وسىنى بىلە تۇرىپ, ءدىني ءبىلىم بەرۋدى اقساتىپ وتىرعان جوقپىز با؟
ءدىن ماسەلەسى جاسىرىن ۇستاپ, سىبىرلاپ ايتۋعا كونبەيتىندىگىن كورسەتتى. جۇرەكتەگى يمانعا ۇڭىلمەي-اق, ناماز وقىماعاندى «كاپىر» ساناپ, اتا-بابا رۋحىن قاستەرلەگەندى «شيرك» دەپ كىنالاپ-كۇستانالاعانداردىڭ, سونداي-اق, بەس ۋاقىت نامازىن قازا قىلماي, «اللا» دەپ ءسوز باستاعانداردىڭ قىلىعىنا ادام ءتۇسىنىپ بولار ەمەس. مەيىرىمدىلىك پەن ادامگەرشىلىكتى ەڭ باستى قۇندىلىق ساناپ, تەك جاقسىلىققا عانا ۋاعىزدايتىن ىزگى ءدىننىڭ وكىلدەرى زورلىق-زومبىلىق, اتىس-شابىس, جارىلىس-جاماندىقتىڭ قاندىقول كەيىپكەرلەرىنە اينالدى. بۇل نە؟ «دۇمشە مولدا ءدىن بۇزار» دەگەندەي, ءدىني ءبىلىمنىڭ تايازدىعى ما, الدە ىشتەن ءىرىتۋدى كوكسەگەندەردىڭ الىستان باسقارىپ, ىرگەدەن ەندىرىپ وتىرعان جىمىسقى قيتۇرقىلىعى ما, الدە يسلام الەمىنىڭ توقىراۋى ما؟
وسىنى بىلە تۇرىپ, ءدىني ءبىلىم بەرۋدى اقساتىپ وتىرعان جوقپىز با؟
ءدىن ماسەلەسى جاسىرىن ۇستاپ, سىبىرلاپ ايتۋعا كونبەيتىندىگىن كورسەتتى. جۇرەكتەگى يمانعا ۇڭىلمەي-اق, ناماز وقىماعاندى «كاپىر» ساناپ, اتا-بابا رۋحىن قاستەرلەگەندى «شيرك» دەپ كىنالاپ-كۇستانالاعانداردىڭ, سونداي-اق, بەس ۋاقىت نامازىن قازا قىلماي, «اللا» دەپ ءسوز باستاعانداردىڭ قىلىعىنا ادام ءتۇسىنىپ بولار ەمەس. مەيىرىمدىلىك پەن ادامگەرشىلىكتى ەڭ باستى قۇندىلىق ساناپ, تەك جاقسىلىققا عانا ۋاعىزدايتىن ىزگى ءدىننىڭ وكىلدەرى زورلىق-زومبىلىق, اتىس-شابىس, جارىلىس-جاماندىقتىڭ قاندىقول كەيىپكەرلەرىنە اينالدى. بۇل نە؟ «دۇمشە مولدا ءدىن بۇزار» دەگەندەي, ءدىني ءبىلىمنىڭ تايازدىعى ما, الدە ىشتەن ءىرىتۋدى كوكسەگەندەردىڭ الىستان باسقارىپ, ىرگەدەن ەندىرىپ وتىرعان جىمىسقى قيتۇرقىلىعى ما, الدە يسلام الەمىنىڭ توقىراۋى ما؟
ايماقتارداعى بولىپ جاتقان وقيعالارعا قاراپ وتىرىپ, سالىستىرمالى تۇردە ماڭعىستاۋدا ءدىني احۋال قالىپتى دەۋگە بولادى. سولاي دەي وتىرىپ, «بۇل سىرتقى كورىنىسى ەمەس پە ەكەن؟» دەپ قورقاتىنىمىز دا راس. بالاقتى شورت كەسىپ, قابا ساقالىن قاپتاتىپ جىبەرگەن ەرلەر مەن قارا حيدجابتىڭ ارعى جاعىنان قوس جانارى جالت-جۇلت ەتە جان-جاعىنا ءىشىپ-جەپ قاراعان