ماشاني ەڭبەكتەرى دارىپتەلدى

ەرتەڭگى كۇنگە جوسپارلانعان يگى ىستەر تۋرالى وتىرار اۋدا­نىنىڭ ورتالىعى شاۋىلدىردە وتكەن ء«ابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدى تۇڭعىش زەرتتەۋشى – اقجان ءال-ما­­شاني» تاقىرىبىنداعى دوڭگەلەك ۇستەلدە ايتىلدى. سون­داي-اق بۇل كۇنى وبلىستىق مادە­نيەت باسقارماسى «رۋحانيات ء–ابۋ ناسىر ءال-فارابي مۋزەيى» مكقك-نىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن جانە ءال-فارابي اتىنداعى قا­زاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى شى­­­عىس­تانۋ فاكۋلتەتىنىڭ فارابيتانۋشى, ماشانيتانۋشى ما­ماندارىنىڭ قاتىسۋىمەن شاۋىل­دىردە «وتىراردان باستال­عان ءابۋ ناسىر ءال-فارابي ۇستاز ىزىمەن» تاقىرىبىندا اقجان ءال-ماشانيگە ارنالعان كورمە زالى اشىلدى. «اقجان ءال-ءما­شانيدىڭ كوزىن كورىپ, باتاسىن العانداردىڭ ءبىرى مەن ەدىم. ەل­جاندى, ۇلتجاندى اقجان اتامىز ءال-فارابي بابا مۇراسىن زەرتتەۋدى ماقسات ەتىپ قويعانداعى ەڭ العاشقى قادامى, ساپارى وسى ءشاۋىلدىر, وتىرار وڭىرىنەن باستالعان. ەندەشە, عىلىم-ءبىلىم جولىن تاڭداعان بۇگىنگى ۇرپاق ءابۋ ناسىر ءال-فارابي جانە اقجان ءال-ماشاني ىزىمەن ءجۇرىپ, وسى توپىراعى كيەلى, قاسيەتتى شا­ڭىراق وتىراردان باستاۋ الىپ جاتسا ءبىز قۋانىشتىمىز. ول كىسىنىڭ ء«ال-فارابي جانە اباي» ساباقتاستىعىن عىلىمي تىلدە بايانداپ كەتكەن ەڭبەگى ەشقاشان ءمان-ماعىناسىن جويماي, قايتا ۋاقىت وتكەن سايىن جارىق جۇل­دىزداي جارقىراي ءتۇسىپ, كەلەر ۇرپاققا دا جارىق نۇ­رىن سىيلايدى», دەدى سالتاناتتى راسىمىندە وتىرار اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, اقىن اسەلحان قالىبەكوۆا. ال ەتنوگراف, ولكە­تانۋشى ابدۋللا جۇماشوۆ ءال-فارابي مۇراسىنىڭ ناعىز جاناشىرى, ولاردىڭ ساقتالۋىنا, حالىققا جان-جاقتى ناسيحاتتاۋعا زور ۇلەسىن قوسقان, ەكى بىردەي ۇستازى – اقجان ءال-ماشاني جانە اسانتاي ءالىم ۇلىنىڭ ءىزباسارى, شاكىرتى ەكەندىگىن ماقتانىشپەن ايتىپ ءوتتى. «اقجان ءال-ماشاني «حح عاسىردىڭ ءال-ءفارابيى» دەگەن قۇرمەتتى اتاققا سوناۋ 70-جىل­داردىڭ اياعىندا يە بول­عان. ونىڭ ء«ال-فارابي جانە وسى زامانعى عىلىم» اتتى ەڭبەگى جاس زەرتتەۋشىلەرگە ۇلكەن كومەكشى قۇرال. سەبەبى ءال-فارابي ەنتسيكلوپەديست عالىم. ول ءىز سالماعان بىردە-ءبىر عىلىم جوق: ءتىل عىلى­مىنان باستاپ, پەداگوگيكا, ەتيكا ساياسات, مەديتسينا, مەتافيزيكا تاعى دا باسقا تولىپ جاتقان عىلىمدارمەن قوسا, ادامنىڭ جان-جۇيەسىن تانىپ ءبىلۋشى عالىم پسيحولوگيا, ادامنىڭ ءىس-ارەكەتىن, ماقساتىن, باقىتقا جەتۋ جولدارىن ايقىنداپ كەتكەن. ءماشانيدىڭ ء«ال-فارابي زامانى ەندى تۋدى, ءال-ءفارابيدى وسى زامانداعى عىلىم جەتىستىكتەرىن قولدانا وتى­­رىپ تاني الامىز» دەگەن سوز­دەرى اقيقاتقا اينالىپ وتىر», دەدى ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ شىعىستانۋ فاكۋلتەتىنىڭ وكىلى, ماشانيتا­نۋشى گۇلسىم ساداقباەۆا. وتى­رارلىق ولكەتانۋشى اسانتاي ءالىم ۇلىنىڭ ءىسىن جالعاستىرۋشى ءىزباسارى, سۋرەتشى, قولونەر شەبەرى مارەن اسانتاي ۇلى اكەسىنىڭ الەمگە ەكىنشى ۇستاز دەگەن اتپەن تانىمال ءال-فارابي مۇراسىنا وتە ۇقىپتىلىقپەن قاراعانىن ەسكە الدى. «ونىڭ «وتىرار ويرانى» دەگەن سۋرە­تىنىڭ ءوزى تاريحي-شەجىرە. وسى كۇنى وتىرار ارحەولوگيالىق مۇرا­جايىندا ساقتاۋلى تۇرعان سۋرەتتى 9 جىل سالعان ەدى. بۇگىندە سول سۋرەتتى قاراپ وتىرىپ, اكەم­نىڭ ەرەن ەڭبەگىن, ماڭداي تەرىن كورگەندەيمىن. ءال-فارابي, ءال-ماشاني مۇرالارىن زەرتتەۋگە كوپ­شىلىك بولىپ اتسالىسۋى­مىز كەرەك. كيەلى توپىراقتى وتى­­رار وڭىرىندە شەبەرحانالار اشىپ, جاس ۇرپاققا اتادان قالعان ونەردى تابىستاۋ ەندىگى كۇنى ءبىزدىڭ موي­نىمىزداعى پارىز ەكەنىن جان دۇنيەممەن ۇعامىن, سول پارىزدى ورىنداۋعا ايانباي قىزمەت جاساۋدامىن», دەدى م.اسانتاي ۇلى.

