تىڭعا تۇرەن سالعان تۇڭعىش عالىمدار دەگەن تۇستا, ەكى ادامنىڭ اتى-ءجونى قاشاندا كوكەيدە جاڭعىرىپ تۇرادى. ءبىرى – ۇلتتىڭ ۇلى ۇستازى, ءھام رۋحاني كوسەمى, عۇلاما ءتىلشى-عالىم, كۇللى قازاق قوعامدىق عىلىمدارىنىڭ باستاۋ-كوزىندە تۇرعان تۇركىتانۋشى (قازاقتانۋشى) احمەت بايتۇرسىن ۇلى بولسا, ەكىنشىسى – جاراتىلىستانۋدىڭ سان سالاسىنان قازاق تىلىندە تۇڭعىش وقۋلىقتار جازعان وقىمىستى دارىگەر, ەنتسيكلوپەديست عالىم حالەل دوسمۇحامەد ۇلى.
تىڭعا تۇرەن سالعان تۇڭعىش عالىمدار دەگەن تۇستا, ەكى ادامنىڭ اتى-ءجونى قاشاندا كوكەيدە جاڭعىرىپ تۇرادى. ءبىرى – ۇلتتىڭ ۇلى ۇستازى, ءھام رۋحاني كوسەمى, عۇلاما ءتىلشى-عالىم, كۇللى قازاق قوعامدىق عىلىمدارىنىڭ باستاۋ-كوزىندە تۇرعان تۇركىتانۋشى (قازاقتانۋشى) احمەت بايتۇرسىن ۇلى بولسا, ەكىنشىسى – جاراتىلىستانۋدىڭ سان سالاسىنان قازاق تىلىندە تۇڭعىش وقۋلىقتار جازعان وقىمىستى دارىگەر, ەنتسيكلوپەديست عالىم حالەل دوسمۇحامەد ۇلى.
1903-1909 جىلدارى اكادەميا قابىرعاسىندا ستۋدەنتتىك جىلدارىن وتكىزگەن حالەل تەك ادامنىڭ ءتان جاراسىنا شيپا ىزدەيتىن دارىگەر بولىپ قانا قويماي, ءوز زامانداستارى ءاليحان بوكەيحان, احمەت بايتۇرسىن ۇلى, مۇحامەدجان تىنىشباي ۇلى سىندى حالقىنىڭ جان دەرتىنە ۇڭىلگەن قايراتكەر, ەسكىنىڭ كوزى, جاڭانىڭ باسى بولا ءبىلدى. حالەل دوسمۇحامەد ۇلى پەتەربوردا, يمپەراتورلىق جول قاتىناستارى ينستيتۋتىندا وقىعان ۆ.ۆ.بارتولد, ۆ.ۆ.رادلوۆ, بودۋەن دە كۋرتەنە سياقتى اتاق-داڭقى ايشىلىق جەرگە جايىلعان بىرەگەي عالىمداردىڭ ءدارىسىن تىڭدادى, ولاردىڭ قىراعى كوزدەرىنە شالىندى.
وسى ورايدا, ەنتسيكلوپەديست حالەلدىڭ كوپ ءتىل بىلگەن پوليگلوت ەكەنىن دە جاستاردىڭ بىلە جۇرگەنى ءجون. ونىڭ جەتى جۇرتتىڭ ءتىلىن مەڭگەرۋگە كۇش سالعانى, وعان مۇرشا-مۇمكىندىگى بولعانى دا وسى پەتەربوردا وقىعان ستۋدەنتتىك كەزى ەدى. ول الدىمەن انا ءتىلىن ءسۇيدى, قادىرلەدى. «ءتىل – جۇرتتىڭ جانى. ءوز ءتىلىن ءوزى بىلمەگەن ەل ەل بولمايدى. مادەنيەتكە ۇمتىلعان جۇرتتىڭ الدىمەن ءتىلى وزگەرمەكشى. ...تىلىنەن ايىرىلعان جۇرت – جويىلعان جۇرت», دەيدى عالىم-دارىگەر. ال ونىڭ مىنا ءبىر تاريحي جازباسى تۋرا بۇگىنگىنىڭ جاستارىنا باعىشتالعانداي اسەر قالدىرادى: «انا ءتىلىن جاقسى ءبىلىپ تۇرىپ, بوتەنشە جاقسى سويلەسەڭ, بۇل – ءسۇيىنىش. انا ءتىلىن بىلمەي تۇرىپ, بوتەنشە جاقسى سويلەسەڭ, بۇل – كۇيىنىش. انا ءتىلىن بىلمەي تۇرىپ, جات تىلگە ەلىكتەي بەرۋ زور قاتە. بۇل – وقىعانداردىڭ ءھام وقۋشىلاردىڭ ەسىنەن شىقپاۋ كەرەك».
