ەلباسىنىڭ تۋىندىسى تانىستىرىلدى

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭ­عىش پرەزيدەنتى كۇنى قار­ساڭىندا وراي­­لاس­تىرىلعان شارا بارىسىندا ەل­باسى تۋىندىسى تۇركى الەمى جانە دالا ور­كە­نيەتىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىن قاۋ­زا­عان ماڭىزدى باياندامالار مەن سوي­لەگەن سوز­دەرى بەرىلگەن جانە دالا ور­كە­نيەتىنىڭ تاريحي ءھام رۋحاني مۇرالارىن جاڭعىرتۋدىڭ, تۇركى مەملەكەتتەرى ين­تەگ­راتسياسىن دامىتۋدىڭ زاماناۋي ۇر­دىس­تەرىن قامتيتىن ماڭىزعا يە ەكەنى اي­تىلدى.

جيىن باسىندا قازاقستان رەسپۋب­ليكاسى تۇڭعىش پرە­­زي­دەنتىنىڭ كەڭەسشى­سى, قازاق­ستان رەسپۋبليكاسى تۇڭعىش پرە­زيدەنتى – ەلباسى كىتاپحا­ناسى كەڭ­سە­سىنىڭ اقپارات­تىق-تالدامالىق قامتاماسىز ەتۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ءادىل تۇر­سىنوۆ قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسى تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى كەڭسەسىنىڭ باسشىسى ماحمۇد قاسىمبەكوۆتىڭ ۇندەۋىن وقىپ بەردى. ۇندەۋدە «ەلباسىنىڭ بۇل كىتابى – ءوزى­نىڭ مازمۇنى مەن تاقىرى­بى جاعىنان وتە اۋقىمدى ءارى بىرەگەي باسىلىم. جيناققا قا­زاقستاننىڭ مەم­لەكەتتىك تا­ۋەلسىزدىگىنىڭ نەگىزىن قالاۋ­شى, كورنەكتى ساياساتكەر نۇر­سۇل­تان نا­زارباەۆتىڭ ىرگەلى ما­قالالارى مەن رەس­مي سوي­لەگەن سوزدەرى, سونىڭ ىشىندە تۇركى كەڭەسىندەگى ماڭىزدى باياندامالارى ەنگىزىلگەن. ولار ەۋرازيا ايماعىن مەكەندەگەن كوشپەلى حالىقتاردىڭ تاريحي دامۋ ەرەكشەلىكتەرى مەن كەزەڭدەرىن, جالپى ادامزات دا­مۋىنداعى تۇركى ور­كەنيەتىنىڭ ءرولىن, ۇلى دالانىڭ ۇلا­عات­تى ۇرپاقتارىنىڭ شىعار­ماشىلىق, قوعامدىق-سايا­سي مۇراسىن قامتيدى. اسى­رە­سە تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇر­سۇل­تان نازارباەۆتىڭ تۇر­كى حالىقتارىنىڭ رۋحاني مۇ­راسىن, مادەنيەتىن, ءتىلى مەن ءداستۇرىن جاڭعىرتۋداعى, قال­پى­نا كەلتىرۋدەگى ستراتە­گيا­لىق ماڭىزى بار باستاما­لا­رىن ەرەكشە اتاپ ءوتۋ كەرەك. كونفەرەنتسياعا قاتىسۋ­شى­لاردىڭ باياندامالارى ەل­باسى نۇرسۇلتان نازار­باەۆ­­تىڭ ينتەگراتسيالىق كوز­قا­راس­تارى مەن باستامالارى­نىڭ گۋ­مانيتارلىق جانە تاريحي الەۋەتىن ايقىن ءارى تەرەڭ تانىتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى دەپ سەنەمىن» دەلىنگەن.

ودان كەيىن مارتەبەلى باسقوسۋدى اشىپ, ءسوز سويلەگەن ەلباسى كىتاپحانا­سىنىڭ باس­­شىسى ءامىرحان راحىم­جا­­نوۆ قازاقستاننىڭ تۇڭ­عىش پرەزيدەنتى تۇركى ەۋرا­زيا­­­شىلىعىنىڭ باستى يدەو­لوگ­تەرىنىڭ ءبىرى ەكەنىن باسا ايتىپ: «بۇل كىتاپ – قازاقستاننىڭ مادەني-تاريحي دامۋى, ۇلى دالا ويشىلدارىنىڭ مۇ­­­راسى, تۇركى الەمىن ينتەگراتسيالاۋ يدەيا­سى­نىڭ مازمۇنى, سونداي-اق قا­زاق­ستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرە­زي­دەن­تى جاريالاعان قازىرگى قوعام مەن مەم­لەكەتتىڭ رۋحاني-ساياسي دامۋىنىڭ وزەكتى ما­سەلەلەرى تۋرالى زەرتتەۋلەردەن تۇرادى. قازىرگى قازاقستاننىڭ تاۋەلسىز دامۋى جولىندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءۇش قۇرلىق – ازيا, ەۋروپا جانە افريكا اۋماعىنا تارالعان, حالقى 300 ميلليون ادامدى قۇرايتىن ۇلكەن كەڭىستىك – تۇركى الەمىن ساق­تاۋ, دامىتۋ جانە ينتەگراتسيا­لاۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە ءمان بە­رىپ كەلەدى. دۇنيەجۇزى تاري­حىن­دا تۇركىلەر الەمى تاريحي وزگەرىستەردىڭ قۋاتتى كاتاليزاتورى بولىپ تابىلادى. وتكەن عاسىرلاردا تۇركى الە­مىنىڭ ماڭىزى مەن قازىرگى تاڭداعى ىقپالىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن الەمنىڭ گەوگرافيالىق كارتاسىنا ءۇڭىلۋ جەتكىلىكتى. تۇركى مادەنيەتى ەۋرازيا قۇرلىعى حا­لىقتارىنىڭ مادەني تاريحىندا ەرەكشە ورىن الۋمەن قاتار, بابالاردان قالعان مۇراسى – تۇركى وركەنيەتى ءۇشىن عانا ەمەس, بۇكىل الەم ءۇشىن سارقىلماس باي رۋحاني قۇندىلىقتار قازىناسى», دەدى.

