ارقا تورىندە اق تۇيەنىڭ قارنى جارىلدى. استانالىق كورەرمەن اسىعا كۇتكەن ق.قۋانىشباەۆ اتىنداعى اكادەميالىق قازاق مۋزىكالىق دراما تەاترىنىڭ جاڭا عيماراتىنىڭ تۇساۋىن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزى كەلىپ كەستى. كوپتەن كۇتكەن قۋانىش وسىلايشا ۇلكەن تويعا ۇلاستى.
وتكەن زاماندار قويناۋىنداعى تاريح تارامدارىنا كوز جۇگىرتەر بولساق, سوناۋ ورتا عاسىردا قايىرىمدى قالانى اڭساپ وتكەن ءابۋ ناسىر ءال-فارابيدەن باستاپ, جەلماياسىنا ءمىنىپ جەرۇيىقتى ىزدەگەن اسانقايعىنىڭ ارمانى دا بۇگىندە قازاقستاننىڭ ءتور قالاسىنا اينالعان – ۇلى دالانىڭ ەلورداسى مۇراتىمەن استاسىپ جاتقانداي. بابالار اڭساپ وتكەن سول اسقاق ارمان بۇگىندە اقيقاتقا اينالىپ, ول ارقا تورىندە بوي كوتەرگەن جاس تا بولسا جاسامپاز شاھار – نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ كەڭگە قۇلاش جايعان قادامدارىنان ايقىن بايقالادى.
ەل استاناسى ارقا تورىنە قونىس اۋدارعاننان بەرى قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقتىڭ كىندىك قالاسىنىڭ تەك ساياسي احۋالىن عانا ەمەس, باس شاھاردىڭ مادەني كەلبەتىن كەمەلدەندىرۋگە دە تىكەلەي اتسالىسىپ, كۇنى بۇگىنگە دەيىن جاناشىر بولىپ كەلەدى. ونىڭ ايقىن دالەلى – ەلوردا تورىندە بوي كوتەرگەن مادەنيەت, ونەر وشاقتارىنىڭ بارلىعىنا دەرلىك قولداۋ ءبىلدىرىپ, كەڭىنەن قانات جايۋىنا داڭعىل جول سالىپ بەرۋى. ۋاقىت اعزام الاقانىندا بەدەرلەنگەن 22 جىل تاريحىندا ءبىر عانا ەلوردانىڭ تورىندە 65 مادەنيەت مەكەمەسىنىڭ, اتاپ ايتساق, جەتى ساراي مەن كونتسەرت زالى, بەس مۋزەي, جەتى تەاتر, 20 كىتاپحانا مەن التى كينوتەاتردان بولەك, جەكە كوركەمسۋرەت گالەرەيالارىنىڭ قۇرىلىسى جاندانىپ, قارقىندى جۇمىس ىستەۋى مەملەكەت تاراپىنان ۇزدىكسىز كورسەتىلىپ كەلە جاتقان وسى ءبىر قولداۋدىڭ جەمىستى ناتيجەسى بولسا كەرەك.
