تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا قازاق جەرىن مەكەندەگەن وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ بىرقاتار بولىگى وزدەرىنىڭ تاريحي وتاندارى رەسەي مەن ۋكرايناعا جانە گەرمانياعا قونىس اۋداردى. سونىمەن بىرگە, وتپەلى كەزەڭ دەپ اتالعان الماعايىپ شاقتا جابايى ۋربانيزاتسيا ۇدەرىسىنىڭ دە بەلەڭ العانى جاسىرىن ەمەس. وسىنداي اعىممەن ەلدىڭ شالعاي اۋداندارىنداعى تۇرعىندار وبلىس ورتالىقتارى مەن وندىرىستىك قالالارعا قاراي بەت بۇردى. ءبىر كەزدە ورىن العان مۇنداي كورىنىستى باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ سولتۇستىك-شىعىس جاق بەتىندە ورنالاسقان شىڭعىرلاۋ اۋدانىنا قاتىستى ايتۋعا دا ابدەن بولادى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا قازاق جەرىن مەكەندەگەن وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ بىرقاتار بولىگى وزدەرىنىڭ تاريحي وتاندارى رەسەي مەن ۋكرايناعا جانە گەرمانياعا قونىس اۋداردى. سونىمەن بىرگە, وتپەلى كەزەڭ دەپ اتالعان الماعايىپ شاقتا جابايى ۋربانيزاتسيا ۇدەرىسىنىڭ دە بەلەڭ العانى جاسىرىن ەمەس. وسىنداي اعىممەن ەلدىڭ شالعاي اۋداندارىنداعى تۇرعىندار وبلىس ورتالىقتارى مەن وندىرىستىك قالالارعا قاراي بەت بۇردى. ءبىر كەزدە ورىن العان مۇنداي كورىنىستى باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ سولتۇستىك-شىعىس جاق بەتىندە ورنالاسقان شىڭعىرلاۋ اۋدانىنا قاتىستى ايتۋعا دا ابدەن بولادى.
ءتىپتى, ءدال وسى وڭىردەي وتپەلى شاقتا ءوز تۇرعىندارىنىڭ تەڭ جارتىسىنا جۋىعىن جوعالتىپ العان اۋداندى ورال ءوڭىرىن ايتپاعاندا, تۇتاستاي رەسپۋبليكا ىشىنەن تابۋ قيىنعا سوعادى. امال قانشا, ماسەلەنىڭ ءمانىسى, ونىڭ شىندىعى مەن اقيقاتى وسىنداي. ناقتىراق ايتقاندا, توقسانىنشى جىلدارعا دەيىن شىڭعىرلاۋدى مەكەندەگەن وتىز مىڭعا تارتا تۇرعىننىڭ تەڭ جارتىسى وزگە جاققا كوشىپ كەتكەن. جۋرناليستىك ءىسساپار بارىسىندا وسى ءۇردىستىڭ كۇرت توقتاعانىنا تەك ەكى جىل عانا بولعانىن بىلدىك.
«ارقادا جىل جاقسى بولسا, ارقار اۋىپ نەسى بار» دەگەندەي مۇنداي قۋانتا قويمايتىن قۇبىلىس پەن ىشكى كوشى-قوننىڭ وزىندىك سەبەپتەرى بار ەكەنىن دە انىقتادىق. سونىڭ ەڭ باستىسى مۇنداعى تۇرعىنداردىڭ ويداعىداي ءومىر ءسۇرىپ, تۇرمىس كەشۋلەرىنە قاجەتتى – جول, اۋىزسۋ, كوگىلدىر وتىن پروبلەمالارىنىڭ ۇزاق ۋاقىتقا دەيىن تۇبەگەيلى شەشىلمەي كەلگەنى دەۋگە بولادى. ونىڭ ۇستىنە وسى ارالىقتا مۇندا اۋدان باسشىلارى ءجيى اۋىسىپ وتىرعان. ولاردىڭ ايماقتاعى قىزمەت جاساۋ مەرزىمى ەكى-ءۇش جىلدان اسا بەرمەيدى. ءسويتىپ, شىڭعىرلاۋ جەرىنە كەلگەن باسشىلار وزدەرىن بەينەبىر ۋاقىتشا ادام رەتىندە سەزىنگەن سىڭايلى.
جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگان قىزمەتىندە ورنىقتىلىق پەن ساباقتاستىق, بايىپتىلىق پەن تۇراقتىلىق, ىسكەرلىك احۋال جەتىسپەگەن جاعدايدا كەزەگىن كۇتىپ تۇرعان ىستەر دە شەشىمىن تابا المايتىنى تابيعي جايت. ءتىپتى, مۇنداي كورىنىس تۇرعىنداردىڭ اكىمدىك باسقارۋ ينستيتۋتى وكىلدەرىنە دەگەن سەنىمدەرىنە سەلكەۋ ءتۇسىرۋى دە ابدەن مۇمكىن. قالاي دەگەندە دە, شىڭعىرلاۋ وڭىرىندە تاۋەلسىزدىك جىلدارى وسىعان ۇقساس جاعدايلار كەزدەسكەنى جاسىرىن ەمەس.
ايتسە دە, سوڭعى ەكى جىلدا مۇندا ورەلى وزگەرىستەر جاسالعانى ۇلكەن قاناعات سەزىمىن تۋعىزادى. اتاپ ايتقاندا, رەسەيمەن شەكارالاس اۋداندا ۇزاق جىلدارعا سوزىلىپ كەلگەن اۋىزسۋ پروبلەماسى شەشىمىن تاۋىپتى. بۇعان قوسا ءار ءۇيدىڭ اۋلاسىنا تەحنيكالىق سۋ قۇبىرى دا تۇمسىعىن تىرەپ تۇر. ونى تۇرعىندار باۋ-باقشا وسىرۋگە, تۇرمىسقا قاجەتتى باسقا دا سۇرانىستارىن وتەۋگە پايدالانادى ەكەن. سونداي-اق, مۇندا اسفالت زاۋىتى سالىنىپ, اۋدان ورتالىعىنداعى كوشەلەرگە قارا جابىندى جول توسەلىپتى. بۇل ءىس قاراشا ايىنىڭ ورتاسىنا دەيىن تۇنگى ۋاقىتتا دا ەكىنشى اۋىسىمدا ءجۇرىپ جاتقانىنا كۋا بولدىق. كوشەلەرگە اسفالت توسەۋ الداعى جىلى ودان ءارى جالعاسادى ەكەن. سونداي-اق, وڭىردە اۋىلدىق اۋماقتاردى گازداندىرۋدى تولىق اياقتاۋ جۇمىستارى الداعى 2015 جىلعا بەلگىلەنگەن.
شىڭعىرلاۋدا سوڭعى ەكى جىلدا ءوز شەشىمىن تاپقان شىرايلى ىستەر وعان بارىپ تانىسقان كەز كەلگەن جاندى سەلقوس قالدىرا المايدى. مارەگە جەتكەن جوبالار بىرىنەن-ءبىرى اسەم. مۇنىڭ سىرى نەدە؟ جۋرناليستىك ءىسساپار كەزىندە بۇل ساۋالدىڭ دا توركىنى بەلگىلى بولدى. ماسەلەنىڭ ءمانىسى مۇندا ەلگە قاجەتتى الەۋمەتتىك ءمان مەن ماڭىزى تەرەڭ جوبالاردىڭ ۋاقىتىنان بۇرىن الدىن الا ويلاستىرىلىپ, تاپ-تۇيناقتاي جاسالىپ قويىلعانىندا بولىپ شىقتى. وسىنداي رەتپەن تاعى دا 21 جوبا ازىرلەنگەن. بۇلار الداعى ءۇش جىلدا جۇزەگە اسپاق.
قالاي دەگەندە دە, الدىمەن ساپالى جوبا بولماسا ساۋلەتتى قۇرىلىس تا, الىستان كوز تارتاتىن الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق نىساندار دا بولماق ەمەس. مۇنداعى قازىرگى اتقارۋشى ورگان باسشىلارى وسى ماسەلەگە باسا كوڭىل بولۋلەرى ارقىلى, قازاقشالاپ ايتقاندا, ەكى جەپ بيگە شىعىپ وتىر دەۋگە دە بولادى. ادەتتە, جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتاردى جاساۋ ءۇشىن ىرعالىپ-جىرعالىپ, ۋاقىتىن بوسقا كەتىرىپ الاتىندار از ەمەس. ال ءازىر جوبانى سول ساتتە قارجىلاندىرۋ دا قيىن شارۋا قاتارىنا كىرمەيدى. وسىنداي ىلكىمدى دە ۇزدىكسىز ءىستىڭ ناتيجەسىندە شىڭعىرلاۋ اۋدانىنا رەسپۋبليكالىق ترانشتىڭ ءبىرىنشى كەزەڭىندە باتىس قازاقستان وبلىسىنا بولىنگەن بارلىق قاراجاتتىڭ تابانى كۇرەكتەي جيىرما بەس پايىزى ءتيىپتى. ونىڭ كولەمى 385 ميلليون تەڭگە. ال وسى ترانشتىڭ ەكىنشى كەزەڭىندە شىڭعىرلاۋدىڭ ۇلەسىنە تيگەن ورال وڭىرىنە بولىنگەن قاراجاتتىڭ 33,5 پايىزىن قۇرايدى.