ءبىز عۇلامانىڭ اتتان تۇسپەي, الاشتىڭ كوسەمى بولعان كۇرەس جىلدارى مەن ايداۋداعى ازاپتى ايلارىن اتتاپ ءوتىپ, ونىڭ عىلىمي-شىعارماشىلىق ءھام قوعامدىق-پەداگوگيكالىق قىزمەتپەن شىنداپ اينالىسۋعا مۇمكىندىگى تۋعان «تاشكەنت كەزەڭىنە» جانە وسى 1921-1928 جىلدارى اتقارعان ۇلان-عايىر تىندىرىمدى ىستەرىنە عانا توقتالماقپىز.
1920 جىلدىڭ سوڭىنا تامان ح.دوسمۇحامەد ۇلى كوپتەگەن «الاششىل» قازاق وقىعاندارى قاتارىندا تۇركىستان اۆتونوميالى رەسپۋبليكاسىنىڭ ورتالىعى تاشكەنت قالاسىنا كەلەدى. وسى جىلى تامىزدىڭ 21-ءى كۇنى تۇركىستان رەسپۋبليكاسىنىڭ حالىق اعارتۋ كوميسسارياتى جانىنان تۋىستاس تۇركى حالىقتارىنىڭ وقۋ-اعارتۋ, مادەني ءھام عىلىمي مۇقتاجدارىن وتەۋ ءۇشىن ارنايى ءبىلىم كوميسسياسى قۇرىلادى. ول الدىمەن وسى كوميسسيانىڭ مۇشەسى (توراعاسى – ي.توقتىباي ۇلى), كەشىكپەي توراعاسى (1921-1923) بولادى. ونىڭ ورگانى ەسەپتى «سانا» جۋرنالىن شىعارادى, «تالاپ» اتتى ادەبي-مادەني بىرلەستىك ۇيىمداستىرادى... وسى جىلدارداعى ارحيۆ دەرەكتەرىندەگى ح.دوسمۇحامەد ۇلىنىڭ ءوز قولىمەن جازىلعان عىلىمي ەسەپتەر قازاق مەكتەپتەرى ءۇشىن العاشقى وقۋلىقتاردىڭ جازىلۋ تاريحى مەن باسپا ءىسىنىڭ جولعا قويىلۋى, جالپى تۇركىستان رەسپۋبليكاسى مەن قازاق ولكەسىندەگى وقۋ-اعارتۋ مەن عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ جاي-كۇيى تۋرالى كوپ ماعلۇمات بەرەدى.
ءبىزدىڭ ايتپاعىمىز: وسى جىلدارداعى ح.دوسمۇحامەد ۇلىنىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق جۇمىسىنىڭ ارقاسىندا كەيىن سان سالاعا جىكتەلىپ ورىستەگەن قازاق عىلىمىنىڭ ىرگەتاسى قالاندى, ول عىلىم-ءبىلىمنىڭ, ونىڭ ىشىندە تۇركىتانۋدىڭ (قازاقتانۋدىڭ) العاشقى ءدانىن سەبۋشى, كوشەتىن كوكتەتۋشى رەتىندە باعالانۋى قاجەت. عالىم ءبىرىنشى كەزەكتە قوعامدىق عىلىمداردى دامىتۋعا كۇش سالدى. اسىرەسە, ءا.ديۆاەۆتىڭ ەل اراسىنان 35 جىل جيناعان اۋىز ادەبيەتى ۇلگىلەرىنە ەرەكشە نازار اۋدارىپ, ەكونوميكالىق جاعدايدىڭ اۋىرلىعىنا قاراماي, ونى ساتىپ الۋعا قارجى تاپتى. سىرداريا مەن جەتىسۋ وبلىستارىنا تۇراقتى تۇردە كەشەندى ەتنوگرافيالىق ەكسپەديتسيالار ۇيىمداستىردى. قازاق ءتىلىنىڭ (تۇسىندىرمە) سوزدىگىن تۇزۋگە مۇرىندىق بولدى.