نەگە ەكەن, استانا دەسە, ۇنەمى ويىمىزعا نۇر-سۇلتان شاھارىنىڭ باس ارحيتەكتورى, جاپون ساۋلەتشىسى كيسە كۋروكاۆانىڭ: «...يەروگليف ءالى ەشقانداي بەلگى تۇسپەگەن تازا پاراققا كەلىستى تۇسەدى», دەپ قازاقتىڭ كىندىك قالاسى تۋراسىندا ايتقان تاعىلىمدى ويى ورالا بەرەدى. راسىمەن دە, سول سونىلىعى, سول جاستىعى ءھام سول جاڭاشىلدىعىمەن دە بۇگىندە ەلوردامىز الەم تامسانا قارايتىن ءىرى مەگاپوليسكە اينالدى. كۇن سايىن بوي كوتەرىپ, ەلوردا كەلبەتىن كەمەلدەندىرىپ كەلە جاتقان سۇلۋ عيماراتتار دا باس قالانىڭ سۇلۋلىعىنا سۇلۋلىق ۇستەپ, ارحيتەكتۋرالىق ءھام تاريحي مازمۇنىن بايىتىپ كەلەدى. ارقا تورىنەن بوي كوتەرگەن ەڭسەلى عيمارات – ق.قۋانىشباەۆ اتىنداعى اكادەميالىق قازاق مۋزىكالىق دراما تەاترىنىڭ ءزاۋلىم سارايى دا وسى ءبىر ءساندى شاھاردىڭ سالتاناتىن ودان ءارى اسىرىپ, مەرەيىن جانە ءبىر تاسىتقانداي. وعان ەلباسىنىڭ عاجايىپ عيماراتتىڭ تۇساۋكەسەرىندە تەاتر ۇجىمىنا جولداعان مىنا ءبىر جۇرەكجاردى لەبىزى ايقىن دالەل بولادى:
– بۇرىننان, استانامىز ارقاعا كوشكەننەن بەرى ويلاپ ءجۇرۋشى ەدىم. ەلوردامىزدا قازاقتىڭ ەڭ ۇلكەن دراما تەاترى بولۋى كەرەك دەپ. ءوزى دە مەنىڭ ويىمداعىداي بولىپ ادەمى سالىنعان ەكەن. سىزدەرگە دە ۇلكەن قۋانىش اكەلگەن شىعار دەپ ويلايمىن. وسى وردانىڭ ىشىندە جاقسى-جاقسى ارتىستەرىمىز تاربيەلەنىپ شىعاتىن بولسىن. ۇزدىك شىعارمالار ورىندالاتىن بولسىن. بارشاڭىزعا وسى وردانىڭ ىشىندە تابىس تىلەيمىن, باقىت تىلەيمىن. داۋىستارىڭ شىرقاپ, ونەرلەرىڭ تاسىپ ەلگە قىزمەت ەتىڭدەر. بۇگىننەن باستاپ ءبىز تەاتردى اشىق دەپ جاريالايمىز. ونىڭ قۇرىلىسىنا «سامۇرىق-قازىنا» كومپانياسى ارنايى قاراجات ءبولدى. مۇندا بارلىق جاعداي جاسالعان. كورەرمەندەردىڭ وسى تەاترعا قۋانا كەلەتىنىنە سەنىمدىمىن, – دەدى ەلباسى تاريحي ءسات – جاڭا تەاتر عيماراتىنىڭ تۇساۋكەسەر راسىمىندە.
«ۇلتتىق كود, ۇلتتىق مادەنيەت ساقتالماسا, ەشقانداي جاڭعىرۋ بولمايدى». بۇل – ەلباسى ۇستانىمى. ال تەاتر – رۋحانيات وشاعى. عيماراتتىڭ جوباسىن ءوزى قولداپ, بەكىتۋى دە سودان. ەلباسى باستاماسىن جۇيەلى جالعاعان مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ قۇرىلىس بارىسىن تىكەلەي قاداعالادى. ناتيجەسىندە, استانالىق كورەرمەن كوركىن كۇن سۇيگەن عالامات تەاترمەن قاۋىشتى.
ءيا, مۇنى كوپتەن كۇتكەن قۋانىش دەپ سيپاتتاۋعا ابدەن بولادى. ساحناسى تار, زالى شاعىن قاللەكي تەاترىنىڭ ماسەلەسى ءبىراز ۋاقىتتان بەرى ايتىلىپ ءجۇر ەدى. ساباقتى ينە ساتىمەن. ەندى مىنە, باس شاھاردا ەڭسەلى عيمارات بوي كوتەردى. قازاق دراما تەاترى عيماراتىنىڭ سالىنۋى – ايتۋلى وقيعا, اسقاق ارمان, تاريحي ءسات. ەل تاۋەلسىزدىگىمەن بىرگە جاساسىپ كەلە جاتقان كيەلى ونەر ورداسى – تاۋەلسىزدىكتىڭ قۇرداسى, ەلوردامىز نۇر-سۇلتان قالاسىمەن بىرگە جاساسقان قۇت مەكەن. 1991 جىلدىڭ قاراشاسىندا رەجيسسەر, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى جاقىپ وماروۆتىڭ تىكەلەي باستاماسىمەن تاقىر جەردەن تۋ كوتەرگەن تاعىلىمدى وردا بۇگىندە ەلدىگىمىزبەن ەگىز جاساسىپ, جاسامپازدىقتىڭ جارقىن رۋحىمەن جۇرەكتەردى جىگەرلەندىرىپ, كوڭىلدەردى كەمەلدەندىرىپ, كورەرمەنىن ءاماندا تەك رۋحاني بايىتىپ كەلە جاتىر. ال 29 جىل بويى كىشكەنتاي عيماراتتا ۇلكەن ونەر تۋدىرىپ كەلە جاتقان تەاتر ۇجىمىنىڭ ەڭبەگى شىن مانىندە ەرلىك!
