اباي جانە مارعۇلان

ونەر, ءبىلىم بيىگىنە ۇمتىلعان ورەن جۇيرىك كەسەك وي مەن كەستەلى ءسوزدىڭ ناعىز شەبەرلەرىنە ءتانتى بولعان ەكەن-اۋ! الكەي مارعۇلان شىڭعىستاۋدىڭ اسقاق انشىلەرىنىڭ ونەر­پازدىق ونەگەسىن, شەبەرلىك قىر­لارىن بىلايشا سيپاتتايدى: «ادامنىڭ جان كۇيىنەن شى­عاتىن سۇلۋ ءۇندى ويعا بولەپ, تا­مىل­­جىعان ادەمى قوڭىر داۋىس­پەن دومبىراعا قوسىپ, انمەن فيلوسوفيالىق ويلاردى ايتىپ جەتكىزگەندەي بولاتىن. مەكايل, ءىسرايل, جەبرايلداردىڭ ۇنىنەن كەيدە ەۋروپالىق مۋزىكانىڭ ساۋلەتتى ىرعاقتارى شىعاتىن. ەڭ اقىرى ناۋشا جاسوسپىرىمدەردىڭ ءوزى بايرون, گەتە, لەرمونتوۆسىز سويلەمەيدى, ويناپ ءجۇرىپ ولاردىڭ قازاقشا اۋدارماسىن ولەڭدەتىپ جىرلايدى» دەپ ەرەكشە سۇيسىنەدى.

«قازاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ 1963 جىلدىڭ 16 تامىزىنداعى سانىندا جاريالانعان «اباي قولجازباسى» دەيتىن ماقالاسىندا اباي مەن شوقان ومىرىنە قاتىستى جازبا دەرەكتەرمەن 1927 جىلدان باستاپ شۇعىلدانعانىن ايتادى.

