شالا تۋعان شاقالاقتار

الەم بويىنشا ءاربىر ونىنشى بالا شالا تۋسا, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە جىل سايىن شامامەن 250 مىڭ بالا ۋاقىتىنا جەتپەي دۇنيە ەسىگىن اشادى ەكەن. قازاق قالىبىندا ەسكىدەن جەتكەن ءداستۇر بويىنشا «شالاباي» دەپ ات قويىپ, مۇن­داي نارەستەلەردى تىماققا سالىپ جەتىلدىرسە, بۇگىنگى زاماندا ونداي بالالار ارنايى كيۋۆەزدە جاتىپ, ۋاقىتىن, سالماعىن تول­تى­رىپ بارىپ شىعادى. بۇل وراي­دا ەلىمىزدەگى انا مەن بالا ۇلت­تىق عىلىمي ورتالىعىن وسى ءىستىڭ كوشباسشىسى دەۋگە بولادى. ور­تالىق اشىلعاننان بەرى نەوناتولوگيا سالاسى عىلىمي نەگىزدە, الەمدىك ستاندارتتار مەن حات­تامالارعا سايكەس جۇمىس اتقا­رۋمەن كەلەدى. ورتالىق مامان­دارىنىڭ ايتۋىنشا, بۇرىنعىداي ەمەس, شاقالاقتاردىڭ قاتارعا قوسى­لىپ, ادام بولىپ كەتۋى دە جىل سايىن ارتىپ كەلەدى. ورتا­لىق­تىڭ اشىلۋىمەن بۇل كورسەت­كىش العاشىندا 87 پايىزعا, ودان 92, 93 پايىزعا ءوسىپ, وتباسىلاردىڭ قۋانىشتارىن كوبەيتۋدە.

ارينە, جەتىلمەي تۋعان ءار بالانىڭ ءوز ەرەكشەلىگى بار: ءبىرى­نىڭ اس قورىتۋ جۇيەسى, ءبىرىنىڭ تى­نىس الۋ, ەندى ءبىرىنىڭ جۇرەك-قان تا­مىرلار, مي-ج ۇلىن, سۇيەك-قاڭقا جۇيەلەرىندە ايى-كۇنى جەتپە­گەن­دىكتەن ءتۇرلى پاتولوگيا­لارى بولادى. كيۋۆەزدە جاتىپ, بەلگىلى ءبىر دارەجەدە قالىپقا تۇسكەنىمەن دە ولاردىڭ ارقايسىسى ءۇشىن جە­كە باعدارلاما جۇيەسى ءتۇزىلىپ, تۇر­عىلاستارىنان قالماي, بالا­لىقتىڭ بال ءدامىن تاتار ساپالى ومىرگە ءتۇسۋىنىڭ ۇزاق تا تىنىمسىز جولى جاسالۋعا ءتيىس.

جەتىلمەي تۋعان شارانانى قاتارعا قوسۋ – اتا-انانىڭ عانا ەمەس, اتا-اجەلەردىڭ, وتباسى مەن اۋ­لەتتەگى وزگە دە مۇشەلەرىنىڭ موينىنا مىندەت جۇكتەيتىن, ۇجىم­داسقان, ۇندەسكەن قيمىلدى تالاپ ەتەتىن جۇمىس. شارانانىڭ دەنەسىندە جىلۋدى قالىپتى ۇس­تاۋ, ىلعالدىقتى نازاردان تىس قالدىرماۋ دەگەننىڭ بار­لى­عى جەتىلىپ تۋعان بالاداي ەمەس, الدەقايدا كۇردەلى, ويت­كەنى مۇنداي شارانانىڭ كۇتىمى دە وزگەشە. جۋىندىرۋ, جايالى­عىن اۋىستىرۋ, قانداي رەتپەن جات­قى­زىپ, ونى قاي قىرىنا قالاي اۋىس­تىرىپ تۇرۋ, بولمەنىڭ ىلعالدىعى مەن تەمپەراتۋراسى سىندى تولىپ جاتقان پارامەترلەردى ساقتاۋ ءبىر انانىڭ قولىنان كەلمەيدى.

