رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بيىلعى كۇزدە ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا ۇكىمەت باسشىلارى مەن وبلىس اكىمدەرى اتىنا ايتقان كوپتەگەن سىن-ەسكەرتپەلەرىنەن بۇگىندە ءتيىستى ناتيجەلەر مەن قورىتىندىلار شىعىپ كەلەدى. وسىعان وراي پرەمەر-مينيستر وبلىس اكىمدەرىنە ءار اۋدان اكىمدەرىنەن مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ قالاي جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقانى جونىندە ەسەپ الۋىن تاپسىرعانى دا ايان. ارينە, مۇنداعى باستى ماقسات, ولاردى نەگىزسىز ىرەپ, مىنەپ, سىناۋ ەمەس, كەرىسىنشە, اتقارىلعان جۇمىستاردى جان-جاقتى سارالاپ, تارازىعا تارتۋ جانە ورتاق ءىستىڭ كەمشىن, ولقى كەتكەن تۇستارىن تۇزەتۋگە باعىت ۇستاۋ بولاتىن.
رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بيىلعى كۇزدە ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا ۇكىمەت باسشىلارى مەن وبلىس اكىمدەرى اتىنا ايتقان كوپتەگەن سىن-ەسكەرتپەلەرىنەن بۇگىندە ءتيىستى ناتيجەلەر مەن قورىتىندىلار شىعىپ كەلەدى. وسىعان وراي پرەمەر-مينيستر وبلىس اكىمدەرىنە ءار اۋدان اكىمدەرىنەن مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ قالاي جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقانى جونىندە ەسەپ الۋىن تاپسىرعانى دا ايان. ارينە, مۇنداعى باستى ماقسات, ولاردى نەگىزسىز ىرەپ, مىنەپ, سىناۋ ەمەس, كەرىسىنشە, اتقارىلعان جۇمىستاردى جان-جاقتى سارالاپ, تارازىعا تارتۋ جانە ورتاق ءىستىڭ كەمشىن, ولقى كەتكەن تۇستارىن تۇزەتۋگە باعىت ۇستاۋ بولاتىن.
تۇپتەي كەلگەندە, مەملەكەتتىك باعدارلامالار مەن پرەزيدەنت تاپسىرمالارىنىڭ وزەگى مەن ءورىسى ءبىر. ەكەۋى ءبىرىن-ءبىرى بايىتىپ, تولىقتىرىپ وتىرادى. وسىنداي تارتىپپەن وتكەن اپتادا باتىس قازاقستان وبلىس اكىمدىگىندە ورال وڭىرىندەگى ون ەكى اۋداننىڭ اكىمى اياقتارىنان تىك تۇرىپ, بىرىنەن سوڭ ءبىرى ەسەپ بەردى. جەرگىلىكتى جەردە مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى ساپالى ءارى ناتيجەلى تۇردە ىسكە اسىرۋدا اۋدان اكىمدەرىنە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلەدى. اسىرەسە, «جۇمىسپەن قامتۋ-2020» جانە «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلامالارىن ويداعىداي ورىنداۋعا جۇمىلدىرۋ ولاردىڭ ءتول مىندەتتەرى بولىپ قالا بەرمەك.
بۇل تۇرعىدا وبلىس اۋداندارىندا قولعا الىنعان ىستەردى جوققا شىعارۋعا بولمايدى. دەگەنمەن, ونى ءبىر-بىرىمەن ۇشتاستىرا, ۇيلەستىرە, ياعني كەشەندى ءارى ءتيىمدى تۇردە جۇرگىزۋدە بىرقاتار كەمشىلىكتەر ورىن الىپ كەلگەنى دە ەسەپ كەزىندە اشىق ايتىلدى. ايتالىق, بۇگىندە تۇرعىنداردى قوعام مەن زامان تالاپ ەتىپ وتىرعان جاڭا ماماندىقتارعا قايتا دايارلاۋ ءىسىنىڭ ماڭىزى جوعارى. الايدا, وسى باعىت بويىنشا وقۋدى اياقتاعانداردىڭ ءبارى بىردەي قىزمەتكە ورنالاسا بەرمەيدى. جاستار پراكتيكاسى بويىنشا دا وسىلاي دەۋگە بولادى. ال وبلىستىڭ كەيبىر وڭىرلەرىندە كاسىپتىك وقۋعا جولدانعان تۇرعىندار سانى كۇرت ازايىپ كەتكەن. مۇنداي كەمشىلىكتەر ءبىرىنشى كەزەكتە اقجايىق, بوكەي ورداسى جانە سىرىم اۋداندارىنا ءتان.