ح.دوسمۇحامەد ۇلىنىڭ بيولوگيا مەن زوولوگيا, مەديتسينا مەن جاراتىلىستانۋ سالاسىنداعى العاشقى وقۋلىقتارىنىڭ ءتىلى, وسى سالالار بويىنشا ونىڭ قازاق تەرمينولوگياسىنا قوسقان ۇلەسى ءالى كۇنگە ارنايى زەرتتەۋ وبەكتىسى بولعان ەمەس. وعان ءبىر جاعىنان ءبىزدىڭ دە «كىنامىز» بار. ويتكەنى, كەزىندە حالەكەڭنىڭ مۇراسىن جيناستىرىپ, ونى اراب قارپىنەن قازىرگى جازۋ ۇلگىسىنە كوشىرگەن جىلدارى ءبىز اتالعان وقۋلىقتاردىڭ العاشقى 10-15 بەتىن عانا قايتالاپ جاريالاعان بولاتىنبىز. كەزىندە ۋاقىت جەتىمسىزدىگى مەن كىتاپ كولەمىن بەلگىلەگەن باسپا تالابىنا قۇلاق اسقانىمىزدىڭ ۇستىنە, ول وقۋلىقتار زاماناۋيلىق تۇرعىدان ەسكىردى, ءمانىن جوعالتتى دەگەن وي-پىكىردە بولعانىمىز دا جاسىرىن ەمەس. ايتسە دە سوڭعى جىلدارى قازاق عىلىمي تەرمينولوگياسىنا ەرەكشە سۇرانىس تۋعان كەزەڭدە عالىمنىڭ ەڭبەكتەرىن تۇتاستاي وقىپ-كورگىسى كەلۋشىلەر, ونىڭ ءتول تەرميندىك جۇيەسىنە قىزىعۋشىلار كوبەيدى. بىراق, وكىنىشكە قاراي, ونى قازىرگى جازۋ ۇلگىسىنە كوشىرەم دەپ ەشكىم بەلسەنىپ سۋىرىلىپ شىعا قويمادى. سوندىقتان عالىمنىڭ بيولوگيا مەن زوولوگيا, مەديتسينا مەن جاراتىلىستانۋ سالاسىنداعى عىلىمي تەرمينولوگياسىن زەردەلەۋ, تالقىلاپ تالداۋ ءىسى دە تۇپنۇسقالار اينالىسقا تۇسپەگەندىكتەن توقتالىپ تۇر.
ال اعارتۋشى-عالىمنىڭ قازاق عىلىمي تەرمينولوگياسىنا قوسقان ۇلەسىن ارنايى ءسوز ەتۋدىڭ ابدەن قاجەتتىلىگىنىڭ تاعى ءبىر باستى سەبەبى بار. ويتكەنى, ح.دوسمۇحامەد ۇلى – بىلگىر تۇركىتانۋشى, ءتىلشى-عالىم. سوندىقتان دا ونىڭ تەرمين تۇزۋشىلىك قىزمەتىن جاي سالا مامانىنىڭ دىلگىرلىگىنەن عانا تۋعان قۇبىلىس دەپ ەمەس, ەرەكشە جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەگەن, ءتىل قامى مەن قامىتىن قوسا سۇيرەگەن لينگۆيست ەڭبەگى دەپ باعالاعان ورىندى.