الكەي مارعۇلان 1868 جىلى تۇسىرىلگەن ابايدىڭ فوتوسىنىڭ تاريحى تۋرالى بىلايشا اڭگىمە­لەيدى: «روسسيا يمپەراتورى الەك­ساندر ءىى-ءنىڭ بالاسى كنياز ۆلا­ديمير باستاپ قاسىندا اكادەميك مەيندورف جانە گراف, كونتر-ادميرال, گەنەرال, دارىگەر, حاتشى, ساقشىلار, وققاعارلار, اسپازشىلار, اڭشىلار بار ءتاستۇيىن توپ باتىس ءسىبىر ايماعىن تولىق كورىپ-ءبىلۋ ماقساتىندا ومبىعا كەلەدى. بۇل سالتاناتتىڭ جوعارى دارەجەدە وتۋىنە باتىس ءسىبىر گۋبەرناتورىنىڭ قۇپيا كەڭەسشىسى تۇرلىبەك كوشەنوۆ, اقمولا, كوكشەتاۋ, ات­باسار, قارقارالى دۋاندارىنىڭ ازۋىن ايعا بىلەگەن سۇلتاندارى ىبىراي جايىقباەۆ, مۇسا زىلقارا ۇلى, شالعىمباي برالين, جانتورە جاناي ۇلى اتسالىسادى. جانە بۇل تويدىڭ ىشىن­دە شىڭعىس ءۋاليحانوۆ, ءجۇسىپ الشىنباەۆ, مۇساتاي تاتتىمبەتوۆ تە بولعان. پاتشازادانىڭ قۇرمە­تىنە ەلۋ ءتورت كيىز ءۇي تىگىلىپ, ءۇش مىڭ ادام جينالىپ, ءۇش مىڭ جىلقى, سەگىز مىڭ قوي سويىلىپ, سالتاناتتى توي وتەدى. كنيازدىڭ تويىندا جۋرناليست ۆلاديمير ۆوينوۆ جانە بىلگىر, تاجىريبەلى فوتوگرافتار كەسسلەر مەن بۋلان­جە بولعان. اكادەميك الكەي مار­عۇلان­نىڭ كورسەتۋىنشە, ساحارا ەلىنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن جينالعان اقىنداردىڭ, انشىلەردىڭ, كۇيشى­لەردىڭ توبىن كەسسلەر كيىز ءۇيدىڭ سىرتقى جاق ىرگەسىندە تۇسىرگەن­دەرىن «پەۆتسى ي مۋزىكانت» دەپ اتاعان. بۇلاردىڭ ىشىندە سكريپكادا ويناعان جاياۋ مۇسا بار. سون­داي-اق «قازاقتىڭ بولىس-بيلەرى», «كوكشەتاۋ ايماعىنىڭ سۇل­تاندارى, بيلەرى», «اقمولا قازاق­تارىنىڭ وكىلدەرى» تۇسىرىلگەن. ال كەسسلەرد­ىڭ «دەپۋتاتسيا كيرگيز سەمي­پالاتينسكوي وبلاستي» دەيتىن توپ­تىڭ ىشىندە ابايدىڭ سۋرەتى بار. جاس ويشىلدىڭ كەلبەتىن سون­شالىقتى جان-تانىمەن تەبىرەنە قا­بىلداعان كوركەمدىك كوزقاراسى كەمەل الكەي مارعۇلان: «ونىڭ باي­سالدى ماڭعاز تۇرىنەن ءبىلىمنىڭ, وي­دىڭ, سەزىمنىڭ, سۇلۋلىقتىڭ اڭ­قى­عان كۇشتى لەبى كورىنەدى». نەمەسە: «...ابايدىڭ جاراتىلىس تۇل­عا­سىندا ەش ءمىن جوق, مۇلتىكسىز ءمولدىر عاجايىپ ءبىر قۇيىپ جاساعان سۇلۋ ءمۇسىن ءتارىزدى». وقىمىستى ابايدىڭ ويشىلدىق, اقىندىق رۋحى جارقىن كورىنىس تاپقان تە­رەڭ, تۇڭعيىق كوزقاراسى مەن كەلەشەكتى دە بولجاعىش قاسيەتىن, «سۇلۋلىقتىڭ كوركەمدىك بەينەسى» رەتىندە پايىمداي وتىرىپ, «اقىل­عا ۇيىتقى بولعان ساڭلاق ماڭ­دايى, ء(بىلىمدار ءابدىراحمان ساع­ديدىڭ «ابايدىڭ سۋرەتتە كورىنگەن ماڭدايى – ولەڭدەرىندە كورىنگەن ماڭدايىنىڭ ءوزى. ابايدىڭ ماڭ­دايىندا ويشىلدىق پەن تولقىن­داۋشىلىق بىرلەسەدى» دەگەن ۇزدىك پىكىرى بار), بوتانىڭ كوزىندەي قاباعى جاۋدىراعان ادەمى كوزدەر, سىزىلا بىتكەن قاناتتى قاستارى...» دەپ سيپاتتايدى. ءتىپتى ابايدىڭ ىشى­گىندەگى «تىزبەكتەپ قاداعان جۇمىر تۇيمەلەرىنە» دەيىن قىزىقتاپ, مۇنىڭ حالقىمىزدىڭ كيىم كيۋ مادەنيەتىندەگى اشە­كەي­­لەۋ ەكەندىگىن ايتادى (الكەي مارعۇلان. شىعار­مالارى. 14-ت. الماتى, 2012. 228-231 بەتتەر).

1938 جىلى سانكت-پەتەربۋرگ­تەگى كۇنشى­عىس حالىقتارىن زەرت­تەي­تىن مۇراعاتتان قۇنان­باي­دىڭ, ابايدىڭ, عابيتحاننىڭ 1865-1866 جىلداردا جازىلعان حاتتارىن (ف.5.№13, لل. 50-51) تاپتىم دەيدى الكەي حاقان ۇلى. سولاردىڭ ىشىندە «اباي شىعارمالارىنىڭ ءتورت تىزبەگىن تاپتىم. ولار: ءبىرىنشى – كنياز كۋداشەۆتىڭ تىزبەگى, ەكىنشى – سادۋاقاس مۇسا ۇلىنىڭ تىزبەگى, ءۇشىنشى – گ.ن.ءپوتانيننىڭ جيناعى, ءتورتىنشى – ن.يا.كونشيننىڭ جيناعى. بۇلاردىڭ ىشىندەگى ەڭ ەرتەرەكتە جازىلعانى گ.ن.ءپوتانيننىڭ جيناعى, بۇل 1884 جىلى جازىلعان. اباي شىعارمالارىنىڭ توپتالماي, جەكە-جەكە شىعىپ جۇرگەن كەزى. گ.ن.ءپوتانين­نىڭ ءوتىنىشى بويىنشا, بۇل ولەڭدەر توبىن اباي ءوز قولىمەن جازىپ, كونۆەرتتە «يز چينگيزسكوي ۆولوستي وت ا.ك.» دەگەن. «ون مىڭ بەتتىك بۇل مۇراعاتتى مەن ءالى تولىق زەرتتەپ جەتكەنىم دە جوق» دەپ تە كورسەتىپتى.