ونىڭ ورىن الۋ سەبەبىنە تالداۋ جاساعان باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى نۇرلان نوعاەۆ بۇعان ناقتى قانداي مولشەردە قاراجات جۇمسالعانىن تايعا تاڭبا باسقانداي انىقتاۋ قاجەتتىگىن اتاپ كورسەتتى. ويتكەنى, مەملەكەتتىك قاراجاتتىڭ ءبىر دە ءبىر تەڭگەسى ورىنسىز جۇمسالۋىنا جول بەرىلمەۋگە ءتيىس. ءيا, مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ ورىندالۋى, ءبىرىنشى كەزەكتە, ونى قارجىلاندىرۋعا تىكەلەي بايلانىستى. بۇل قاراجات اۋدان اكىمدەرىنىڭ سۇرانىستارى مەن وتىنىشتەرىنە قاراي بولىنەتىنىن دە ەكىنىڭ ءبىرى بىلە بەرمەيدى. ەگەر ولار وعان ءجۇردىم-باردىم قاراپ ءتيىستى دەڭگەيدە ءمان بەرمەسە, تۇتاستاي وبلىسقا كەلەتىن قارجىلاندىرۋ مولشەرى دە قىسقاراتىنى ەسەپ كەزىندە وبلىس باسشىسى تاراپىنان ورىندى ايتىلدى دەمەكپىز.
جوعارىدا اتالعان «جۇمىسپەن قامتۋ-2020» باعدارلاماسىنىڭ ءۇشىنشى باعىتى ىشكى كوشى-قوندى جۇيەلى تۇردە جۇرگىزۋ قاجەتتىلىگىنەن تۋىندايدى. گاپ مىنادا. وبلىستاعى ينفراقۇرىلىمى ءبىرشاما جاقسى دامىعان وڭىرلەرگە شالعاي اۋدان تۇرعىندارىنىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگىن كوشىرىپ اكەلۋ ءۇردىسى ءسوز جوق, وتە جاقسى باستاما. جابايى ۋربانيزاتسيا ۇردىسىنە توسقاۋىل قويۋدىڭ باستى ءبىر جولى دا وسى. وسى ماقساتتا ءبورلى اۋدانىنىڭ ءبورلى اۋىلىندا الپىس ءۇي سالىنعان. وبلىس ورتالىعىنا تاياۋ زەلەنوۆ جانە تاسقالا اۋداندارى ورتالىقتارىندا دا الىس اۋداندارداعى جۇمىسسىز تۇرعىندار ءۇشىن جاڭا ۇيلەر بوي كوتەرۋدە. الايدا, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار ولاردى جۇمىسپەن قامتۋدى ۇمىت قالدىرعان.