سول سەبەپتەن العاشقى كونسۋلتاتسياعا وتباسى مۇشەلەرىن تەگىس شاقىرىپ, ماسەلەن, اۋانىڭ ىلعالدىعى مەن تەمپەراتۋراسىن ساقتاۋدى وتباسىنداعى ەرەسەك جاننىڭ ءبىرىنىڭ مىندەتىنە الۋى قاجەتتىگىن, ەندى ءبىرىن اجەسى, كەلەسىسىن اتاسى, اكەسى مەن اناسىنىڭ قانداي ماسە­لە­­گە جاۋاپتى ەكەنىن ايقىنداۋدىڭ ءوزى ماڭىزدى. بۇل ءبىر وتە كۇردەلى دە جاۋاپتى ءسات. ەلوردادا بىلتىرعى ساۋىردە №2 كوپبەيىندى اۋرۋحانا جانىنان رەسمي اشىلعان «كاتامنەز» ورتالىعىنىڭ دارى­گەرلەرى وتباسىندا تۇسىنىستىك پەن ۇيىم­دا­سا قيمىلداۋ بولعان كۇندە عانا وڭ ناتيجەگە قول جەتكىزىلەتىنىن ايتادى.

17 قاراشا – الەم بويىنشا جەتىلمەي تۋعان بالالاردىڭ كۇنى بولىپ سانالادى. سوعان بايلانىستى رەسمي اشىلعانىنا جىلدان اسقان «كاتامنەز» ورتالىعى مۇرىندىق بولىپ وسىنداي نارەستەلەردىڭ پروبلەمالارىنا ارنالعان كونفەرەتسيا وتكىز­گەن. پاندەميانى ەسەپكە العان­دىق­تان وعان 100-دەن اسا ادام ونلاين رە­جىمىندە قاتىسسا, 25-ءى تىكەلەي دوڭ­گەلەك ۇستەل باسىنا قاشىقتىقتى ساق­تاي وتىرا جينالعان. ايتىلعان اڭگى­مە­لەردىڭ, تولعاقتى ماسەلەلەردىڭ بار­لى­عى جەتىلمەگەن شارانا تۇرعىسىندا بولعاندىقتان, كونفەرەنتسياعا مامان­دار­­مەن قاتار اتا-انالار دە بەلسەنە ارا­­لاستى.

قازىر جەتىلمەي تۋعان بوبەكتەر تۇگىل, ايى-كۇنى جەتىپ تۋعان نارەستەلەرگە ەكپە ەگۋ ماسەلەسى قوعامدا ءتۇرلى اڭگى­مە­لەر تۋ­دى­رىپ جۇرگەنى شىندىق. ال جەتىل­مە­گەن شارانا ءۇشىن جۇقپالى اۋرۋ­لاردىڭ الدىن الاتىن ەكپە الۋدى تولعاقتى ەمەس دەپ كىم ايتار؟ يۋنيسەف وكىلى قانات سۋحانبەرديەۆ مۇنداي بالا­لار­دىڭ ءتۋابىتتى السىزدىگىنە قاراپ ەكپەدەن باس تارتۋ ولاردى قوسىمشا قاتەرگە ۇشى­­را­تۋى مۇمكىن دەگەن. كونفەرەنتسياعا قا­تى­سۋ­شىلارعا تابىس تىلەگەن دەنساۋلىق ساق­تاۋ مينيسترلىگىنىڭ باس پەدياترى جانار سادۋوۆا مەن باس ەپيدەميولوگ نۇرشاي ازىمباەۆا ۆاكتسينا قاۋىپسىزدىگى مەن ونى العان بالانىڭ ءومىرىنىڭ ساپاسى­نا توقتالدى. ال ماماندار ءسوزىن ءبىر ەمەس, ەكى بالاسى جەتىلمەي تۋعان انا رازيا ەسەنباەۆا قوستادى.