ءتورت تىزبەكتىڭ ىشىندەگى باعا­لى­سى, جۇيە­لەن­گەن, «مارجانداي تىزىل­گەن كوركەمىنىڭ ءبىرى» – سا­دۋاقاس مۇسا ۇلىنىكى (1897 جىل, 18 وكتيابر). ءبىر ەسكەرتەرلىك نارسە, بۇل قولجازبا ءماشھۇر جۇسىپتەن كوشىرىلگەن ءتارىزدى. نەگىزىندە, سادۋاقاس مۇسا ۇلى پەتەربۋرگكە 1897 جىلى ساپارلاعاندا پەتەر­بۋرگ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفە­سسورى, قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنىڭ مامانى, پروفەسسور پ.م.مەليورانسكيگە سىيلاعان. سودان سوڭ بۇل جادىگەر سالتىكوۆ-ششەدرين اتىنداعى كى­تاپ­حانانىڭ شىعىس تىلدەرىنىڭ مامانى, اكادەميك ا.ن.سامويلوۆيچ (1880-1938) قورىندا ساقتاۋلى. (گپب, ف.671. №94).

ساڭلاق سادۋاقاس مۇسا ۇلىنىڭ داپتەرىنەن دالمە-ءدال كوشىرىل­گەن نۇسقاسىن 1897 جىلى ورىس­­تىڭ زيالى وقىمىستىسى, جىل­قىتا­نۋشى, ءجۋرناليسى ۆ.ا.كۋدا­شەۆ پەتەربۋرگتىڭ گەوگرافيا قو­عامىنىڭ كىتاپحاناسىنا تاپسىر­عان. ول وسى كۇنگە دەيىن سول قوعام­نىڭ مۇراعاتىندا ساقتاۋلى تۇر. ۆ.ا.كۋداشەۆ «پەرەۆود كيرگيزسكيح پەسەن ي لەگەند» (ارحيۆ گوسۋد.گەوگر.وبشش.رازرياد №53 وپ.ءى, №107, لل. 50-85).

ۆ.ا.كۋداشەۆتىڭ 145 بەتتىك قولجازباسى «و پولوجەني سوۆرەمەننىح كيرگيز: ستيحوت­ۆورەنيا ا.ك.» جانە «ا.قۇعلۇنىڭ قا­زاق ەلى­نىڭ ءۇشبۋ زامانداعى احۋال­دا­رىنا مۇناسىپ (تولعاۋ) شىعىر­لارىندەن» دەپ اتالعان. جانە بۇل جيناق روسسيا گەوگرافيالىق قوعا­مىنىڭ «زاپيسكي گەوگرافيچەسكوگو وبششەستۆا» جۋرنا­لىنىڭ 1900 جىلعى №9-نومىرىندە جارىق كورمەك­شى ەكەن. ءاربىر شارۋاعا مۇقيات قاراي­تىن عۇلامالاردىڭ كەڭەسىنەن كەيىن, گەوگرافيا قوعامىنىڭ باسشىسى پ.پ.سەمەنوۆ – تيانشانسكي اكا­دەميك ۆ.ۆ.رادلوۆتىڭ شاكىرتى, پەتەر­­بۋرگ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرو­فەس­سورى, تۇركىتانۋشى پ.م.مە­ليو­رانسكيگە (1868-1906) 1901 جىل­دىڭ 16 اقپانىندا حات جازىپ, ءماتىننىڭ ساپالى بولۋىنا ءمان بە­رۋىن وتىنەدى. قازاق ءتىلىن زەرتتەۋشى جانە اراب, پارسى, تاتار تىلدەرىنىڭ بىلگىرى پ.م.مە­ليو­رانسكي اتالمىش قولجازبا مۇرانىڭ ءتىلىن, كور­­كەمدىك ماز­مۇنىن, ستيلدىك ەرەكشەلىگىن, فو­نە­تي­كالىق ەۆفونياسىنىڭ كەلىستى ەكەندىگىن مالىمدەيدى.