سونداي-اق, وبلىستىڭ زەلەنوۆ اۋدانىندا تۇرعىن ءۇي شارۋاشىلىعىن جاڭعىرتۋ باعدارلاماسى بويىنشا قوردالانىپ قالعان ماسەلەلەر بار. مۇندا ءتيىستى تارتىپكە سايكەس بەلگىلى ءبىر كەزەڭگە دەيىن اتقارىلعان جاڭارتۋ جۇمىستارىنا جۇمسالعان قاراجات مەملەكەتكە قايتارىلۋى كەرەك. وكىنىشكە قاراي, بۇلاي بولماي وتىر. راس, مۇلدەم جوق ەمەس, بار. الايدا, قايتارىلعان سومالاردىڭ كولەمى مۇلدەم ماردىمسىز. ايتۋعا دا تۇرمايدى. ارينە, قارىزدى قايتارماي وتىرعانداردى سوتقا بەرۋگە دە بولار ەدى. بىراق ماسەلەنى بۇلايشا ۋشىقتىرۋدىڭ قانداي قاجەتتىلىگى بار؟! بۇل سوتقا جەتكىزبەي-اق شەشۋگە بولاتىن ماسەلە. ويتكەنى, باعدارلاما تابىسى از وتباسىلارعا كومەكتەسۋ ءۇشىن جۇرگىزىلىپ وتىرعان جوق پا؟ ەگەر شىنىمەن تولەم تولەۋگە جاعدايى كوتەرمەسە, مۇمكىن ولارعا تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق كومەگىن بەرۋ جولدارىن ويلاستىرۋ قاجەت شىعار.
وبلىس اكىمدىگىندە وتكىزىلگەن اۋدان اكىمدەرىنىڭ مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ ورىندالۋ بارىسى تۋرالى ەسەپتەرى كەزىندە كوبىرەك سىنعا ۇشىراعان اكىمدەردىڭ ءبىرى ءبورلى اۋدانىنىڭ اكىمى مارات تۇسىپقاليەۆ بولدى. اتالعان وڭىردە 54 مىڭ حالىق تۇرادى. ياعني, تۇرعىندار سانى جونىنەن بۇل – وبلىس اۋداندارى اراسىنداعى ەڭ جوعارعى كورسەتكىش. اۋدان اۋماعىندا اقساي اتتى كەنشىلەر قالاسى ورنالاسقان. قىسقاسى, مۇندا ۇيىمداستىرىپ, ءىستىڭ كوزىن تابا بىلسە وراسان زور الەۋەت بار. الايدا, وسى مۇمكىندىكتەر ءتيىستى دەڭگەيىندە پايدالانىلماي كەلەدى. قولعا الىنعان جوبالاردىڭ قارجىلىق مولشەرى 3-4 ميلليون تەڭگەدەن اسا بەرمەيدى. اقساي قالاسىندا ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكىلەردىڭ ءبارىنىڭ فيليالدارى جۇمىس ىستەيدى. زور الەۋەت, ۇلكەن مۇمكىندىكتىڭ ءبىرى دە وسى ەمەس پە؟ سونداي-اق, بوكەي ورداسى جانىبەك سەكىلدى شالعاي اۋداندارمەن سالىستىرعاندا بورلىدە بانكتەرگە بەرىلەتىن كەپىلدىك مۇمكىندىگى دە جوعارى.
مەملەكەت باسشىسى مۇناي-گاز وندىرەتىن ءىرى كومپانيالاردىڭ جانىنان وعان قوسىمشا كوپتەگەن جاڭا كاسىپورىنداردى شوعىرلاندىرۋ قاجەتتىگىن ۇسىندى. بۇل مۇمكىندىك ەمەس پە؟ مۇمكىندىك بولعاندا قانداي؟! جۇمىسپەن قامتۋدىڭ تاپتىرمايتىن كوزى دەپ وسىنى ايتىڭىز. وراسان زور مۇناي-گاز بەن كوندەنسات شيكىزاتىنىڭ تۇبىندە وتىرعان ءبورلى اۋدانى ءۇشىن وسىنداي الەۋەتتى قۇر بوسقا جىبەرۋ كەشىرىمدى بولا قويار ما ەكەن؟ ەلىمىزدە مونوقالالاردى دامىتۋدىڭ ايقىن دا تۇجىرىمدى باعدارلاماسى جاسالعانى بەلگىلى. وسى تىزىمگە كىرگەن قالالاردىڭ ءبىرى – اقساي. الايدا, بۇل ماسەلەدە دە قولدا بار رەسۋرستاردى ۇتىمدى پايدالانۋ جاعى ەشقانداي سىن كوتەرمەيدى. ءتىپتى, وزگەسىن ايتپاعاندا, سوڭعى كەزدە اقساي قالاسىنىڭ ازىپ-توزىپ بارا جاتقانى, وعان كىرە بەرىستەگى جانە شىڭعىرلاۋ باعىتىنا قاراي شىعا بەرىستەگى جولداردىڭ شۇرق تەسىك بولىپ قالعانى ەشكىمگە دە قۇپيا ەمەس.