قىز-كەلىنشەكتەر جوق ەمەس, بار. ءتىپتى, ورامال تارتىستارىنا قاراپ ءبىر-ءبىرىن ايىرىپ نەمەسە كەلەكە ەتىپ وتىراتىندار دا بار. بىراق, ءبىز جاعدايدى جارىلىسپەن ولشەيتىن بولدىق, ولار نە ايتىپ, نە كيسە دە, نەندەي قىلىقتار كورسەتسە دە, تىنىش جۇرسە بولعانى – ءبىز ءۇشىن «جاعداي قالىپتى». جۇرتشىلىقتى تىڭداساڭ, قالا ىرگەسىندەگى بۇرىنعى ساياجايلار اراسى قازىر اعىمداردىڭ شىلاۋىندا كورىنەدى. وزگەنىڭ سوزىنە سەنبەس-اق ەدىم, ارعى جاعى اۋىلداس ءبىر قىزدىڭ وسى ساياجايداعى وزگە اعىمداعى ءبىر جىگىتتىڭ ەتەگىنەن ۇستاعان سوڭ, مۇلدەم وزگەرىپ, قارا حيدجابقا ورانىپ شىعا كەلگەنىن كورمەگەندە. بۇرىنعى نەكەسىنەن تۋعان 3-4 جاسار ءبۇلدىرشىن قىزدى «جىنىن قاعىپ وتىرۋ كەرەك» دەپ شىرىلداتا قامشىنىڭ استىنا الىپ دۇرەلەيتىنىن, جەتى شەلپەكتەن شوشىنىپ, الاقانىن جايىپ دۇعا ەتۋدەن بەزىنگەنىن بىلمەگەندە!
– ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ ادىلەت دەپارتامەنتىنە قازىرگى تاڭدا 28 ءدىني بىرلەستىك تىركەلگەن, ونىڭ 18-ءى قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنا قاراستى مەشىتتەر بولسا, قالعانى حريستياندىق باعىتتاعى بىرلەستىكتەر. ايماقتاعى 24 عيبادات ورنىنىڭ 21-ءى مۇسىلمانداردىڭ ەنشىسىندە, ۇشەۋى حريستياندىق شىركەۋلەر. بۇلاردىڭ بارلىعى دا ءوز قىزمەتتەرىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسى مەن «ءدىني قىزمەت جانە ءدىني بىرلەستىكتەر» تۋرالى زاڭ شەڭبەرىندە جۇرگىزىپ كەلەدى, – دەدى اقتاۋدا وتكەن «قازىرگى قازاقستان قوعامىنداعى دىنتانۋلىق ءبىلىم جانە اعارتۋشىلىق: دامۋ بارىسى مەن بولاشاعى» اتتى حالىقارالىق كونفەرەنتسيادا ماڭعىستاۋ وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ش.ىلمۇحانبەتوۆا. قوعامدا ەكسترەميزم مەن تەرروريزمگە قاتىستى ۇرەيلى ماسەلەلەردىڭ نازارعا ءىلىنىپ وتىرعاندىعىن ايتقان اكىم ورىنباسارى ماڭعىستاۋ وبلىسىنداعى بۇل باعىتتاعى ەڭ باستى ماسەلەنىڭ ءبىرى دەپ ايماقتا ءدىني بىلىمگە جەتىك ماماننىڭ جوقتىعىن اتادى. ول, سونداي-اق, وڭىردەگى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەت بازاسىنان «ءدىنتانۋ» كافەدراسىن اشۋعا ۇسىنىس ءبىلدىردى.
