اقبوكەننىڭ اجالىنا نە سەبەپ؟

كەڭ-بايتاق قازاق جەرىندە سوناۋ ادام بالاسى پايدا بولعان ەرتەدەگى تاس داۋىرىنەن بepi تىرشىلىك eتiپ كەلە جاتقان كەرەمەت حايۋاناتتار وكىلى اقبوكەن بولىپ تابىلادى. ونى حالىق كوبىنە «كيىك» دەپ اتايدى. سوناۋ كونە داۋىردە ول مامونتتار مەن ءجۇندى مۇيiزتۇمسىقتارمەن بipگe باتىستا انگليادان باستاپ, ودان ءاpi شىعىسقا قاراي الياسكا تۇبەگىنە دەيىن كەڭ تاراعان.

كەڭ-بايتاق قازاق جەرىندە سوناۋ ادام بالاسى پايدا بولعان ەرتەدەگى تاس داۋىرىنەن بepi تىرشىلىك eتiپ كەلە جاتقان كەرەمەت حايۋاناتتار وكىلى اقبوكەن بولىپ تابىلادى. ونى حالىق كوبىنە «كيىك» دەپ اتايدى. سوناۋ كونە داۋىردە ول مامونتتار مەن ءجۇندى مۇيiزتۇمسىقتارمەن بipگe باتىستا انگليادان باستاپ, ودان ءاpi شىعىسقا قاراي الياسكا تۇبەگىنە دەيىن كەڭ تاراعان. بipaق بەرتىن كەلە ءدامدى ەتى مەن جانعا شيپا, دەرتكە داۋا بولاتىن دارىلىك شيكىزات – ءمۇيىزى ءۇشىن جىرتقىشتىق جولمەن قالاي بولسا سولاي اۋلاۋ بۇل وتە باعالى اڭنىڭ بۇرىن ءومip سۇرگەن كوپتەگەن اۋدانداردا جويىلىپ كەتۋiنە اكەپ سوقتى. ونىڭ ءمۇيىزىنىڭ ەمدىك قاسيەتىن حالىقتىق مەديتسينا ەرتەدەن بىلگەن. ودان جەنشەن نەمەسە پانتوكرين ءتارىزدى ءدارى الىنادى. مۇنداي ءدارى وكپە قابىنۋ, جۇرەك اۋرۋى, پاراليچ سياقتى اۋرۋلارعا ەم ەسەبىندە قولدانىلادى. مال ءeتى اۋىرلاۋ تيەتىن ناۋقاستار كيىك ەتىن جەگەن, ويتكەنى, ونىڭ ەتى تەز سىڭەتىن جەڭىل تاماق. اقبوكەننىڭ تۇياعىن كۇيدىرىپ, ودان الىنعان كۇلدى دەنەدەگى جارا تەمىرەتكىگە جاقسا, ول تەز جازىلاتىنىن قازاق حالقى ەرتەدەن بىلگەن. ال, بۇل اڭنىڭ قانى ءشولى قانبايتىن سۋسامىر اۋرۋىنا شالدىققاندارعا پايدالى. ءبىزدىڭ حالىقتىڭ كيىكتى «كيەلى, قاسيەتتى اڭ» دەۋى وسىدان.

جويىلىپ كەتۋ قاۋپى بار اقبوكەننىڭ قازاقستانداعى سانى 1919 جىلى 4-5 مىڭداي عانا بولدى. سوندىقتان دا, جەدەل قورعاۋ شارالارىنىڭ ارقاسىندا كيىكتىڭ قورى ءبىزدىڭ ەلدە جىلدان-جىلعا كوبەيە ءتۇستى. وتكەن عاسىردىڭ 70-80-ءشى جىلدارى رەسپۋبليكامىزدا ونىڭ سانى 1,2-1,5 ميلليونعا جەتتى. سونىڭ ارقاسىندا بۇل اڭ جوسپارلى تۇردە اۋلانىپ, 40 جىل بويى مەملەكەت قازىناسىنا جىلىنا 3 ميلليونداي اقش دوللارى ەسەبىندە تابىس ءتۇسىپ وتىردى.