اۋدان اكىمى مارات تۇسىپقاليەۆ ەسەپ بەرۋ كەزىندە اتقارىلعان جۇمىستاردى تالداپ-ساراپتاۋدىڭ جانە كەيبىر دەرەكتەرگە سالىستىرمالى باعا بەرۋدىڭ ورنىنا, سىلدىرلاعان قۇرعاق, قاپتاعان تسيفرلاردى ءتىزىپ شىقتى. جوعارىدا ايتىلعانداي, ونىڭ تاراپىنان اۋدانداعى مول الەۋەتتى ءتيىمدى پايدالانۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەكتىگى جونىندە ءبىر اۋىز ءسوز ايتىلمادى. مۇمكىن, بۇعان مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, وبلىستاعى دەپارتامەنتتەر مەن باسقارمالاردىڭ كومەگى مەن قولداۋى قاجەت شىعار. بۇل جونىندە دە ءبىر اۋىز ءسوز جوق. وسى ولقىلىقتى ءدوپ باسقان وبلىس باسشىسى ن.نوعاەۆ اۋدان اكىمدەرى مەن جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك ورگاندار اراسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىل مەن كەلىسىمدى تەرەڭدەتۋ قاجەتتىلىگىنە توقتالدى. ءارى «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى بويىنشا اقپاراتتاندىرۋ مەن تۇسىنىك جۇمىستارى دەڭگەيىن كوتەرۋ قاجەتتىگىن اتاپ كورسەتتى.
بۇعان دەيىن اۋدان جانە قالا اكىمدەرىنىڭ باستاماسىمەن مارەگە جەتكەن تابىستار قانداي؟ نەگە قول جەتكىزە المادىق؟ ەندەشە, مۇنداي كەشەۋىلدەۋدىڭ ءمانىسى نەدە؟ ءىستى ويداعىداي جۇرگىزۋگە نە كەدەرگى؟ وسىنداي باسى اشىق ساۋالدارعا جاۋاپ بەرۋدى كوزدەگەن وبلىستاعى اۋدان اكىمدەرىنىڭ مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى ۋاقىتىندا جانە تولىق ورىنداۋى جونىندەگى ەسەپتەرى ءوز ماقساتتارىنا جەتتى دەپ ءتۇيىن جاساي الامىز.
ءيا, بۇعان دەيىن مەملەكەت تاراپىنان مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى ىسكە اسىرۋدىڭ تەتىكتەرى بەلگىلەنىپ, ونى قارجىلاندىرۋ ماسەلەسى قوسا شەشىمىن تاپتى. سوندىقتان دا, الداعى ۋاقىتتا ونى اياعىنا دەيىن جەتكىزۋدىڭ جاۋاپكەرشىلىگى مەن سالماعى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا, سونىڭ ىشىندە اۋدان, قالا جانە وبلىس اكىمدەرىنە اۋىپ كەلەدى. وسى ورايدا, باتىس قازاقستان وبلىستىق اكىمدىگىندە ەكى كۇنگە سوزىلعان باس قوسۋ وسى ماسەلەنىڭ كۇرمەۋىن تارقاتۋعا اجەپتاۋىر پايداسىن تيگىزەرى انىق.
ال وسى تۇرعىدان العاندا, جيىندا ايتىلعان وتكىر سىن-ەسكەرتپەلەر مەن ۇسىنىستار ءىستى ودان ءارى جاقسارتۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى دەگەن سەنىمدەمىز.
تەمىر قۇسايىن,
«ەگەمەن قازاقستان».
باتىس قازاقستان وبلىسى.