«دۇرىس ءدىني ءبىلىمنىڭ مەملەكەتتىڭ دامۋى مەن تۇراقتىلىعىنا قوساتىن ۇلەسى» بايانداماسىن يسلامياتتىڭ پايدا بولۋى, مازحابتار تۋرالى ايتۋدان باستاعان ىستامبۇلداعى مارمارا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى چەلەبي ءىلياس قازىرگى يسلام الەمىندەگى ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىنىڭ ارالۋاندىعىنا توقتالدى. «مىسىردا, ساۋد ارابياسىندا, مالايزيادا, پاكستاندا, يراندا جۇمىس جاساپ وتىرعان ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىنىڭ كەيبىرەۋلەرىنىڭ ءداستۇرشىل جاعى باسىم ەكەنى, كەيبىرەۋلەرىنىڭ ايماقتىق جانە قالىپتاسقان جاعدايدىڭ ىقپالىندا ەكەنى انىق بايقالادى. ءداستۇر مەن جاڭاشىلدىقتى, اقىل مەن ناقىلدى, ءدىن مەن ءبىلىمدى ۇيلەستىرىپ الىپ جۇرگەن باعدارلامالار جوق دەگەن ءجون. وسى جەتكىلىكسىز ءبىلىم بەرۋ ءداۋىردى تانىمايتىن, ونىڭ رۋحىن پايىمداي المايتىن, يسلامدى زامانعا ساي تۇسىندىرە المايتىن ءدىن قىزمەتكەرى مەن ءدىندارلاردىڭ كوبەيۋىنە سەبەپ بولۋدا. قازىرگى كەزدە ءبىز زامانا اعىسىن تۇسىنە المايتىن ەكى ءدىني توپپەن بەتپە-بەت تۇرمىز. ءبىرىنشى توپ – كلاسسيكالىق مەدرەسە بىلىمىمەن شەكتەلگەن, ونىڭ ارىسىنە بويلاي المايتىن داستۇرشىلدەر. اۋعانستان مەن پاكستانداعى مەدرەسەلەردىڭ ءبىلىم بەرۋ ءتاسىلى وسىنداي. وسى ءبىلىم بەرۋ فورماسى تاليبان قوزعالىسىن تۋدىرعان. مۇنىڭ اۋعانستان مەن پاكستان پروبلەمالارىن قانشالىقتى «شەشكەنى» بارشامىزعا بەلگىلى.
زاماننىڭ رۋحىن تۇسىنە الماعان ەكىنشى ارەكەت – ول مازحابتاردى جانە ءداستۇردى تۇگەلدەي جوققا شىعاراتىن رەفورماتورلىق باعىت. جاڭا سالافيلىك دەپ اتالاتىن بۇل ارەكەت كەز كەلگەن جاڭاشىلدىقتى ايىپتاپ, دىنگە جات, بيداعات ساناپ, مۇسىلمانداردىڭ دامۋىنا جانە جاڭالىقتاردى قابىلداۋىنا توسقاۋىل بولۋدا. سالافيتتىك ارەكەت اللانىڭ سيپاتتارىن, جاقسىلىقتى بۇيىرىپ, جاماندىقتان قايتارۋ, جيحاد, جاڭاشىلدىق, بيداعات سەكىلدى ءدىني ۇعىمداردى ءتۇسىنۋ جانە تۇسىندىرۋدە تەولوگيالىق پروبلەمالارعا تاپ بولۋمەن قاتار, ءدىن – مەملەكەت اراقاتىناسى, باسشىعا باعىنۋ, ادام قۇقىقتارى, كۇندەلىكتى ءومىر سەكىلدى الەۋمەتتىك ماسەلەلەردە دە پروبلەمالارى بار. كوشەدە, بازاردا بومبالاردى جارىپ, كىناسىز ادامداردىڭ ولىمىنە سەبەپ بولۋ يسلاممەن دە, ادامشىلىقپەن دە سىيىسپايدى. بايقاپ وتىرعانىمىزداي, يسلامدى دۇرىس تۇسىنبەگەن جانە زاماننىڭ رۋحىن پايىمداي الماعان ءدىني تۇسىنىكتەر يسلام قوعامىنىڭ دامۋىنا دا, تۇراقتىلىعى مەن بەيبىت ومىرىنە دە ۇلەس قوسپايدى. سوندىقتان شىعىس ەلدەرىنىڭ جالپى ءبىلىم بەرۋدە ءتۇيىندى ماسەلەلەرى بولۋمەن قاتار, جەكەلەي العاندا, ءدىني ءبىلىم بەرۋدە ماسەلەلەرى كوپ, دەدى ول. ءدىني ءبىلىم بەرۋدە وسماندىقتاردان جالعاسقان مول تاجىريبەسى بار, ءدىن قىزمەتىن مەملەكەتتىك جۇيەنىڭ ماڭىزدى قۇرىلىمى دەپ تانيتىن, باستاۋىش, ورتا مەكتەپ جانە ليتسەيلەردە ءدىن مادەنيەتى جانە ادەپتانۋ نەگىزدەرى ساباعى جۇرگىزىلىپ, قۇران مەن يسلام تاريحى فاكۋلتاتيۆتىك دەڭگەيدە وقىتىلاتىن, ءدىن ىستەرى باسقارماسىندا تەولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ تۇلەكتەرى جۇمىس جاسايتىن قۇران كۋرستارى ءجۇرىپ, ءدىني قىزمەتتى قولدايتىن ءتۇرلى قورلار قولداۋىنا يە يسلام ءدىنىنىڭ تۇركيادا ۇرپاققا ناسيحاتتالۋى مەن ساناسىنا ءسىڭىرىلۋى بارىسىنان حاباردار ەتتى.
قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى س.سەيتبەكوۆ «راديكالدى اعىمداردىڭ پايدا بولۋى مەن قوعامعا تيگىزەر زالالى» بايانداماسىندا سالافيلىك جانە «ءات-تاكفير ءۋال-ھيجرا» سىندى قاۋىپتى قوس اعىمنىڭ پايدا بولۋى, ۇستانىمدارى تۋرالى تۇسىنىك بەردى:
قازىرگى قازاق قوعامىنداعى ءدىني تۇراقتىلىق پەن بىرلىككە سىزات ءتۇسىرۋشى تەرىس اعىمداردىڭ – ءبىرى ۋاھھابيلىك نەمەسە سالافيلىك. ۋاھھابيلىك يدەولوگيا وكىلدەرى ەلىمىزدە وزدەرىن «ءسالافيمىز» دەپ اتاعاندىقتان, وسى اتپەن تانىلا باستادى. ءسالافيلىك يدەولوگيانى قولداۋشىلار يسلام الەمىنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندە بەلسەندى جۇمىس جاساۋدا. كەڭەس وكىمەتى قۇلاعاننان كەيىن ورتالىق ازيا ەلدەرىنە, سونىڭ ىشىندە قازاق جەرىنە تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى جىلداردا كەلە باستادى. سالافيلىك يدەولوگيا وكىلدەرى ەلىمىزدە العاشقى كەزدە قايىرىمدىلىق قورلار, ءدىني ساۋات اشۋ كۋرستارىن, اراب ءتىلىن ۇيرەتەتىن وقۋ ورىندارىن اشىپ, كوپتەگەن جاستاردىڭ ساناسىن ۋلادى. قالا بەردى ورىس تىلىنە اۋدارىلعان تەگىن ءدىني ادەبيەتتەر تاراتۋمەن ءدىني ساۋاتى جوق قانداستارىمىزدى ءوز قاتارلارىنا تارتا ءبىلدى. توقسانىنشى جىلدارى كوپتەگەن جاستار ءدىني ءبىلىم الۋ ماقساتىندا اراب ەلدەرىنە بەت الدى. سونىڭ ىشىندە وسى يدەولوگيانىڭ شىرماۋىنا ىلىككەن كەيبىر جاستار وقۋىن ءتامامداپ, ەلگە ورالعان سوڭ سول ءدىني اعىمنىڭ ۇستانىمدارىن جايۋعا كوشتى. ولار العاشقى كەزدە دىنگە ىقىلاس تانىتقان ادامعا ءتۇرلى ءدىني ادەبيەت, ينتەرنەت ماقالالارى, ءتۇرلى ۋاعىز جازىلعان اۋديو-بەينە جازبالار ۇسىنادى. ونداي ۋاعىزداردا اشىق جيھادقا شاقىرۋ, حاليفات قۇرۋ سەكىلدى ەكسترەميستىك يدەيالار بولمايدى. بىراق بۇل كىتاپتار مەن پاراقشالاردىڭ نەگىزگى ماقساتى – ادام ساناسىنا ۋاھھابيلىكتىڭ بازالىق يدەيالارىن (شيرك, بيداعات, ت.ب.) ءسىڭىرۋ, سول ارقىلى بولاشاقتا ەكسترەميستىك يدەيالاردى (كاپىرلەرگە, اداسقاندارعا قارسى جيھاد, مەملەكەتتىك قۇرىلىمدى قۇلاتۋ, ت.