ح.دوسمۇحامەد ۇلى تۇركىتانۋشى دەگەندە ءبىز الدىمەن ونىڭ «قازاق-قىرعىز تىلىندەگى سينگارمونيزم زاڭى» اتتى كىتاپشاسى مەن «ديۋاني لۇعات ات-تۇرك» ماقالاسىن اۋىزعا الامىز. ونىڭ سىرتىندا ءالى قولىمىزعا تۇسپەگەن مۇرالارى مەن «تۇركى تىلدەرى تۋرالى» سىندى اۆتورلىعى تولىق انىقتالماعان جانە ءالىپبي اۋىستىرۋ مەن تەرمين ء(پان) اتاۋلارىن قالىپتاستىرۋ حاقىنداعى تالاس-تارتىستاردا ايتىلعان پىكىرلەرىن دە نازاردان تىس قالدىرۋعا بولمايدى. ماماندىعى دارىگەر عالىم ەڭ الدىمەن قازاق (تۇركى) ءتىلىنىڭ قۇرىلىمى مەن جۇيەسىن, ونىڭ فونەتيكاسى مەن گرامماتيكاسىن تەرەڭ مەڭگەرۋىمەن تاڭعالدىرادى.
«تۇرىك ءتىلى – جالعامالى ءتىل. جالعامالى تىلدەگى سوزدەردىڭ ءتۇبىرى وزگەرمەيدى. ءسوز اياعىنا جالعانعان قوسىمشالار ارقىلى وزگەرەدى. قازاق-قىرعىز ءتىلى – تۇرىك ءتىلىنىڭ ءبىر تاراۋى. سوندىقتان قازاق-قىرعىز سوزدەرى دە ءتۇبىرىن وزگەرتپەي, اياعىنا قوسىلعان جالعاۋمەن وزگەرەدى, – دەيدى دە, بۇل تىلدىك زاڭدىلىققا انىقتاما بەرەدى. – قازاقتىڭ نەگىزگى جالقى ءسوزىنىڭ تۇبىرىندە جۋان دىبىستار مەن جىڭىشكە دىبىستار ءبارىنىڭ بىردەي داۋىسپەن (نە جۋان, نە جىڭىشكە) ۇيقاسىپ ايتىلۋىن ءبىلىم تىلىندە «سينگارمونيزم» دەيدى. سينگارمونيزم دەگەن ءسوز, قازاقشا ايتقاندا, ۇندەستىك, ۇيقاستىق دەگەن ماعىنادا». ونىڭ وزگە دە تۇرىك تىلدەرىنىڭ جۇيە-قۇرىلىمىمەن تانىستىعىنا مىنا جولدار دالەل: «سينگارمونيزم تۇرىك ءتىلىنىڭ ايرىقشا وزىنە بىتكەن قاسيەتى. تۇرىك تىلدەرىنىڭ كوبى (ىستامبۇل تۇرىكتەرى, قازان نوعايى, سارت-وزبەك, تاعى تالايلار) تۇرىك ەمەس حالىقتاردىڭ ءسوزىن كوپ العاندىقتان, جات جۇرتتارعا كوپ ارالاسقاندىقتان وسى ايرىقشا قاسيەتىنەن ايىرىلىپ قالىپ وتىر. وسى كۇندەردە قازاق-قىرعىز سەكىلدى شەت جۇرتتارمەن جارىتىپ ارالاسپاي, ناعىز تۇرىكتىكتى ساقتاعان ەلدەردىڭ تىلدەرىندە عانا سينگارمونيزم زاڭى وزگەرمەستەن قالىپ وتىر» . ودان ءارى تىلىمىزگە ەرتەرەكتە اراب-پارسىدان, ورىس تىلىنەن ەنگەن كىرمە سوزدەردىڭ (حالەكەڭ «جات سوزدەر» دەيدى) ۇندەستىك زاڭىنا باعىنعاندىعىن دالەلدەيدى. ودان ءارى عالىم ءتۇرلى-ءتۇرلى تىلدەردىڭ جىكتەلىس, كلاسسيفيكاتسياسىنا توقتالادى. «...ءار توپتىڭ ءبىر-بىرىنەن ايىرماسى تۇرىك ءتىلىنىڭ ماڭعۇل ءيا فين تىلىنەن ايىرماسىنداي», – دەگەن پوليگلوت-عالىمنىڭ پىكىرى ونىڭ ءوز ءداۋىرىنىڭ بارشا عىلىمي جاڭالىعىمەن تانىستىعىن, اسىرەسە, تۇركىتانۋدىڭ زاماناۋي ءبىلىم-بىلىكتەرىن, اقپارات-مالىمەتتەرىن يگەرگەندىگىن تانىتادى.