– ەكى ۇلىم دا 34-ءشى اپتادا دۇنيەگە كەلدى. تۇڭعىشىم وزدىگىنەن دەم الا الماعاندىقتان بىردەن جان ساقتاۋ بولى­مى­نە جىبەرىلدى. پەرزەنتحانادان شىق­قاندا دۇرىس ەمە المايتىن, دەنەسى ساپ-سارى, كۇننەن-كۇنگە سالماق قوسۋدىڭ ورنى­نا ازايىپ بارا جاتقانىن كورىپ جان­تالاستىق. ۇيقى جوق, كۇنى-ءتۇنى جى­لاي­دى. ال «كاتامنەز» ورتالىعىنا بالجان نۇرلانقىزىنا كەلگەندە ول كىسى تاۋلىك بويى كەڭەسىن بەرىپ, عىلىمي نەگىز­دەلگەن ادىسپەن بىزگە ارنالعان تولىق ءىس-قيمىلدىڭ باعدارلاماسىن جاسادى. سالماق قوسۋ ءۇشىن ارنايى تاماقتاندىرۋ ءمازىرىن دە جاسادى. «بالانىڭ سالماعى كوتەرىلگەن كەزدە سارىلىعى دا ازايادى» دەگەن ول ءاربىر جاسايتىن جاتتىعۋعا دە­يىن ەكشەپ بەردى. بالجان نۇرلانقىزى ءتورت ايدان كەيىن ۇلىما ەكپە سالۋ كەرەك دەگەندە قاتتى تاڭداندىم, ءارى نەۆروپوتولوگ دامۋىندا ازداپ كەيىنگە قالۋ بار دەپ ەكپە الۋدى شەگەرگەندىكتەن ءبىر جىلعا دەيىن ەكپە سالۋعا كەلىسپەدىم. ال ەكىنشى ۇلىم تۋاردان بۇرىن شەتەلگە قو­نىس اۋداردىق. بارعاندا نەگە بالادا ەكپە جوق دەگەن ساۋال الدىمنان الدەنەشە شىقتى. سول كەزدەردە بالجان نۇرلانقىزىنىڭ رۇقساتىن ەلەمەگەنىمە وكىندىم. ەكىنشى ۇلىمدى ۋاقىتى جەتپەي 34 اپتادا سيدنەيدە تۋعاندا دا پەرزەنتحانادا ەكپە سالامىز دەدى. مەن جەتىلمەي تۋعاندىقتان ەكپەنى شەگەرە تۇرىڭىزدار دەگەنىمە: «قايتا جەتىلمەي تۋعان ءالسىز بالا ءۇشىن ەكپە سالۋ وتە ماڭىزدى, ايت­پە­گەندە بوبەك جۇقپالى اۋرۋلارعا توتەپ بەرە المايدى», دەدى. شىنىندا دا ەكپە الماعان ۇلىم جۇقپالى اۋرۋ پاراكوكليۋشپەن اۋىردى. ال كەرىسىنشە, ەكپە العان كىشى ۇلىمدى جۇقپالى اۋرۋلار اينالىپ وتەدى. اۋستراليا مەن اراب امىر­لىكتەرىندە ءجۇرىپ مەن بالجان نۇر­لان­قىزىنىڭ قانداي جوعارى دا­رە­جە­دەگى مامان ەكەنىن ءتۇيسىنىپ, وتاندىق دارى­گەر­لەردىڭ بىلىگىنە ءسۇيسىندىم, ءارى ماق­تان­دىم. قازىر ەكى ۇلىم دا قاتار­لا­رىن تولىق قۋىپ جەتتى, بيىل ۇلكەنىم مەكتەپكە بارادى. وسىنىڭ بارلىعى «كا­تا­منەز» ورتالىعىنىڭ, ونداعى دارى­گەر­لەردىڭ تىنىمسىز ەڭبەگىنىڭ جەمىسى, – دەدى ر.ەسەنباەۆا.