تۇپتەپ كەلگەندە, اكادەميك ءا.مارعۇلاننىڭ كورسەتۋىنشە, بۇل ايتۋلى قىمبات قولجازبالار (اباي­دىڭ حاليۋللاعا جازعان حاتى جانە «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ» جىرىنىڭ ۆاريانتتارى) پەتەر­بۋرگ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرو­فەسسورى, تۇركىتانۋشى ي.ن.بەرەزين (1818-1886) ارقىلى تۇس­كەن. ي.ن.بەرەزين ءۇش تومدىق «تۇرىك حرەستوماتياسى» (قازان; سپب., 1857-1890), «پەتەربۋرگ كى­تاپحاناسىندا ساقتاۋلى تۇ­رىك-تاتار قولجازبالارىنىڭ سيپاتتاماسى» (1846) جانە راشيد-اد-دين, قادىرعالي جالايري, ابىلعازى ەڭبەكتەرىنىڭ ورىسشا اۋدار­مالارى توپتاستىرىلعان «شىعىس تا­ريحشىلارىنىڭ كى­تاپ­حاناسى» (1849-1854) اتتى زەرت­تەۋلەردىڭ اۆتورى. بۇل جازبالار­دى حاتتاپ جيناقتاعان – ومبى كا­دەت كورپۋسىنىڭ وقىتۋشىسى, ي.ن.بەرەزيننىڭ مۇراتتاسى, قازاق ءتىلىنىڭ بىلگىرى ن.ف.كوستىلەتسكي.

اكادەميك ءا.مارعۇلان اباي­دىڭ قوعام­دىق-ساياسي وي-پىكىرىنە قا­تىستى 1876-1878 جىلداردا ورىس-تۇرىك سوعىسى تۇسىندا جا­زىل­عان اشىق حاتىنىڭ (ۋگيال ف.1282, وپ.1. №807) مازمۇنىن بى­لايشا تۇسىندىرەدى: قازاق حالقىن ورىس اسكەرىنە ات, كيىز ءۇي جانە تاعى دا تۇرلى­شە كومەك كورسەتۋگە شا­قىرادى. ەندىگى كەزەكتە حاتتىڭ ءماتىنىن تاۋىپ, جاريالاۋ, زەردەلەۋ ابزال.

الكەي مارعۇلاننىڭ ابايدىڭ ءىنىسى حاليۋللا (1848-1870) جايىن­داعى دەرەكتەرى: عابيتحان مول­دا­دان ارابشا وقىپ, شىعىس ادە­بيەتىمەن تانىسۋى, 1858-1866 جىل­داردا ومبى كادەت كورپۋسىندا وقىپ, وفيتسەر (كورنەت) دارە­جەسىنە يە بولادى, وسى جىلداردا ورىس تىلىنە «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ», «ەڭلىك-كەبەك», «قالقامان-مامىر» داستاندارىن اۋدارادى. سونداي-اق كەڭگىرباي بي, قارامەندە بي, قۇنانباي ءتارىزدى بىلگىشتەردىڭ ايتۋىنان «جەتى جارعى», «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى», «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى» دەيتىن ەسكى بيلىك-كەسىم ەرەجەلەرىن ورىس وقىمىستىلارىنا تانىستىرماقشى بولعانى, ماس­كەۋ­دە اسكەري مەكتەپتە ەكى جىل وقۋى ايتىلعان. سونىمەن قاتار 1866 جىلدىڭ 4 اقپانىندا عابيت­قان مولدا حاتىنىڭ ءماتىنىن دە ۇسىن­عان. قۇنانبايدىڭ حاليۋللاعا جازعان حاتىنداعى (1865 جىل, 8 نويابر) مىنا ءبىر تىلەگى: «ارقايسىمىزعا تاۋريق, حيدايات, ءشاري­فلارىمىزدى بەرسىن!». ياعني ءار قايسىمىزعا ۇستامدىلىق, ادەمى ۇلگىمەن ءوسۋ, كورۋ, جاقسى ۇلگى الۋ, ادالدىق, اسىل ءومىردى تىلەۋ بەرسىن دەگەنى. بىلگىر, شەشەن, ويشىل قۇ­نانبايدىڭ ادامنىڭ رۋحاني جەتىلۋىنە, تۇيعىنداي تۇلەۋىنە كەرەك شارتتار وسى ەكەندىگىن باجايلاپ بايىپتايدى.

جيناقتاي ايتقاندا, ءحىح عا­سىر­دىڭ ىشىندەگى اباي قولجاز­بالارىنىڭ تاعدىرى مەن تاريحىنا قاتىستى اكادەميك ال­كەي مارعۇلاننىڭ عىلىمي ىزدەنىس­تە­رىنىڭ سورابى وسىنداي.