سونداي-اق دوڭگەلەك ۇستەلدە «رۋحانيات – ءابۋ ناسىر ءال-فا­رابي مۋزەيى» مكقك ديرەكتورى الماس جۇماشوۆ «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا اتقارىلعان ىستەرگە توق­تالدى. عالىمنىڭ ەڭ­بەگىن تە­رەڭ زەرتتەپ حالىققا جەت­كىزۋ ماق­­ساتىندا عىلىمي-زەرت­تەۋ اۋدار­ما ورتالىعىن قۇرۋ­دى ۇسىن­دى. مۋزەيدىڭ سۋرەت­شى-قال­­پىنا كەلتىرۋشىسى شالاتاي ورازگەلدى ۇلى «وتىرار ءوڭىرى تاري­حىنىڭ شەجىرەشىسى – قازبا جادى­گەرلەرى» تاقىرىبىندا ءوز ويىن ورتاعا سالدى. ال مۋزەي­دىڭ ەكسكۋرسيا جۇرگىزۋشىسى جان­بولات ورالباي ۇلى اقجان ءال-ءماشانيدىڭ 115 جىلدىق مەرەيتويى قۇرمەتىنە «وتىراردان باستالعان ءابۋ ناسىر ءال-فارابي ۇستاز ىزىمەن» تاقىرىبىنداعى كور­­مەدە فوتوسۋرەتتەرى, پايدا­لانعان زاتتارى, جارىق كورگەن كىتاپ­تارى جانە قولجازبالارى قويىلعاندىعىن اتاپ ءوتتى.

تۇركىستان وبلىسى