ونەرگە دەگەن سول شەكسىز ادالدىق پەن جانكەشتىلىكتىڭ ارقاسى بولسا كەرەك, كۇنى كەشە تەاتر ۇجىمى ءۇشىن سوڭعى ۇلگىدە جاساقتالىپ, الەمدىك ارحيتەكتۋرانىڭ وزىق جەتىستىكتەرى پايدالانىلعان ەڭسەلى عيمارات ەسىگىن ايقارا اشتى. تەاتر قۇرىلىسى 2019 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا باستالعان بولاتىن. جوبا اۆتورى – بەدجەت پاتسوللي, باس ينجەنەرى – مۇستافا يبراھيم. ج.ناجىمەدەنوۆ, ا.بايتۇرسىن ۇلى جانە سارىكول كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىنداعى عيماراتتىڭ جالپى اۋماعى 28 مىڭ شارشى مەتردەن اسادى. زاماناۋي زاڭدىلىقتاردى ساقتاي وتىرىپ ۇلتتىق كولوريتتە سالىنعان ءۇش قاباتتى نىساننىڭ ىشىندە ونەر ۇجىمىنا قاجەتتى دۇنيەنىڭ ءبارى ەسكەرىلگەن. 645 ورىندىق ۇلكەن زال مەن 202 ورىندىق كامەرالىق زال, سونىمەن قاتار رۋحاني ازىق الاتىن عيماراتتا كوركەم گالەرەيا, مەيرامحانا مەن ءماجىلىس زالى دا قوسا قامتىلعان. تەاتر باسشىلىعىنىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, بۇل عيماراتتى سالۋعا «استانا وپەرا» تەاترى قۇرىلىسىمەن اينالىسقان ارحيتەكتورلار اتسالىسقان. ءتىپتى «استانا وپەرا» تەاترىندا كەتكەن كەيبىر قۇرىلىس كەمشىلىكتەرى بۇل تەاتردا جىبەرىلمەپتى.