ب.) جاتسىنبايتىنداي ەتۋ بولىپ تابىلادى. كوبىنە بۇل كىتاپ پەن پاراقشالار ۋاھھابيلىك يدەولوگيانى ۇستانۋشى اراب عالىمدارىنىڭ ەڭبەگىنەن اۋدارما بولىپ كەلەدى. بۇل اعىم وكىلدەرى ءاھلۋ سۇننەت جولىن ۇستانۋشى 4 مازحابتىڭ بىرەۋىن دە ۇستانباي, وزدەرىن «سۋننا» جولىندا ءجۇرمىز, «ءسالافپىز» دەپ سانايدى. الايدا, ءاھلۋ سۇننەت جولىن ۇستانۋشىلار حانافي, شافيعي, ماليكي, حانبالي مازحابتارى ەكەندىگى تاريحي شىندىق. يسلام تاريحىنداعى شىنايى ءسالاف جولىن ۇستانۋشىلار قوعام بىرلىگى مەن ىنتىماعىنا, مۇسىلماننىڭ اۋىزبىرشىلىگىنە سىزات تۇسىرەتىن ەشقانداي وعاش قىلىق كورسەتپەگەن. ءتىلىن كاليماعا كەلتىرگەن ءاربىر جاندى مۇسىلمان ساناپ, ءتىپتى كۇناھار باۋىرىن كاپىر, مۇشريك دەمەگەن. ءاھلۋ سۇننەت عالىمدارى رۇقسات بەرىپ, قانشاما عاسىر بويى جالعاسىن تاۋىپ كەلگەن كەيبىر ءدىني ماسەلەنى بيداعات ساناپ, مۇسىلمان جاماعاتى اراسىندا ىرىتكى سالۋدا. سونىمەن قاتار, ناماز وقىماعان جاعدايدا, مەيلى اتا-انا بولسىن, اعايىن-تۋىس بولسىن, مۇسىلمان ەمەس دەپ, قارىم-قاتىناستى ۇزۋدە. ورىس زەرتتەۋشىسى الەكساندر يگناتەنكو «يسلام ي پوليتيكا» (يسلام جانە ساياسات) اتتى ەڭبەگىندە ۋاھھابيلىكتىڭ ءدىني-ساياسي دوكترينا رەتىندە تارالۋى يسلام ەلدەرىندە ءۇش كەزەڭنەن تۇرعانىن ايتۋدا:
1. 70-ءشى جىلدارى اقش بارلاۋ قىزمەتى ۋاھھابيلىكتى كوممۋنيزمگە قارسى تۇراتىن يدەولوگيالىق قۇرال رەتىندە قاراستىرعان. ۋاھھابيلىك رەسمي ءدىن دارەجەسىنە جەتكەن ساۋد ارابياسىنىڭ الەۋەتىن پايدالانۋ ارقىلى 1970-جىلدارى بارلىق اراب ەلدەرىنە (ەگيپەت, ليۆيا, پالەستينا, سيريا, ت.ب.) ۋاھھابيلىك ەنگىزىلدى.
2. 1980-جىلدارى اۋعانستانداعى كسرو اسكەرىنە قارسى سوعىسقان بارلىق راديكالدى توپتاردى جۇمىلدىرۋ ءۇشىن وسى ەلگە «ۋاھھابيلىك ءىلىم» ەنگىزىلدى. ناتيجەسىندە ءتۇرلى مۇسىلمان ەلدەرىنەن «كاپىرلەرگە قارسى عازاۋات سوعىسىن جۇرگىزۋ» ءۇشىن كوپتەگەن «اللا جاۋىنگەرى» اۋعانستانعا اعىلدى, كەيىننەن «تاليبان» قوزعالىسى دۇنيەگە كەلدى.
3. كسرو قۇلاعان سوڭ پوستكەڭەستىك ەلدەردىڭ ىشكى تىنىشتىعىن بۇزۋ ءۇشىن «ۋاھھابيلىك ءىلىم» ورتالىق ازيا رەسپۋبليكالارى مەن كاۆكاز ايماعىنا كىرگىزىلدى. سونىڭ سالدارىنان بۇل ءدىني-ساياسي دوكترينا چەشەنستان مەن وزبەكستانداعى, قىرعىزستان مەن ءتاجىكستانداعى قارۋلى قاقتىعىستار مەن جانجالداردىڭ شىعۋىنا باستى سەبەپ بولدى.
ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ۋاھھابيلىك اعىمنىڭ شىرماۋىنا نەگىزىنەن 17 مەن 40 جاس ارالىعىنداعى جاستار, سونىڭ ىشىندە ستۋدەنتتەر كوبىرەك تۇسۋدە. توقسانىنشى جىلدارى اراب ەلدەرىنەن كەلگەن ازاماتتار اشقان كۋرستار مەن قورلار ۋاھھابيلىك «ءىلىمدى» ناسيحاتتادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى اۋماعىندا رەسمي ءدىني بىرلەستىك بولىپ تىركەلمەسە دە, ولار كوبىنەسە ءتۇرلى قايىرىمدىلىق قورلاردىڭ اتىن جامىلىپ, ءوز يدەولوگياسىن تاراتىپ كەلەدى. وزدەرىن شىنايى يسلام جولىندا ءجۇرمىز دەپ, «تاۋحيد» پەن «بيداعات» ماسەلەسىن باستى تاقىرىپ رەتىندە ءتۇسىندىرەدى. الايدا, ولار اۋەل باستان وسى سەنىمدى جايۋمەن قاتار, جايلاپ جيحاد ۇعىمىن جاستاردىڭ ساناسىنا ۇيالاتا بەرەدى دە, ءساتى كەلگەندە قارۋلى جيحادقا دايىن حالگە جەتكىزەدى.
سالافيلىك اعىمنىڭ قۇرىلىمى 4 ءتۇرلى قولداۋشىدان تۇرادى. ءبىرىنشى توپقا ەل اۋماعىنداعى قايىرىمدىلىق قورلار مەن وقۋ ورتالىقتارىنىڭ باسشىلارى كىرەدى. بۇل توپتاعى سالافيلەر لاۋازىمدى مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردەن, زيالى قاۋىم وكىلدەرىنەن, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىنەن قولداۋ تابۋ ءۇشىن ءوزىنىڭ لاۋازىمىن پايدالانىپ, ءتىل تابىسۋعا كىرىسەدى. وسى ءادىس ارقىلى سالافيلىك يدەولوگيانىڭ تامىر جايۋىن جوسپارلايدى.
ەكىنشى توپتاعى اعىم مۇشەلەرى مەشىت جاماعاتىمەن اينالىسادى. ولار مەشىتكە كەلۋشى جاستارمەن جۇمىس جاساپ, ءداستۇرلى يسلامدى, حانافي مازحابىن سىناي وتىرىپ, يمامدار تاراپىنان جاسالىپ جاتقان ءدىني ءىس-شارالاردىڭ دىنگە قايشى ەكەندىگىن, بيداعات ەكەندىگىن ايتۋمەن جاستاردىڭ ساناسىنا كۇمان ۇيالاتادى. وسىلايشا اقيقاتىن بىلگىسى كەلگەن جاستارعا شىنايى يسلامدى ۇيرەنۋ ءۇشىن پاتەرلەرگە شاقىرادى. ناتيجەسىندە جاستاردى ءوز قاتارلارىنا تارتىپ الادى دا, كەلەسى قۇرباندىقتى ىزدەۋگە كوشەدى. ءۇشىنشى توپ وكىلدەرى رەتىندە ءدىن قىزمەتىنە, ياعني يمامدىققا وزدەرىنە جاقىن جانداردى قىزمەتكە قويۋعا تىرىسادى. جاسىرىن سالافيلىك سەنىمدە بولعان ونداي يمام استىرتىن اتالمىش يدەولوگيانى جايۋعا ارەكەت ەتەدى. وسى تۇستا, ياعني ءدىني باسقارما وسىنداي جاسىرىن سەنىمدەگى يمامداردى انىقتاعان ساتتە ونى قىزمەتتەن الاستاتاتىنىن ەسكەرتىپ وتەيىك. ءتورتىنشى توپقا ءسالافي اعىمنىڭ تانىمال شەيحتارى جاتادى. ولار زاماناۋي جەتىستىكتەردى قولدانۋ ارقىلى ءوز ۋاعىزدارىن جۇرگىزەدى. ماسەلەن, ينتەرنەت, ديسك, سكايپ ارقىلى ۋاعىز ايتىپ, جاستاردان قۇرالعان ءسالافي جاماعاتتارىنىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتەدى. سولاردىڭ ۋاعىزىنا ۋلانعان جاستار ءار جەردە ءوز جاماعاتتارىن قۇرىپ, سول شەيحتەردى ءپىر تۇتۋعا كوشەدى. ارينە, مۇنداي شەيحتەردىڭ جيحاد جايىنداعى ۋاعىزدارىنان اسەرلەنگەن كەيبىر جاستار قارۋلى جيحادقا كوشەدى. ءوز ارالارىنان ءامىر سايلاپ, وعان «بايعات» (سەرت) بەرىپ, لاڭكەستىك ارەكەتتەردىڭ جوسپارىن جاساۋعا كوشەدى. مۇنداي جاماعاتتاردىڭ نەگىزگى نىسانى قۇقىق قورعاۋ وكىلدەرى بولماق. جانكەشتىلىك جاساپ, شاحيد بولۋدى ماقسات تۇتا باستايدى. ولار ءۇشىن شاريعاتپەن باسقارىلماعان مەملەكەت جانە قۇقىق قورعاۋ ورگانى – «تاعۋت», ياعني ءدىن دۇشپانى. سوندىقتان تاعۋتپەن كۇرەسۋ كەرەك دەپ سانايدى. بۇل توپتاعى سالافيلەر «تاكفير», «جيحاد» باعىتىنداعى سالافيلەر قاتارىنا جاتادى. ونداي توپتار دەربەس ارەكەت ەتىپ, وزگە جاماعاتتارمەن ايتارلىقتاي بايلانىستارى بولمايدى. وكىنىشكە قاراي, سالافيلىك اعىم وكىلدەرى مۇسىلمان ادەبىنىڭ ىزگىلىك پەن مەيىرىمدىلىك قىرىن ەمەس, قاتىگەزدىك پەن دورەكىلىكتى تۋ ەتىپ ۇستانىپ, يسلام دىنىنە ورنى تولماس زالالىن تيگىزۋدە, قاراپايىم جۇرتشىلىقتى يسلامعا ۇركە قارايتىن جاعدايعا جەتكىزۋدە.
عاسىرىمىزداعى ۋاھھابيلىك نەمەسە سالافيلىك باعىتتى ۇستانۋشىلار ءوزارا بىرنەشە اعىمدارعا ءبولىنىپ كەتتى. ولاردىڭ بۇلاي بولىنۋىنە بىرنەشە سەبەپتەر تۇرتكى بولعان. ەلىمىز ءۇشىن قاۋىپتى ءدىني اعىمنىڭ ەكىنشىسى – «ءات-تاكفير ءۋال-ھيجرا» سالافيلەر يدەياسىنان باستاۋ الاتىن «ءات-تاكفير ءۋال-ھيجرا» (كاپىر دەپ ساناۋ جانە زايىرلى قوعامدى تارك ەتۋ) اعىمى يسلام الەمىندە جاڭا پايدا بولعان اعىم ەمەس. تەك اتاۋى عانا وزگەرگەن اعىم. تاكفيرشىلەر دەپ اتالۋىنىڭ نەگىزگى سەبەبى – وزدەرىنەن باسقا مۇسىلمانداردىڭ ءبارىن كاپىر دەپ ايىپتاۋدان شىققان. بۇل اعىم 657 جىلى «حاۋاريج» اتىمەن پايدا بولعان. حاۋاريجدەر – وزدەرى سەكىلدى ۇستانىمدا بولماعان ءاربىر مۇسىلماندى كاپىر ساناپ, ولتىرۋگە رۇقسات بەرىپ, دىندە فاناتيزمگە بەرىلىپ, حاليفا بيلىگىنە قارسى شىعىپ, قانشاما بەيكۇنا مۇسىلماندى ءولتىرىپ, مۇسىلمان الەمىنە ۇلكەن زيانىن تيگىزگەن اعىم. قازىرگى تاڭداعى ولاردىڭ ءىزباسارلارى «تاكفير» ۇيىمى. تاكفير ۇيىمىنىڭ نەگىزگى ۇستانىمدارى كاپىرلەرگە قارسى قارۋلى جيحاد جاساۋ. سوندىقتان كەيبىر جاستار ولاردىڭ تەرىس يدەولوگياسىنا الدانىپ, تەرروريستىك ۇيىمدارعا قوسىلۋدا. اتالمىش ۇيىمنىڭ ارەكەتتەرى قوعامداعى ەشبىر زاڭدىلىقتى مويىندامايتىن زورلىق-زومبىلىق ءتاسىلىن قولداناتىندىقتان, يسلام ءدىنىن لاڭكەستىك ءدىن رەتىندە تانىتۋدا دەيدى س.سەيتبەكوۆ.