حالىق شارۋاشىلىعىنا ايتارلىقتاي مول ءونىم بەرىپ وتىرعان اقبوكەننىڭ قازىرگى جاعدايى قالاي؟ ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان بepi كيىك سانى جىلدان-جىلعا ازايا بەردى. ماسەلەن, 1991-1993 جىلدارى رەسپۋبليكامىزدا ونىڭ قورى 750-850 مىڭداي بولسا, وسى كورسەتكىش 2001 جىلى – 79,3 مىڭ, 2003 جىلى 21,2 مىڭداي عانا بولدى. مىنە, بۇل مالىمەتتەر كەڭ-بايتاق قازاق دالاسىندا اقبوكەن سياقتى كيەلى اڭداردىڭ باسىنا جويىلىپ كەتۋ قayپi ءتونىپ كەلە جاتقانىن ايقىن بايقاتادى. سوعان سايكەس ءبىزدىڭ ەلدە بۇل جانۋارلاردى اۋلاۋعا 1999 جىلى تولىق تىيىم سالىنىپ, «اقبوكەندى قورعاۋ مەن ۇدايى ءوسىرۋدىڭ قوسىمشا شارالارى تۋرالى» ۇكىمەت قاۋلىسىمەن (19 شىلدە, № 980) ونى ساقتاۋ مەن قورعاۋدىڭ نەگىزگى شارالارى بەلگىلەندى. قازىر بىزدە كيىكتى اۋلاۋعا 2020 جىلعا دەيىن تىيىم سالىنعان.

سوڭعى جىلدارى رەسپۋبليكامىزدىڭ ءارتۇرلى وڭىرىندە كيىكتەردىڭ كوكتەمدە ارا-تۇرا جاپپاي قىرىلۋى ەتەك الىپ ءجۇر. تەكسەرە كەلە بipaز ماماندار ونى تەك پاستەرەللەز اۋرۋىنان عانا دەپ قورىتىندىلاپ كەلەدى. بipaق كوپتەگەن مامانداردىڭ پىكىرىنشە, كيەلى اڭنىڭ جاپپاي ولىمگە ۇشىراۋى تەك پاستەرەللەز اۋرۋىنان عانا ەمەس دەگەن بولجام بار. ءسوزىمىز دالەلدى بولۋ ءۇشىن 2010 جىلعى كوكتەمدەگى باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى وقيعانى الايىق. اقبوكەندەردىڭ جاپپاي ءولىمى 2010 جىلدىڭ مامىر ايىنىڭ 18-نەن 21-ىنە دەيىن وبلىستىڭ سولتۇستىك-باتىس جاعىندا تولدەۋ كەزىندە جانۋارلاردىڭ كوپ شوعىرلانعان بورسى پوسەلكەسىنىڭ سولتۇستىگىندە بولدى. مالدارىگەرلىك, مەديتسينالىق, زوولوگيالىق, تابيعات قورعاۋ ۇيىمدارىنىڭ وكىلدەرى مەن ماماندارىنان كۇرىلعان كوميسسيانىڭ قورىتىندىسى مىناداي: «اقبوكەندەردىڭ جاپپاي قىرىلۋىنا پاستەرەللەز اۋرۋى (قوزدىرۋشىسى – Pasteگella multocida) سەبەپ بولعان. قاتتى سۋىق قىستان كەيىن جاپپاي تولدەۋ كەزىندە انالىقتاردىڭ ورتاعا بەيىمدەلۋ قاسيەتى تومەندەگەن جانە تەحنوگەندى حلوروورگانيكالىق قوسىلىستاردىڭ دا توكسيكولوگيالىق ءاcepi دە بولۋى مۇمكىن». ولگەن 12000 اقبوكەن (ونىڭ 64,2%-ى انالىقتار, 35,4%-ى لاقتار, 0,4%-ى تەكەلەر) مەن ءۇي مال­دا­رىنان ء(تورت بۇزاۋدان) الىنعان پاتو­لو­گيالىق ماتەريالداردى  اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ رەسپۋبليكالىق مالدارىگەرلىك لابورا­تورياسىنىڭ باتىس قازاقستان وبلىسى فيليالىندا جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنە قاراستى ورالدىڭ وباعا قارسى كۇرەس جۇرگىزۋ ستانساسىندا لابوراتوريالىق اناليزدەردەن كەيىن وسىنداي دياگنوز قويىلعان. سونىمەن بipگe, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ ۆەتەريناريا جونىندەگى ۇلتتىق رەفەرەنتتىك ورتالىعى ولگەن اقبوكەندەردەن توپىراقتان جانە شوپتەردەن الىنعان پاتولوگيالىق ماتەريالداردى تەكسەرىپ, زەرتتەۋ ناتيجەسىندە حلور يوندارىنىڭ 3,5 ەسە جوعارى بولعانى جانۋار­­لاردىڭ قارىندارىنان, ىشەك­تەرىنەن, باۋىرلارىنان الىنعان ماتەريالداردا بايقالدى; ال توپىراق پەن شوپتەردە ولار 5,3 جانە 8,0 ەسەدەي جوعارى بولعان. ولگەن كيىكتەردىڭ بارلىعىندا دا مۇرىندارى مەن اۋىز قۋىستارىندا قاندى كوبىك بايقالعان, ال ارتقى تەسىكتەرىنەن قان ارالاسقان سۇيىق قيلارى بولىنگەن. ولىكتەردى سويىپ تەكسەرگەندە, وكپەدە گيپەرەميا (قان تولعان) مەن ونىڭ تىعىزدالعانى, كەۋدە قۋىسىندا قان بولعانى, باۋىر مەن كوكباۋىرلارعا قان تولعانى, ولاردىڭ ازداپ ىسكەندىگى انىقتالعان. اۋرۋ وتە سەپتيكالىق (توكسيكالىق) فورمادا ءوتىپ, اڭدار 3-6 كۇن ىشىندە جاپپاي ءولىم-جىتىمگە ۇشىرادى. وسىنداي تالداۋدان كەيىن كوميسسيا اقبوكەندەردىڭ جاپپاي ءولىمى تەك پاستەرەللەز اۋرۋىنان دەگەن قورىتىندى شىعارادى.