شىنىندا ورتالىقتا ءوز ىستەرىنە بار پەيىلدەرىمەن بەرىلگەن بىرنەشە ما­مان دارىگەرلەر جۇمىس ىستەيدى. كار­دي­ولوگ, نەۆروپاتولوگ, ورتوپەد, حيرۋرگ, مە­ديتسينالىق گەنەتيك, مەديتسينا­لىق رەا­بي­ليتولوگ, پەدياتر جۇمىلعان جۇ­دى­رىق­تاي بىرلەسە ەڭبەك ەتىپ, بالا­نىڭ مۇ­گە­دەك بولماي تولىق قاتارعا قو­سى­لۋىنا تەر توگۋدە.

ادەتتە ايى-كۇنى تولعان بالانىڭ قا­لىپ­تى دامىعان كوزىندە تولىق قالىپ­تاس­قان كوز تورى بولادى. كوز تورىن قۋاتپەن قامتاماسىز ەتۋشى قان تامىرلارى قۇرساقتىق دامۋدىڭ 16 اپتاسىنان باس­تاپ وسە باستايدى دا جانە 39-40 اپتاعا جاقىن دامۋى اياقتالادى. وسىلايشا بالا تۋعان كەزدەن باستاپ كوز تورى قان تامىرلارىنىڭ قالىپتاسۋى اياقتالۋى ءتيىس. ال ۋاقىت جەتپەي تۋعاندىقتان شالا تۋعان شاقالاقتا كوزدىڭ تورلى قابىعى مەن شىنى ءتارىزدى دەنەسىنىڭ جەتىلۋىنە دە ۋاقىت جەتپەي قالاتىنى تۇسىنىكتى. كونفەرەنتسيادا دارىگەر-وفتالمولوگ دينارا ساۋكەنوۆا مۇنداي بالالارعا سك­رينينگ جاساۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالسا, سۋردولوگ مامان دا سكرينينگتى جۇر­گىزۋدىڭ مۇنداي بالالار ءۇشىن اسا قا­جەتتى ءىس ەكەنىنە ءمان بەردى.

بالا ءومىرىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ كوپ ەڭبەكتى قاجەت ەتەدى. سەبەبى شاقالاقتىڭ سالماعىنىڭ كەمدىگىنە قوسا, ونىڭ تەرىسى مەن ىشكى اعزاسىندا تولىپ جاتقان جە­تىلمەۋشىلىكتەر بولادى. تىنىس الۋ, ءزار شىعارۋ, قان اينالۋ, تىرەك-قيمىل جۇيەلەرىندەگى ۋاقىتى جەتپەي تۋعاننان جەتىلمەي قالعان ورگاندار جۇمىسى بالانىڭ قاتارىنان كەم بولماي, ساپالى ءومىر سۇرۋىنە كوپ توسقاۋىل كەلتىرەدى. ور­تالىققا كۇنىنە كەلەتىن 7-8, كەيدە جاعدايلارى جەڭىلدەۋ بولسا, 10-عا دەيىن شاقالاقتى قابىلداپ, الەمدىك ستاندارتتار بويىنشا بەكىتىلگەن حاتتامالارمەن ەم جاساۋمەن بىرگە, تىنىس الۋعا قاجەتتى, نەۆرولوگيالىق تۇرعىدان كەرەك جاتتىعۋلار, وزگە دە كەشەندى جۇمىستار اتقارۋدىڭ بەرەرى مول.

– ءبىز وتانداستارمىزدىڭ شەتەل جا­عا­لاماي, قىمبات ۋاقىتى مەن قارا­جا­­تىن جوعالتپاي بالاسىن قاتارعا ءوز ەلىن­­دە قوسۋىنا پەيىلدىمىز. سول جولدا بىر­­لەسە قيمىلداپ, تابىسقا جەتەتىمىزگە دە سەنىمدىمىز, – دەيدى دارىگەر بالجان تاتىبەكوۆا.