كىتاپشانىڭ سوڭىندا عالىم ءاربىر جاستىڭ انا تىلىندە ساۋات اشىپ, ۇلتتىق ءبىلىم الۋىنىڭ ماڭىزدىلىعىنا ەرەكشە نازار اۋدارادى. «جاسىندا ۇلت مەكتەبىندە دۇرىستاپ وقىعان ادام انا ءتىلىنىڭ زاڭىن ۇمىتپايدى... اكسەنت تۋادى, بوتەنشە سويلەۋگە, بوتەن ەلدىڭ ادامىنان ايىرىلماستاي بولىپ سويلەۋ بۇلارعا وتە قيىن بولادى»; «ورىس مەكتەپتەرىنە كىرگەندەردىڭ ەسى-دەرتى ورىس ءتىلىن جاقسى ءبىلۋ, ورىسشا جاقسى سويلەۋ بولاتىن ەدى. ورىس مەكتەپتەرىندەگى وقىتۋلاردىڭ دا بار تىلەگى جاسوسپىرىمگە ورىس ءتىلىن جاقسى ءبىلدىرىپ, ورىس ءتىلىن انا تىلىندەي قىلىپ جىبەرۋ ەدى», – دەگەن ەسكەرتپەسىن 70 جىل بىلمەي, بويىمىزعا سىڭىرمەي كەلگەنىمىز قانداي وكىنىشتى!؟.
عالىمنىڭ «ديۋاني لۇعات ات-تۇرك» ماقالاسى دا ءدال وسىنداي زاماناۋي وزەكتىلىگىمەن, عىلىمي تەرەڭدىگىمەن جانە تاريحي-رۋحاني مۇراعا دەگەن ۇلكەن جاناشىرلىعىمەن ەرەكشەلەنەدى. تۇركيادا ا.ريفات ءافاندى باستىرعان ءۇش تومدىق م.قاشقاري سوزدىگىن جاھاندىق سوعىسقا بايلانىستى الدىرتا الماعاندىعىن, ەندى عانا قولىنا تيگەنىنە ريزا بولا وتىرىپ: «تۇرىك ازاماتتارىنىڭ بىلىمگە, تۇرىك ۇلتىنىڭ ءتىلى مەن ادەبيەتىنە مىناداي نازار سالعاندىقتارىنا قۋانىشىمىز قوينىمىزعا سىيماي وتىر», – دەيدى عالىم. ودان ءارى: «بىراق سوندا-داعى بۇل كىتاپتىڭ باسىلۋى ءوزىنىڭ جاقسىلىعىمەن وسى كۇنگە دەيىن تۇركيادا باسىلعان بۇرىنعى كىتاپتاردان ايىرىلىپ تۇر. قاتاسىن تۇزەتۋگە ارتىقشا نازار سالعاندىق, جەتە قاراپ باستىرعاندىق, قولدان كەلگەنشە ءتۇپ (وريگينال) كىتاپتىڭ سۋرەتىن ساقتاۋعا ىجداھات قىلعاندىق... تۇركيادا كىتاپ باسۋعا وسىنداي ارتىق نازار سالۋدى كورىپ, ءبىزدىڭ قۋانىشىمىز ەكى ەسە بولىپ وتىر», – دەگەن جولداردان ونىڭ مۇراعا دەگەن ماحاببات-ىجداعاتى, باسپاگەر-رەداكتورلىق تاجىريبەسىنىڭ مولدىعى سەزىلىپ تۇرادى. وسى سىن-رەتسەنزيا ەسەپتى كورىنەتىن, ال شىندىعىندا تولىمدى زەرتتەۋ ەڭبەگىندە ح.دوسمۇحامەد ۇلى تۇركى ءتىلىنىڭ تاريحىن ءسوز ەتە وتىرىپ, ءوزىن دياپازونى كەڭ تاريحشى عالىم رەتىندە كورسەتەدى. شاعىن شولۋىنان ءبىز ونىڭ يۋسۋف حاس حاجيب جازعان «قۇداتعۋ بىلىكپەن» دە جان-جاقتى تانىستىعىن اڭعارامىز. سونىمەن بىرگە, ول ارابشا «تۇرك-ماعول-پارسى ءتارجىمانى» (حوۋتسما ءھام مەليورانسكي ءناشرى), ابۋ حايان ءال-گارناتيدىڭ «كيتاب ءال-يدراكى», مىسىردان تابىلعان «گۇلستان» تارجىمەسى, «قۇمان