بۇل ماسەلە شىعىس قازاقستاننىڭ شارۋا قوجالىقتارىن تۇيىققا تىرەپ وتىر
ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسى ەت ەكسپورتىن 2016 جىلعا قاراي 60 مىڭ تونناعا دەيىن جەتكىزۋ مىندەتىن قويدى. ءتيىستى باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋعا قىرۋار قارجى – 120 ميلليارد تەڭگە ءبولىندى. ال وسى قارجىنىڭ قانشاسى شىعىس قازاقستان وبلىسىنا كەلىپ ءتۇستى؟ ەت ەكسپورتىن كورشى مەملەكەتتەرگە شىعارۋدا قانداي شارۋا تىندىرىلدى؟ وسى ساۋالدارعا جاۋاپ بەرۋگە تىرىسايىق.
بۇل ماسەلە شىعىس قازاقستاننىڭ شارۋا قوجالىقتارىن تۇيىققا تىرەپ وتىر
ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسى ەت ەكسپورتىن 2016 جىلعا قاراي 60 مىڭ تونناعا دەيىن جەتكىزۋ مىندەتىن قويدى.ءتيىستى باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋعا قىرۋار قارجى – 120 ميلليارد تەڭگە ءبولىندى. ال وسى قارجىنىڭ قانشاسى شىعىس قازاقستان وبلىسىنا كەلىپ ءتۇستى؟ ەت ەكسپورتىن كورشى مەملەكەتتەرگە شىعارۋدا قانداي شارۋا تىندىرىلدى؟ وسى ساۋالدارعا جاۋاپ بەرۋگە تىرىسايىق.
شىعىس قازاقستان وبلىسىندا ءىرى قارا مالىنىڭ سانى ءبىر ميلليوننان اسادى. الايدا, رەسەي نەمەسە كورشى مەملەكەتتەردىڭ ەتتىڭ ساپاسى مەن دامىنە, باعاسىنا نازار اۋداراتىنىن ەستەن شىعارماعان ءجون. سوندىقتان ۇكىمەت ارنايى باعدارلاما قابىلداپ, شەتەلدەردەن اسىل تۇقىمدى مالداردى اكەلە باستادى. ال ولار كىم كورىنگەننىڭ قولىنا تيە بەرمەيدى. ارنايى بيزنەس-جوبا جاساپ, ونى قورعاپ شىعۋىڭ كەرەك. كەپىلدەمەگە قوياتىن قىمبات م ۇلىك ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە. اقىرى شىعىس قازاقستاننىڭ بىرنەشە مىقتى شارۋا قوجالىقتارى شەتەلدەردەن اسىل تۇقىمدى مال الۋعا قول جەتكىزدى. شىندىعىن ايتۋ كەرەك, ولار تالاي تار جول, تايعاق كەشۋدەن ءوتتى.
كوكپەكتى اۋدانىندا «ەلىماي» اتتى جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىك بار. ولار اۋدان ورتالىعىندا تۇرمىستىق قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعىن, باسقا دا بىرقاتار نىسانداردى سالىپ, تۇرعىنداردىڭ العىسىنا بولەندى. ءىستىڭ كوزىن تاپقان سەرىك ۋاليەۆ پەن بولات بەكبەرگەنوۆ دەگەن ازاماتتار وتكەن جىلى شەتەلدەن 194, ال بيىل 500 باس اسىل تۇقىمدى مال ساتىپ الدى. ادەتتە مال بولعان سوڭ ونىڭ جايلى قوراسى, مال تۋعىزاتىن جەر بولۋى كەرەك.
– رەپرودۋكتوردىڭ (سيىر تۋعىزاتىن كەشەن) قۇرىلىسىن سالۋ وڭاي شارۋا ەمەس ەكەن. «قازاگرو» ونىڭ قۇرىلىسىنا 1 ميلليارد 200 ميلليون تەڭگە بولەمىز, بىراق ونىڭ قۇرىلىسىن باسقا كومپانياعا بەرەمىز دەپ شارت قويدى. سۇراپ وتىرعاندارى وراسان زور قارجى بولعاندىقتان, «ءجۇز ويلانىپ, مىڭ تولعانىپ» بارىپ, كەشەندى ءوز كۇشىمىزبەن سالۋعا بەل بۋدىق. قازىر 400 ميلليون تەڭگەگە قۇرىلىستى اياقتاپ قالدىق, – دەيدى «ەلىماي» جشس-ءنىڭ ديرەكتورى ب.بەكبەرگەنوۆ.
ءدال وسىنداي بەيقامدىق پەن جاۋاپسىزدىققا «قازاگرونىڭ» باسشىلارى «شىعىس-ءسۇت» سەرىكتەستىگىمەن 1000 باسقا ارنالعان بورداقىلاۋ الاڭى مەن كەشەن قۇرىلىسىن سالۋ كەزىندە جول بەردى.
كەندى التايداعى ەڭ ءىرى سەرىكتەستىك ىزدەنىس پەن ىلكىمدىلىك تانىتىپ تمد ەلدەرىندە جوق روبوتپەن ءسۇت ساۋاتىن كەشەندى بوبروۆكا اۋىلىندا پايدالانۋعا بەردى. بۇل كۇندەرى ۋكراينكا اۋىلىندا تاۋارلى-ءسۇت فەرماسىن سالىپ جاتىر. امانشىلىق بولسا, ەت پەن ءسۇتتى ەكسپورتتاۋ ماسەلەسى شەشىلىپ قالاتىن ءتۇرى بار.