– كوپتەن كۇتكەن تاريحي ءساتتىڭ كۋاسى بولىپ وتىرمىز. ەلباسىنىڭ تىكەلەي قولداۋى مەن ونەرگە دەگەن جاناشىرلىعىنىڭ ارقاسىندا ەلوردا تورىنەن وسىنداي ەڭسەلى عيمارات بوي كوتەرىپ وتىر. تەحنيكالىق جاعىنان سوڭعى ۇلگىدە جاساقتالعان عيمارات ارتىستەرىمىزگە مۇلدەم باسقا كوركەمدىك تالاپ بيىگىندە ونەر كورسەتۋدى قاجەت ەتىپ وتىر. وعان ۇجىمىمىزدىڭ الەۋەتى تولىققاندى جەتەدى دەپ سەنەمىن. اسەم عيماراتقا يە بولدىق, ەندى شىعارماشىلىق تۇرعىدان دا سول بيىكتى باعىندىرۋدى كوكسەيمىز. 1991 جىلدىڭ قاراشاسىندا شىمىلدىعى «اقان سەرى – اقتوقتى» تراگەدياسىمەن اشىلعالى بەرى, قاليبەك قۋانىشباەۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك اكادەميالىق قازاق مۋزىكالىق دراما تەاترى تاريح قويناۋىنا كوركەمدىك بيىگىمەن جول تارتقان قانشاما قويىلىمدى ساحنالادى. تەاتر ۇجىمى كلاسسيكالىق ونەر تۋىندىلارىن زامانعا ساي جاڭارتىپ, رەپەرتۋارىن ۇلتتىق جانە الەمدىك دراماتۋرگيامەن تولىقتىرىپ كەلدى. الىس-جاقىن شەتەلدەردەگى جانە قازاقستانداعى فەستيۆالداردا توپ جارىپ, سان مارتە جۇلدەلى ورالدى. 2011 جىلى «مەملەكەتتىك اكادەميالىق تەاتر» مارتەبەسىن الدى. ەندى مىنە, كۇنى كەشە ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ جاڭا تەاتر عيماراتىن اشىق دەپ جاريالادى. تەاتردىڭ ۇلكەن ساحناسىندا م.اۋەزوۆتىڭ «اباي» قويىلىمىنىڭ ءۇزىندىسىن تاماشالاپ, تەاتر ارتىستەرىنە ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ, شىعارماشىلىق تابىس تىلەدى. ارينە, قاتاڭ كارانتيندىك شارالار ساقتالعان پاندەميا كەزەڭىندە بۇكىل شىعارماشىلىق قۇرامنىڭ بىردەي ونەر كورسەتۋى, ۇلكەن قۋانىشتا باسقوسۋى مۇمكىن بولمادى. دەسەك تە الەم بويىنشا ونەر وشاقتارى جابىلىپ جاتقاندا, قازاقستانداعى تەڭدەسسىز تەاتر عيماراتىن اشۋ مەملەكەتىمىزدىڭ ونەرگە قۇرمەتى, قولداۋى دەپ بىلەمىز. تەاتردىڭ كىشى ساحناسىندا ارتىستەرمەن قوسىلىپ ءان شىرقاپ, قۋانىشتى بولىسكەن ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنا بۇكىل ۇجىم اتىنان العىس ايتامىز. بۇل ءان – شاتتىقتىڭ ءانى, ساعىنىشتىڭ ءۇنى, تۇلپارلار سالعان جولدىڭ جالعاسى», دەپ تەاتر ديرەكتورى ەرنار جۇماتاەۆ جۇرەكجاردى پىكىرىمەن ءبولىستى.