ال, 2010 جىلى كوكتەمدە باتىس قازاقستاندا بولعان جاپپاي قىرىلۋدان كەيىن دۇنيەجۇزىنىڭ مامان عالىمدارى بۇل تۋرالى بipaز جورامالدارىن ورتاعا سالدى. «پاستەرەللەزدىڭ جاپپاي ءولىم-جىتىمگە ۇشىراۋ كەزىندەگى ءرولىن انىقتاۋ قيىن, مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان پاستەرەللەز دياگنوزى مۇمكىن بولاتىن باسقا فاكتورلاردى ەسكەرىپ, قويىلۋعا ءتيىس», دەيدى انگلياداعى بريستول ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ۆەتەرينارلىق پارازيتولوگيا جانە ەكولوگيا عىلىمي گرۋپپاسىنىڭ قىزمەتكەرى, دوكتور ەريك مورگون.

سونداي-اق, رەسەي عىلىم اكادە­ميا­سىنىڭ سول باتىس قازاقستانداعى جانىبەك ستاتسيونارىنىڭ ديرەكتورى, بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى م.ساپانوۆ ءوز پىكىرىن ءباسپاسوز بەتتەرىندە جاريا­لادى. ونىڭ ويىنشا, اقبوكەندەردىڭ جاپپاي قىرىلۋى ءىشى كەۋىپ كەتۋ (تيمپانيا) اۋرۋىنان بولۋى دا مۇمكىن. اقبوكەندەردىڭ تولدەۋ كەزەڭى بارلىق كەزدە جاس كوك ءشوپتىڭ قاۋلاپ ءوسۋ كەزەڭىمەن دالمە-ءدال سايكەس كەلەدى. ءىشتىڭ كeyiپ كەتۋ اۋرۋىنىڭ نeگiزگi شارتى جەگەن ازىقتارىنىڭ, ءاcipece, دالا جوڭىشقاسى سياقتى بۇرشاق تۇقىمداس وسىمدىكتەردىڭ كوپ بولىپ, اتموسفەرالىق ىلعالمەن كۇشتى ىلعالدانۋ, كۇيىس قايتاراتىن جانۋارلاردىڭ تاز قارىنىندا وسىمدىكتەر قالدىقتارى اشۋىنىڭ كۇشتى «كاتاليزاتورى» جوڭىشقا بولىپ تابىلادى. پروفەسسور م.ساپانوۆ ايتقان بۇل بولجامدى عىلىمي تاجىريبە جۇرگىزۋ ارقىلى تەكسەرۋگە بولادى.