ەت ەكسپورتىن جولعا قويۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن ءىرى قارانىڭ اسىل تۇقىمدى تۇرلەرىن كوبەيتۋ قاجەت ەكەنى بەلگىلى. ەلباسى ۇكىمەت وتىرىسىندا اتاپ كورسەتكەن 120 ميلليارد تەڭگەنىڭ 10 ميلليون 200 مىڭ اقش دوللارى وبلىسقا كەلىپ تۇسكەن. بۇل 1,5 ميلليارد تەڭگەدەن ءسال عانا ارتىق. وسى قارجىنى 14 وبلىسقا بولسەك, وڭىرگە قارجىنىڭ از كەلىپ تۇسكەنى تايعا تاڭبا باسقانداي بەلگىلى. الايدا, ماسەلە ساندا ەمەس, ساپادا. 2012 جىلى مەملەكەتتەن مال ساتىپ الۋعا 2,53 ميلليون اقش دوللارى كەلىپ تۇسسە, بيىل 7,67 ميلليون اقش دوللارى كەلگەن. بۇل قارجىعا ءۇرجار اۋدانىنداعى ماۋلەتبەك قاليەۆ باسقاراتىن «العاباس» شارۋا قوجالىعى ايشىلىق الىستاعى اۆستراليادان «انگۋس» تۇقىمدى 476 ءىرى قارانى ساتىپ العان. وعان 288 ميلليون تەڭگە قارجى جۇمسالعان. ءبىز ءبىر اي بۇرىن «العاباس» شارۋا قوجالىعىنىڭ توراعاسى ماۋلەتبەك قاليەۆپەن جولىعىپ, اڭگىمەلەسكەندە ءبىراز شىندىققا كوز جەتكىزدىك.
– مۇنىڭ الدىندا فرانتسيادان 224 باس «شاراولە» تۇقىمدى سيىرىن الدىق. بۋدانداستىرىلعان «اۋليەكول» مالى دا جاقسى ءوسىپ-ءونىپ كەلە جاتقان. امال بار ما, بۇدان ەكى جىل بۇرىن كورشى قىتايدان اۋسىل اۋرۋى كەلىپ, 400 باس سيىردى ورتەگەن كەزدە وزەگىمدى وت شالدى, وكىندىم. قازىر «انگۋس» مالدارى كارانتيندە تۇر. ەرەكشە ساق بولماسا, مالدىڭ ءتۇرلى اۋرۋلارى قۇرتاتىن ءتۇرى بار, – دەدى م.قاليەۆ.
– مالدار ەگىلمەگەن بە, بۇعان قالاي جول بەرىلدى,– دەگەن ساۋالعا شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى:
– ۆاكتسينالار ساپاسىز بولىپ شىقتى, – دەپ جاۋاپ قاتتى.
– ەت ەكسپورتىن قاشان جولعا قوياسىزدار؟
– شىندىقتى ايتايىن با, – دەپ قوجالىق توراعاسى سىعىرايا قارادى. كورشى رەسەي ءبىزدىڭ قىمبات ەتتى نە قىلسىن. وندا ءبىر كەلى ەتتىڭ كوتەرمە باعاسى نەبارى 600 تەڭگە. ال بىزدىكى 800 تەڭگە. كورشى بەلارۋستە دە ەت ارزان. سوندىقتان ەت پەن شۇجىقتى توننالاپ تاسىپ جاتقانىمىزدى مويىنداعان ءجون. ەڭ الدىمەن, كورشى مەملەكەتتەردە ەت پەن ءسۇتكە سۋبسيديا كوپ ءبولىنەدى. سوندىقتان ازىق-ت ۇلىكتىڭ باعاسى تومەن. دەمەك, ۇكىمەتتى باسقارىپ وتىرعان ازاماتتار اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ جۇمىسىنا باقىلاۋ جاساپ, شارۋا قوجالىقتارىنا جاعداي جاساسا وڭ بولار ەدى.
مۇحيت تۇماباەۆ باسقاراتىن «پريرتىش» قوجالىعى 670 ميلليون تەڭگەگە 1005 باس «انگۋس» سيىرلارىن الىپتى. امانشىلىق بولسا, جاقىن ارادا ەكسپورتقا ەت جونەلتەمىز دەپ وتىر. شەتەلدەردەن مال العان باسقا قوجالىق يەلەرى دە مال كەشەندەرى مەن تۋعىزاتىن قورالاردى سالعان كەزدە مەملەكەتتەن بولىنەتىن سۋبسيديا كولەمى ۇلعايسا دەگەندى ايتادى.
ەت ەكسپورتىن شىعارۋدا «سەمەي ەت كومبيناتى» سەرىكتەستىگى بيىل رەسەيگە 100 توننا كونسەرۆى ءجىبەرگەن ەكەن. جاقىندا عانا پايدالانۋعا بەرىلگەن «ايتاس» سەرىكتەستىگى قۇس ەتىن تەرەڭدەتىپ ءوندىرەتىن زاۋىت رەسەيگە بيىل 2 مىڭ توننا ەت جونەلتپەك. دەسەك تە, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى ماماندار مەن باسشىلار ەلباسى تاپسىرماسىن ورىنداۋدا ىزدەنىستەر تانىتاتىن مەرزىم جەتتى. سەبەبى, ۋاقىت ىرعالىپ-جىرعالعاندى كوتەرمەيدى.
وڭداسىن ەلۋباي,
«ەگەمەن قازاقستان».
شىعىس قازاقستان وبلىسى.