وسى ورايدا, ەلباسى تۋىندىسى جايلى تولىمدى پىكىر ايتىپ, كىتاپتىڭ سايا­سي-رۋحاني ماڭىزى جانە حالىقارالىق كەڭىستىكتە الار ورنى مەن تۇركى الەمىن ينتەگراتسيالاۋداعى ءۇردىسى تۋرالى ويلارىن ورتاعا سالعان تۇلعالاردىڭ پا­يىمىنا نازار اۋدارساق:

دۇيسەن قاسەيىنوۆ,

تۇرك­سوي باس حاتشىسى:

– قازاقستان رەسپۋبليكا­سىنىڭ تۇڭ­عىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازا­رباەۆ­تى «تۇركى الەمىنىڭ ابىزى», «تۇر­كى الەمىنىڭ كوشباسشىسى», «تۇر­كى ينتەگراتسياسىنىڭ ارحيتەكتورى» دەپ اتاۋ داستۇرگە اينالىپ كەتتى. مۇنداي قۇرمەتتى اتاۋدى تۇركىتىلدەس حالىقتار ءومىر سۇرەتىن ۇلان-عايىر تەر­ريتوريا­نىڭ تۇكپىر-تۇكپى­رىن­دەگى ساياسات الەمىنىڭ سەركەلەرى تاراپىنان عانا ەمەس, قارا­پايىم حالىق وكىلدەرى اۋزىنان ەستىپ, شىن ىقىلاستارىنا بولەنۋ – قازىرگى زاماننىڭ سايا­ساتكەرى ءۇشىن ۇلكەن مارتەبە. ەلباسى سوناۋ تاۋەلسىزدىك جىل­­دارىنىڭ باس كەزەڭىنەن باس­­تاپ, باۋىرلاس تۇركىتىلدەس حا­­لىقتاردىڭ مادەني بايلا­نىستارىنا باسىمدىق بەردى. سونىڭ ارقاسىندا تۇركى حا­لىقتارى اراسىنداعى العاشقى حالىقارالىق ۇيىم – تۇركسوي 1993 جىلى, كەيىننەن نۇرسۇل­تان ءابىش ۇلى­نىڭ تىكەلەي باستاماسىمەن تۇركىتىلدەس ەل­دەر­د­ىڭ ينتەگراتسيالىق ۇيىمدارى – تۇركپا, تۇرىك كەڭەسى, تۇركى اكادەمياسى قۇرىلد­ى. بۇگىنگى تانىستىرىلعان كىتاپتىڭ تۇرىك تىلىنە اۋدارىلىپ, باسىلىپ شىققانى وتە جاقسى. عالىمدار مەن سايا­سات­كەرلەردىڭ پىكىرىنشە, كىتاپتا ۇسىنىلعان ەلباسى­نىڭ ماقالالارى قازاق حالقى ءۇشىن عانا ەمەس, ءتۇبى ءبىر تۇركى جۇرتىنىڭ بارىنە ورتاق باعدارلامالىق تۋىندى ەكەنى ما­ڭىزدى. سونىمەن قاتار جوبا جەتەك­شى­سى م.قاسىمبەكوۆكە كىتاپتى باس­پاعا دايىن­داعانى ءۇشىن العىس بىلدىرەمىز.

يالچىن توپچۋ,

تۇركيا رەسپۋبليكاسى پرەزي­دەن­تىنىڭ كەڭەسشىسى:

– ەلباسى وسى قۇندى ەڭ­بەگىندە مادە­نيەتى­مىز­دىڭ بارشا تۇركى الەمىنە, وتكەنى مەن بۇگىنى جانە بولاشاعىنا, الەمدىك ور­كەنيەتكە قوسقان ۇلەسى تۋرالى بايانداي­دى. تۇركى الەمىنىڭ ازاماتى رەتىندە كو­­كىرەك كوزى­مىزدى اشقان وسىناۋ قۇندى ەڭ­­بەكتى بەرگەن نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلىنا ري­زاشىلىعىمدى بىل­دىرگىم كەلەدى جانە وعان زور دەن­ساۋلىق پەن باق-بەرەكە تى­لەي­­مىن. وسى مۇمكىندىكتى پايدالانا وتى­رىپ, تۇركسوي باس حاتشىسىنا, باس­قا دا ارىپ­تەس­تەرىمە جانە ماڭىزدى شا­رانى ۇيىمداستىرعان بارشا جان­دارعا العى­سىمدى جەتكىزگىم كەلەدى.