سونىمەن بipگe, اقبوكەن قونىسىن اۋىس­­تىرىپ وتىراتىن جانۋار ەكەندىگى بەل­گىلى. قىس ايلارىن وڭتۇستىك وبلىس­تاردا وتكىزىپ, جازدا ورتالىق قازاقستان دالا­لارىن جايلاپ شىعادى. وسىنداي ساپار­لا­رىندا «بايقوڭىر», «كاپۋستين يار» ايماعىن كeciپ وتەدى. سول كەزدە ولاردىڭ رادياتسيا اسەرىنە ۇشىراماۋىنا كىم كەپىل؟ ماسەلەن, 2013 جىلدىڭ 2 شىلدەسىندە اپاتقا ۇشىراعان «پروتون» زىمىرانىندا 600 توننا اسا قاۋىپتى ۋلى زات – گەپتيلدىڭ بۇكىل قورشاعان ورتاعا وراسان زور زيا­نىن تيگىزگەنى بەلگىلى. توپىراقتان گەپتيل سىڭگەن شوپتەرمەن قورەكتەنۋ ارقىلى قاراعاندى جانە اقمولا وبلىستارىندا 850-دەي اقبوكەننىڭ قىرىلۋى پاستەرەللەز اۋرۋىنان ەمەس, وسى گەپتيلدىڭ اسەرىنەن بولۋى مۇمكىن. ال, بۇل ماسەلەنى عىلىمي زەرتتەۋ, ارناۋلى شارالار قول­دانۋ ەشكىمنىڭ دە ويىنا كipiپ-شىعىپ جاتقان جوق.

Miنe, قازاقستاننىڭ «عاجايىبى» اتانعان اقبوكەننىڭ قaزىpگi جايى وسىنداي. ەگەر ونى ساقتاۋ, قورعاۋ جانە اۋرۋلارىنان ەمدەۋ شارالارىن جەدەل قولعا الماساق, بۇل كيەلى اڭنىڭ دا تاياۋ جىلداردا سانى سونشاما ازايىپ, جويىلىپ كەتۋ قayپi ءتونىپ تۇر.

سوندىقتان دا, رەسپۋبليكامىزدا كيىك سانىن كوبەيتىپ, ونى حالىق شارۋاشىلىعىنا پايدالانۋ ءۇشىن مىناداي شارالاردى جۇزەگە اسىرۋىمىز قاجەت. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ قاتىسۋىمەن 2014-2016 جىلدارى اقبوكەندەردىڭ قaزipگi جايىنا جانە مەكەندەيتىن ورتاسىنا كەشەندى مونيتورينگ جۇرگىزىپ, جانۋارلاردىڭ اۋرۋلارىن تەرەڭ زەرتتەۋ جانە ولاردى بولدىرماۋ شارالارىن جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى اڭدار قونىستارىندا جانە مال جايىلىمدارىندا ەپيزووتولوگيالىق تەكسەرۋ جۇمىستارىن دا قولعا العان ءجون. وسىنداي كەزەك كۇتتىرمەيتىن جۇمىستاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ۇكىمەت كورسەتىلگەن ءۇش جىلعا بەلگىلى مولشەردە قارجى ءبولۋى قاجەت. سونداي-اق, اقبوكەن, قاراقۇيرىق, ارقار, قۇلان سياقتى سانى كۇرت ازايىپ, جويىلىپ كەتۋ قayپi بار جانۋارلاردى قورعاۋ ءۇشىن سارىارقادا, باتىس قازاقستاندا, وڭتۇستىك بالقاش وڭىرىندە ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتار ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىن جۇزەگە اسىرۋ كەرەك. جەرگىلىكتى جۇرتشىلىق اراسىندا باعالى حايۋاناتتاردى قورعاۋ جونىندەگى جۇمىستاردى دا كەڭ كولەمدە جۇرگىزۋ قاجەت. سوندا عانا قازىرگى 190 مىڭداي كيىك سانىن 3-4 ەسە وسىرۋگە بولادى. قازاق حالقىندا بۋاز اڭدى اتپاۋ, جارالى جانۋاردى ەمدەۋ, اڭ اۋلاۋ مەرزىمىن قاتاڭ ساقتاۋ سياقتى جازىلماسا دا تاريحي دامۋىمىزدا قانىمىزعا سىڭگەن زاڭ بار عوي. وسى جاقسى ادەتتى قaزipگi ۇرپاقتارىمىزدىڭ قانىنا ciڭipiپ, ولاردى تابيعات بايلىقتارىن ساقتاۋعا ۇيرەتۋگە ءتيىسپىز. ءبىز «وبال», «قاسيەتتى», «كيەلى» دەيتىن ۇعىمداردى جاستارعا ۇعىندىرۋىمىز كەرەك, ويتكەنى, تابيعاتتى قورعاۋ دەگەن ۇعىم وسىدان باستالادى.

ءاليحان مەلدەبەكوۆ,

ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى

زوولوگيا ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى,

ۇعا اكادەميگى,

امانقۇل بەكەنوۆ,

ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى

زوولوگيا ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي

قىزمەتكەرى, بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ

دوكتورى, پروفەسسور.

الماتى.