ھەجەسى – كودەكس كۋمانيكۋس» سياقتى تۇركولوگيانىڭ الەمدىك جاۋھارلارىنىڭ تەك اتىن ەمەس, سىن-سيپاتتارىن دا ەرەكشەلەپ اتاپ, بۇگىنگى جوعارى ءبىلىمدى فيلولوگتاردىڭ ءوزىن تاڭعالدىرادى. تىپتەن ول وسى ماقالاسىندا ءال-فارابي ەسىمىن دە اۋىزعا الىپ (مۇمكىن قازاق باسپاسوزىندە تۇڭعىش رەت!), كەمەل بىلىمدارلىعىمەن ءبىزدى ايرىقشا قايران قالدىردى: «يسلام دۇنيەسىندە يكتيسادي عىلىمداردى سىرداريا جاعاسىنان بارعان ءبىر تۇرىك عالىمى (فارابي) باستاپ جازعان بولسا, م.قاشقاريدىڭ دا تازا ءبىر ديۋاني (سۆەتسكي) عالىم, ءدۇنياۋي جاعرافيا ءھام ءتىل عالىمى بولىپ, كىتابىن مىناداي ءبىر جولعا قويدى». ودان ءارى 1923 جىلى تاشكەندە جارىق كورىپ, كەيىن تىيىم سالىنعان ماقالامەن تانىسقان جان 1970-1980 جىلدارى قازمۋ-ءدىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ اۋديتورياسىندا وتىرىپ, پروفەسسور ب.كەنجەباەۆ سىندى جاڭاشىل عالىمنىڭ ەندى-ەندى جاريا بولا باستاعان تىڭ دا داۋلى وي-پىكىرلەرىمەن تانىسقانداي اسەردە بولادى: «تۇرىك قاۋىمىنىڭ ءتىل, ادەبيەت ءھام مادەنيەت تاريحى ءۇشىن 1889-جىلى ورحون جاعالارىندا يادرينتسەۆ تاپقان, تومسەن, رادلوۆ ءھام باسقا عالىمدار تاراپىنان ۇيرەنىلىپ, ءناشر ەتىلگەن, بارلىق مادەنيەت, حان دۇنيەسىنىڭ نازارىن وزىنە قاراتقان, حان ەرلەرىنىڭ فىكىرىن الىستىرعان ەسكى تۇرىك, ورحون «بىتىكتاستارى» قانداي اھامياتى بولسا, ماحمۇد قاشقاري كىتابىنىڭ دا اھامياتى سونداي. ماحمۇد قاشقاريدىڭ تۇرىك قاۋىمىنا, ءوز ۇلتىنا مۋناساباتى كۇلتەگىن, بىلگە حانداردىڭ مۋناساباتىنداي ءھام تۇرىك رۋلارىن, تۇرىك ءتىلىن ءبىلۋى, اسىرەسە, ءبىلىمى ولاردان ارتىق بولعان».
ح.دوسمۇحامەد ۇلى رۋحاني-مادەني ومىرىمىزدەگى تاعى ءبىر شىڭى, وشپەس تاريحي ءىزى – قازاق پوەزياسىنىڭ كلاسسيگى, جىراۋدىڭ سوڭى, اقىننىڭ باسى ماحامبەتتىڭ الداسپان جىر-تولعاۋلارىن جيناپ, حاتتاپ, ارنايى كىتاپ قۇراستىرىپ, بۇگىنگى ۇرپاققا ميراس قىلۋى. وتكەنىن قاستەرلەگەن حالىقتار ۇردىسىنە دەن قويساق, ول وسىناۋ جالعىز-دارا ەرلىك-ەڭبەگىمەن – ماحامبەتتانۋشى رەتىندە, ونىڭ باستاۋ-كوزىندە تۇرۋىمەن عانا ءوز-وزىنە ماڭگىلىك ەسكەرتكىش ورناتىپ, ۇلتتىڭ ۇلى كوشتى شەجىرەسىنە اتىن التىن ارىپپەن جازىپ قالدىردى.
عاريفوللا انەس,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,
ءابىلحان سەيتىم ۇلى,
ساياساتتانۋشى.