كورىپ وتىرعانىمىزداي, اعىمداردىڭ ۋىسىنا تۇسەتىندەر 17 جاستاعى جەلكىلدەگەن جاستار ەكەن. مەكتەپ قابىرعاسىنان ۇلكەن الەم ايدىنىنا شىعىپ, جان-جاعىنا جاسقانا قاراعان جاستى «قاعىپ» كەتەتىنى كورىنىپ تۇر. وسى جەردە ءبىزدىڭ مەكتەپتەرىمىزدەگى ءدىني احۋال, ءدىني ءبىلىمنىڭ نەگىزىن قالاۋ ءىسى قانشالىقتى دەگەن ساۋال تۋادى.
بۇل سۇراققا ءدىن ىستەرى اگەنتتىگىنىڭ ساراپشىسى ن.قابىلوۆتىڭ ەلىمىزدەگى ءدىني ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ قىزمەتىن, ءدىنتانۋ ماماندارىن دايارلاۋ ىسىنە توقتالعان بايانداماسىنان جاۋاپ ىزدەپ كورەلىك. «بولاشاق» حالىقارالىق باعدارلاماسى اياسىندا «ءدىنتانۋ», «تەولوگيا», «شىعىستانۋ» ماماندىقتارىنا گرانت بولىنگەندىگىن جاڭالىق رەتىندە جەتكىزگەن بايانداماشى وقۋ ۇدەرىسىندە باسشىلىققا الىناتىن ادىستەمەلىك قۇرالداردىڭ ءارالۋان بولۋى, وقىتۋشىلاردىڭ دايىندىق دەڭگەيىنىڭ اركەلكىلىگى بىرىزدىلىكتىڭ بولماۋىنا اكەلىپ سوقتىرىپ, قازىرگى گرانت مولشەرىنىڭ ەلىمىزدى بىلىكتى دىنتانۋشىلارمەن قامتۋدا ازدىق ەتەتىندىگىن ايتتى. سونداي-اق, مەكتەپتەردە «ءدىنتانۋ» ءپانىنىڭ ساعات سانىن كوبەيتۋ مەن قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋ, ءدىنتانۋشى ماماندارعا قوسىمشا ماماندىق بەرۋ باعىتىنداعى ويلارى مەن ۇسىنىستارىن ورتاعا سالدى. اڭعارعانىمىز, مەكتەپتەردە ءدىني ءبىلىم بەرۋدىڭ نەگىزى بولعانمەن, جۇيەسىز, بىتىراڭقى, مامانعا ماردىماعان, شالاجانسار كۇيدە. ايتەۋىر, بار... مۇنداي سالعىرتتىق پەن بەيقامدىقتىڭ قورادان قويدى الدىرارى بەلگىلى, سوندىقتان ۇرپاقتى وسى باستان جات جولدان جيرەندىرۋگە مەملەكەت تاراپىنان دۇرىس كوڭىل ءبولىنۋى كەرەك دەپ ويلايمىز.
كونفەرەنتسيادا ءسوز العان عالىمداردىڭ بارلىعى دا قازىرگى قازاق قوعامىنداعى ءدىني ءبىلىم بەرۋدىڭ قاجەتتىلىگى توڭىرەگىندە وي ءوربىتتى. ۇرپاقتىڭ اداسپاۋى, ءداستۇرلى ءدىني نەگىزدەن اجىراماۋى, ەل بىرلىگى مەن حالىق تىنىشتىعىنا نۇقسان كەلتىرمەۋى – باستى ماسەلە. باياندامالاردىڭ ايتارى بار, ال تىندىرارى شە؟
گۇلايىم شىنتەمىرقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».
ماڭعىستاۋ وبلىسى.