ءيا, قاللەكي تەاترىنىڭ استانانىڭ رۋحاني-مادەني ومىرىندە الاتىن ورنى ايرىقشا. سەبەبى بۇل عيماراتتى تەاتردىڭ نەگىزىن قالاعان جاقىپ وماروۆ, قالىپتاسۋ جىلدارىن جاساعان قادىر جەتپىسباەۆ, مۇحيتتاي شەكسىز تالانتىن مەتافوراعا سىيدىرىپ, كىشكەنتاي ساحنادان ۇلكەن ونەر جاساپ, ارتىستەردى تۇلعالىق جولعا سالعان ءازىربايجان مامبەتوۆتەر ارمان ەتتى. بۇل عيمارات ساۋلەتىمەن عانا ەمەس, تاريحىمەن, شىعارماشىلىق الەۋەتىمەن دە قۇندى. كۇزەتشىسىنەن كوريفەيىنە دەيىن ادال قىزمەت ەتىپ, «قاللەكي» دەگەن ۇعىمدى قالىپتاستىردى. بۇل – كوپتەن كۇتكەن قۋانىش. ارمان اقيقاتقا اينالىپ, كەزىندە رەجيسسەر, قايراتكەر تۇلعا جاقىپ وماروۆتىڭ باستاماسىمەن باس قالا تورىندە تۋ تىككەن مادەني وشاق بۇگىندە شىعارماشىلىق قاناتىن كەڭگە جايىپ, ونەردىڭ ۇلكەن ورداسىنا اينالدى. مۇندا قازاق تەاتر رەجيسسۋراسىنىڭ رەفورماتورى, كسرو حالىق ءارتىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, «حالىق قاھارمانى» ءازىربايجان مامبەتوۆتىڭ, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى قادىر جەتپىسباەۆتىڭ ءىزى سايراپ جاتىر. ۇلت تەاترىنىڭ ابىز اقساقالى قاليبەك قۋانىشباەۆتاي اڭىز اكتەردىڭ اياۋلى ەسىمى ءھام تاعىلىمدى جولى مەنمۇندالاپ شاقىرادى ءار كورەرمەنىن. بۇل جەردە ارعىسى – ءشامىل ءجۇنىس, رىمكەش ومارحانوۆا, گۇلجان اسپەتوۆا, تىلەكتەس مەيراموۆ, تۇيمەحان اتىمتاەۆا, جانات شايكينا, كەڭەس نۇرلانوۆ, بەرگىسى – نۇركەن وتەۋىلوۆ, قۋاندىق قىستىقباەۆ, ەرجان نۇرىمبەت, التىناي نوگەربەك, سىرىم قاشقاباەۆ, اينۇر بەرمۇحامبەتوۆا باستاعان تالانتتى اكتەرلەر شوعىرى شىنايىلىق پەن شەبەرلىك ەگىز ورىلگەن عاجاپ ءبىر تاندەمدە قىزمەت ەتەدى. بۇل تەاتردا ءار جاڭا ماۋسىم شىمىلدىعىن م.اۋەزوۆتىڭ «اباي» تراگەدياسىمەن اشىپ, جاباتىن تاريحتان تامىر العان ادەمى ءبىر ءۇردىس بار. ەڭ باستىسى – بۇل تەاتر ۇجىمى «ونەردىڭ تەك قانا مۇزارتىن باعىندىرسام» دەگەن شىعارماشىلىق قاناعاتسىزدىق, ونەرگە قۇشتارلىق سەزىمىنە يە. قاللەكي تەاترى بىزگە سونىسىمەن باعالى, سونىسىمەن ارداقتى.تالانتتى ترۋپپانىڭ بار مۇمكىندىگى مەن شەبەرلىگىن شىڭداپ, جاڭا بەلەسكە شىعارۋدا الىمبەك ورازبەكوۆ, نۇرلان جۇمانيازوۆ, بولات ۇزاقوۆ باستاعان ويلى, ىزدەنىمپاز رەجيسسەرلەر ەڭبەگى ەرەسەن. تەاتردىڭ تالانتتى ونەر ۇجىمى باستاماسىمەن قولعا الىنىپ, جۇزەگە اسىپ جاتقان جارقىن ويلار مەن جۇيەلى جوسپارلار جەمىستى ناتيجەسىن بەرىپ, قاللەكي تەاترى ونەرىنىڭ ەل ىشىندە عانا ەمەس, حالىقارالىق ماسشتابتا مويىندالۋىنا تىكەلەي ۇيتقى بولىپ كەلەدى. قاليبەك قۋانىشباەۆتاي ابىز اكتەر جولىن جالعاعان دارىندى ءىزباسارلار ونەرىن بۇگىندە جاھان تانىپ, ونەرىنە باس ءيىپ جاتسا, ول دا تالانتتى ۇجىم ىزدەنىسىنىڭ ناتيجەسى دەپ بىلەمىز. ەندەشە, كورەرمەنىڭ كوپ, مەرەيىڭ ءاماندا ۇستەم بولسىن, قاللەكي تەاترى!
