلدىق اۋرۋحانالار مەن ەمحانالاردى 100 پايىز قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.