قۋانىش سۇلتانوۆ,

پار­لامەنت ماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى:

– الدىمەن جوبا جەتەكشىسى – ماحمۇد بازارقۇل ۇلى باس­تاعان عالىمدار توبى­نىڭ ايتۋلى ەڭبەگىن اتاپ وتكىم كەلەدى. ەكىنشىدەن, بۇل جۇمىستىڭ بۇگىنگى كۇن ءۇشىن دە جانە بو­لاشاق ۇرپاق ءۇشىن دە قۇن­دى­لىعى وتە زور. قازىرگى جاس­تار: ء«بىز كىمبىز, تامىرىمىز بەن شىققان تە­گىمىز قانداي, قا­شان پايدا بولدىق؟ تا­ريح تول­قىنىندا قانداي داۋىلدار مەن شىڭ­داردان وتتىك؟ ءبىز الەمدىك وركەنيەتتىڭ دامۋىنا قانداي ۇلەس قوستىق؟» دەگەندەي سۇراقتار قويادى. ال بۇل كىتاپتا وسى سۇراق­تاردىڭ بارىنە جاۋاپ بار. بۇل ەڭ­بەك – ەلباسىنىڭ تۇركى ينتەگراتسياسى مەن ىنتى­ماقتاستىعى بويىنشا اتقارعان قىزمەتىنىڭ قورىتىندىسى ىسپەتتەس.

سۇلتان راەۆ,

تۇركى كەڭەسى باس حاتشىسىنىڭ

ورىنباسارى:

– تۇركى الەمى ورتالىق ازيا جا­نە ەۋرازيامەن بىرگە ادامزاتتىڭ الەم­دىك تاريحي-مادەني مۇراسىندا جە­تەك­شى ورىنداردىڭ بىرىنە يە, ءدال وسى كەڭىستىك مەگارۋحاني ورتا­لىق ءارى ادام­زاتتىڭ وركە­نيەت­تىك فاكتورى بولىپ سانالادى. وركەنيەتتىڭ دامۋىنا تۇركىلەردىڭ قوسقان ۇلەسى وراسان زور جانە باسىم ءمان بەرىپ, تەرەڭ زەرتتەۋ­گە لايىق. ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ « ۇلى دالا مۇراسى» كىتابىندا تۇركى وركەنيەتى مەن تۇركىلەردىڭ جا­ھاندىق مادەنيەتتەگى ءرولى, تاريحى جارقىن جا­زىلعان. ەل­باسىنىڭ اتالعان ەڭبەگىنىڭ نەگىزگى ۇندەۋى – ۇلى دالانىڭ الەم تا­ريحىنداعى رولىنە جاڭا­شا كوزقاراس ەكەنى انىق.

نيزامي دجافاروۆ,

ازەر­بايجان رەسپۋبليكاسى پار­لامەنتىنىڭ دەپۋتاتى:

 – « ۇلى دالا مۇراسى» كى­تابى – اۆتوردىڭ ۇلى تاريحي قىزمەتىن جانە تۇلعالىعىن ءتۇسىنۋ, سونداي-اق قازاق حالقى­نىڭ رۋحىنا تەرەڭ ءۇڭىلىپ, جا­ڭاشا قاراۋ بولىپ سانالادى. بۇل مۇ­را تەك قازاقستاندا, يا تۇركى ەلدەرىندە عا­نا ەمەس, بۇ­كىل الەمدە وقىلىپ, تالدا­ناتىنىنا سەنىمدىمىن. بۇل تۋىندى سار­قىلماس رۋحاني قازىنا رەتىندە تاريحي قۇندىلىعىن ەشقاشان جوعالتپايدى. نۇر­سۇلتان نازارباەۆ ءوز كىتابىندا تەك قازاقتاردىڭ عانا ەمەس, جالپى تۇركى حالىقتارىنىڭ – تۇركى الەمىنىڭ وتكەنى, بۇگىنى مەن بولاشاعى تۋرالى ايتادى.

* * *

سونىمەن قاتار كونفەرەنتسيا بارىسىندا مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترى ا.رايىم­قۇلوۆا, سىرتقى ىستەر ءمينيس­ترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ش.نۇرىشەۆ, حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ پرە­­زيدەنتى د.قىدىرالى, انكارا ۋني­ۆەر­سيتەتىنىڭ رەكتورى, پرو­فەسسور ن.ۋنۋ­ۆار, گازي ۋني­ۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, پروفەسسور م.يىلدىز, ل.ن.گۋميلەۆ اتىن­دا­عى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋني­ۆەرسيتەتى­نىڭ پرو­رەكتورى د.قامزابەك جانە تاعى باس­قا­لار­دىڭ شاعىن باياندامالارى تىڭ­­دالدى.