وقيعاعا ورايلاس وي
تىلەكتەس مەيراموۆ,
قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى:
– تەاتر سالۋ ماسەلەسى كوپتەن بەرى ايتىلىپ كەلدى عوي. بىزدەن بۇرىن دا, بىزدەن كەيىن دە. ەندى مىنە, سول تىلەك قابىل بولىپ, ەلوردا تورىندە ەڭسەلى تەاتردىڭ بوي كوتەرگەن تاريحي ساتىنە كۋا بولىپ وتىرمىز. قۋانىشتىمىز. جالپى, كەز كەلگەن وركەنيەتتى ەلدىڭ استاناسىندا ۇلتتىق مارتەبەگە يە تەاتردىڭ بولۋى قالىپتى جايت. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن جاڭا دا اسەم عيماراتقا يە بولىپ وتىرمىز. بۇل تەاتر تالانتتى اكتەرلەرىمىزدىڭ ىشكى مۇمكىندىگىن تولىقتاي كورسەتۋىنە كەڭ جول اشادى دەپ سەنەمىن. ويتكەنى كىشكەنتاي ساحنادا كوپ مۇمكىندىك اشىلا بەرمەدى. ەندى مىنە, اكتەرلەرىمىزگە شەبەرلىگىن تولىق تانىتاتىن تاماشا مۇمكىندىك تۋدى. ويتكەنى ءبىزدىڭ تەاتردا تالانتتى اكتەرلەر وتە كوپ. رەپەرتۋارىمىز دا 30 جىلدىق از عانا تاريحىمىزعا قاراماستان, كوپتەگەن كونە تەاترمەن كوركەمدىك ءھام ساپالىق تۇرعىدان يىق تىرەستىرۋگە ابدەن جاراپ-اق تۇر. ءسوز باسىندا اۋزىما بەكەر تۇسپەگەن بولۋى كەرەك, باس قالانىڭ باس تەاترىنا جالپى ۇلتتىق مارتەبە بەرسە, قانداي جاراسىمدى بولار ەدى. وعان ۇجىمىمىزدىڭ الەۋەتى دە, رەپەرتۋارىمىزدىڭ مازمۇندىق ساپاسى دا ابدەن لايىق دەپ ويلايمىن. ەندىگى ءبىزدىڭ تىلەك – وسى! قازاق ونەرىنىڭ تويى قۇتتى بولسىن!
التىناي نوگەربەك,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, اكتريسا:
− ءبىز ءۇشىن بۇل وتە قۋانىشتى ءسات. سوناۋ 1991 جىلى وسى تەاتردى اشقان جاقىپ وماروۆ, ودان كەيىنگى قادىر جەتپىسباەۆ, ءازىربايجان مامبەتوۆ اعالارىمىزدىڭ ارماندارى ەدى عوي بۇل – استانانىڭ تورىندە وسىنداي ۇلكەن عيماراتقا يە بولۋ. سول قۋانىشقا, مىنە, قۇداي قالاپ, ءبىز جەتىپ وتىرمىز. ءبىز كۋا بولىپ وتىرمىز. ۇلكەن تەاتر بىزگە شىعارماشىلىق ۇلكەن مۇمكىندىكتەر سىيلاپ وتىر. قۋانىشىمىز شەكسىز. ەندى وسى جاڭا عيماراتتا كورەرمەندەرىمىزدى جاڭا قويىلىمدارىمىزبەن, جاعىمدى جاڭالىقتارىمىزبەن قۋانتامىز دەپ سەنەمىن.
سايا توقمانعاليەۆا,
قازاقستان جاستار وداعى «سەرپەر» سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, اكتريسا:
– بۇل كۇن شىن مانىندە اق تۇيەنىڭ قارنى جارىلعان اسا قۋانىشتى ءارى تاريحي ءسات بولدى دەسە دە بولعانداي. قۋانىشىمىزدا شەك جوق. ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ ق.قۋانىشباەۆ تەاترىنىڭ كىشكەنتاي عانا ساحنادا ۇلكەن تۋىندىلاردى قويىپ جاتقانىن ءوز كوزىمەن كورىپ كەتكەن ەدى. بۇگىن مىنە, ءوزى تىكەلەي مۇرىندىق بولىپ ونەر الەمىنىڭ تىنىسىن كەڭەيتتى. العىسىمىز شەكسىز! قازاق ونەرى جاساسىن! ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىز جاڭعىرا بەرسىن! شىعارماشىلىق بيىكتىكتەردى باعىندىرا بەرەيىك دەگىم كەلەدى. تەاتر تويى قۇتتى بولسىن!