اۋداندا جوعارى وقۋ ورىندارىن اياقتاعان جاس مامانداردى تۇراقتاندىرۋعا جان-جاقتى جاعدايلار تۋعىزىلعان. ولارعا سوڭعى ەكى جىلدىڭ ىشىندە وتىز سەگىز ءۇي سالىنىپ بەرىلگەن. سونداي-اق, اۋدان اكىمدىگى ەلدى مەكەندەردە اسار ادىسىمەن ۇيلەر تۇرعىزىلۋىنا باستاماشى بولىپ كەلەدى. قۇرىلىس-مونتاج جۇمىستارىنىڭ اۋقىمى بويىنشا شىڭعىرلاۋلىقتار ورال جانە اقساي قالالارىنان كەيىنگى ورىندى يەلەنگەن بولسا, مۇنداي تابىستاردىڭ ارعى استارىندا ىسكە جاڭاشا كوزقاراس تۇرعىسىنان قاراي ءبىلۋ, كاسىبي ماشىق پەن داعدىلار شوعىرىنىڭ ۇيلەسىمى جانە باستاعان ءىستى اياعىنا دەيىن جەتكىزۋ ءۇردىسى بار دەپ بىلەمىز.
جوعارىدا ايتىلعانداي, جوبالاردىڭ ەرتە جاساقتالۋى اۋدان ورتالىعىنداعى قوس قاباتتى ۇيلەردىڭ قىسقا ۋاقىت ارالىعىندا كۇردەلى جوندەۋدەن وتۋىنە سەپتىگىن تيگىزگەن. بۇعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 108 ميلليون تەڭگە قاراجات بولىنگەن. تۇرعىن-ءۇي كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق جۇيەسىندەگى نىسانداردى جاڭعىرتۋ – ەلباسى نازارىندا تۇرعان وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى. شىڭعىرلاۋ وڭىرىندە ونىڭ ويداعىداي جۇزەگە اسقانى – ۇلكەن مەرەي. جەرگىلىكتى بيلىك وكىلدەرى بىزگە اڭگىمەلەپ بەرگەندەي مۇندا العاشقى ازىردە تۇرعىندار تاراپىنان كەيبىر تۇسىنىسپەۋشىلىكتەر دە كەزدەسىپتى. الايدا, ولار بۇگىنگى كۇنى بۇل ءىستىڭ ناتيجەلى, ءماندى دە ءساندى تۇردە اياقتالعانىنا ءدان ريزا ەكەنىنە دە كوز جەتكىزىپ ورالدىق. راسىندا دا, قايتادان جاڭعىرعان وتىزعا تارتا قوس قاباتتى ۇيلەر اۋدان ورتالىعىنىڭ اجارىن اشا تۇسكەنى قانداي جاقسى. ەڭ باستىسى, تىندىرىلعان ءىستىڭ ساپاسى مەن تيىمدىلىگىنە ەشكىم وكپە ايتا المايدى.
سونداي-اق, بۇل تاماشا كورىنىس تەك وبلىس ورتالىعى مەن وزگە رەسپۋبليكا قالالارىن عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, اۋىلدىق جەردە دە تۇرعىن-ءۇي كوممۋنالدىق جۇيەسىندەگى جاڭعىرتۋ جۇمىستارىن تابىستى جۇرگىزۋگە بولاتىنىن ايقىن كورسەتەدى. باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى نۇرلان نوعاەۆ شىڭعىرلاۋلىقتاردىڭ ءدال وسى مەملەكەتتىك باعدارلاماعا وراي تىندىرعان باستامالارىن وزگە وڭىرلەرگە ۇلگى-ونەگە ەتىپ ۇسىندى.
رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى اكىمدەرگە بۇگىنگى كۇنگە قويىپ وتىرعان باستى تالاپتارىنىڭ ءبىرى كاسىپكەرلىك پەن شاعىن جانە ورتاشا بيزنەستى دامىتۋعا ىقپال جاساۋى بولىپ وتىر. «جۇمىسپەن قامتۋ-2020» باعدارلاماسى دا ءدال وسى ماقساتتى كوزدەيدى. ءىسساپار بارىسىندا شىڭعىرلاۋدا اتالعان جايتقا وراي ەلباسى تاپسىرمالارى ويداعىداي ورىندالىپ, كەلە جاتقانىن كوردىك. ىشكى ينۆەستيتسيالىق قاراجاتتار كولەمى مۇندا سوڭعى ەكى جىلدا ون التى ەسە ۇلعايىپتى. بۇل ارادا ىشكى ينۆەستيتسيا ۇعىمى – اۋىل تۇرعىندارى ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەر ارقىلى العان نەسيەلىك قاراجاتتار ۇعىمىن بەرەتىنىن ايتا كەتكەن ءجون.
سونىڭ ناتيجەسىندە اۋدان ەكونوميكاسىن ءارتاراپتاندىرۋ جونىندە لايىقتى قادامدار جاسالىپ, اۋىل كاسىپكەرلەرى مال مەن ەگىن شارۋاشىلىعىنا قوسا قۇس وسىرۋگە, سونىڭ ىشىندە بودەنە ءوسىرۋدى كاسىپتىك نەگىزگە قويۋعا, شاعىن اعاش وڭدەۋ جانە ءسۇت ونىمدەرىن وڭدەۋ تسەحتارىن اشۋعا, ناۋبايحانا, جىلىجاي, مونشا نىساندارىن تۇرعىزۋعا, جول جانىنداعى سەرۆيسكە, قۇراما جەم شىعارۋعا, تامشىلاتىپ سۋارۋ ارقىلى باۋ-باقشا ەگۋگە, تۇرعىندارعا كولىك قاتىناس قىزمەتتەرىن كورسەتۋگە جانە قىز جيھازىن جاساۋعا ءبىر كىسىدەي جۇمىلىپ ءجۇر ەكەن. ولاردىڭ قاتارىندا ءوزىمىز كەزدەسىپ وي-پىكىر الماسقان گۇلجاز ماحمەتوۆا, ايجان ايسيەۆا, اسەل سۇلتانعاليەۆا, يۋري ابۋباكىروۆ, الەكساندر رۋد جانە ماديار بايجانوۆ سەكىلدى ەرەن ەڭبەكتەرىمەن كوزگە ءتۇسىپ جۇرگەن شاعىن جانە ورتاشا بيزنەس يەلەرىن ىلتيپاتپەن اتاي الامىز.
اۋدانداعى اۋىلدىق اۋماقتاردى دامىتۋ ماسەلەلەرى دە شىڭعىرلاۋ اۋدانىنىڭ اكىمى الديار حالەلوۆتىڭ ۇدايى نازارىندا جۇرگەنى سۇيسىندىرەدى. ارينە, ونىڭ ءبارىن ءبىر مەزگىلدە قامتىپ, ءبىر ۋاقىتتا قارجىلاندىرۋ ەش مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان دا بۇل ماسەلەگە بىرتىندەپ, كەزەكپەن, ساتىلاپ كەلۋ ءتاسىلى تاڭدالعان. سوعان سايكەس بيىلعى جىل شىڭعىرلاۋ اۋدانىندا بەلاگور اۋىلى جىلى دەپ بەلگىلەنىپتى. وسى تارتىپپەن مۇنداعى مادەنيەت ءۇيى مەن بالاباقشاعا كۇردەلى جوندەۋلەر ءجۇرگىزىلگەن. ءارى اۋىلداعى وزگە دە تۇيتكىلدى ماسەلەلەردى شەشۋ جولدارى قاراستىرىلعان. اۋداننىڭ قۇرمەتتى ازاماتى اتاعى دا وسى اۋىلداعى ابزال جان كليم بەكسەيىتوۆكە بەرىلگەن. وسىنداي رەتپەن الداعى جىلدارى اۋدانداعى وزگە اۋىلدار دا قامقورلىققا الىنباق.
مىنە, ەلىمىزدەگى شالعاي اۋدانداردىڭ ءبىرى شىڭعىرلاۋدا سوڭعى ەكى جىلدا شەشىمىن تاپقان ىستەردىڭ ءبىر شوعىرى وسىنداي.
تەمىر قۇسايىن,
«ەگەمەن قازاقستان».
باتىس قازاقستان وبلىسى,
شىڭعىرلاۋ اۋدانى.