– سارباس اعا, «گازەت – قوعام ايناسى, ءتىلشى – جاڭالىق جارشىسى» دەگەن قوعامنىڭ وزىق ناسيحاتشىسى بولا ءجۇرىپ, ۇلتتىق جۋرناليستيكانىڭ اياعىنان نىق تۇرۋىنا قىزمەت ەتتىڭىزدەر. بۇگىنگى «ەگەمەننىڭ» ارداگەرى رەتىندە ايتارىڭىزدىڭ كوپ ەكەنىنە دە ەش كۇمان جوق...
– «قازاق ءباسپاسوزىنىڭ قارا شاڭىراعى, باس باسىلىم, تورە گازەت, توبە گازەت, ەل گازەتى» دەيمىز, قالاي ايتساق تا, ءتولباسى بولعان «Egemen Qazaqtan» – باسپاسوزدەگى العاشقى ينستيتۋتىمىز. سوناۋ الاش ارىستارىن دۇنيەگە اكەلگەن «قازاق» گازەتىنىڭ زاڭدى مۇراگەرى بولعان بۇل باسىلىم شىن مانىندەگى جاڭا ادەبيەتىمىزدى وركەندەتۋدى, تۋعان ءتىلىمىزدى بايىتۋدى, مادەنيەتىمىزدى ماۋەلەندىرۋدى سالا-سالاسىمەن جۇرگىزىپ كەلە جاتقان باس باسىلىم ەكەنىندە داۋ جوق. اسىلى, ول انا ءتىلىمىزدى دامىتۋ, كوركەم ويىمىزدى ورىستەتۋ جولىنداعى مەكتەپ بولدى. بىراق مەنىڭ ءوز ويىم, باستى ەڭبەگى – قازاققا قازاق اتىن قايتارىپ بەرگەنى. بۇرىنىراقتا ءبىر جيىندا «گازەتتىڭ ءوزى ءبىر كۇندىك, ءسوزى مىڭ جىلدىق» دەپ ايتقانىم بار ەدى. شىنىندا دا گازەت ءسوزى – تاسقا باسىلعان تاريح. جىلداردى جىلعا جالعاستىراتىن شەجىرە. ال ءجۇز جاساعان «ەگەمەن» – ءتىرى تاريحىمىز, عاسىرلىق شەجىرەمىز. باسىلىمنىڭ كوتەرمەگەن تاقىرىبى, قوزعاماعان ماسەلەسى, بارماعان سالاسى جوق دەۋگە بولادى. ءتۇپتىڭ تۇبىندە عىلىمي دەرەك كوزى ەسەبىندە وسى «ەگەمەننىڭ» ماتەريالدارى تىركەلەدى دەپ ويلايمىن.
دەربەس دەگەن اتىمىز بولماسا, «كيررەۆكوم», «كيرتسيك» دەگەندەر, اۋزىنان اق جالىن اتىپ, ارقىراپ تۇرعان كەزدىڭ وزىندە ۇلتجاندى, مەملەكەتشىل ازاماتتار 1921 جىلى «ۇشقىن», «ەڭبەك تۋى» سياقتى قاڭباق اتاۋلاردى ىسىرىپ تاستاپ, «ەڭبەكشى قازاق» دەپ گازەتتى شىعاردى. بۇل كادىمگى قازاقتىڭ اتىن قايتارۋدىڭ العاشقى قادامى ەدى. ەكى ءجۇز جىل بودانى بولعان ورىستان وتاۋ الىپ, جاڭا ءداۋىر تۋسا دا, ورتالىقتان اۋىزدىقتاپ بوساتپاعان تار زاماننىڭ تۇساۋىندا ءجۇرىپ «ەڭبەكشى قازاق» دەپ گازەت شىعارۋ, شىن مانىندە جۇرەك جۇتقان جولبارىس مىنەزدىلىك ەمەس پە؟! بۇل ءۇشىن سول تۇستا جيىرماعا جاسى ءالى تولماعان سماعۇل سادۋاقاسوۆقا تاعزىم ەتىپ, باس يگەنىمىز ءلازىم. س.سەيفۋلليننىڭ حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنىڭ توراعاسى دەگەن ەڭ بيىك لاۋازىمدى اتقارا ءجۇرىپ «ەڭبەكشى قازاققا» قوسىمشا رەداكتور بولۋىنىڭ ءوزى بۇل قىزمەتتىڭ قانشالىقتى جاۋاپتى بولعانىن اڭعارتسا كەرەك. تۇپتەپ كەلگەندە, وسىنىڭ ءبارى ءتول اتاۋىمىزدى قايتارىپ الۋدىڭ العىشارتتارى ەدى. قازاق رەسپۋبليكاسى اتانۋ وڭايعا تۇسكەن جوق. گازەت 1921 جىلى ماڭدايىنا «قازاق» اتاۋىن ىلسە, 1925 جىلى عانا قازاق اۆتونوميالى رەسپۋبليكاسى اتاندى. دەمەك, بۇل ارالىقتا 4-5 جىل جانكەشتى كۇرەس ءجۇردى دەگەن ءسوز. سوندىقتان گازەتتىڭ قايراتكەرلىك, ۇلتجاندىلىق كۇرەسىنىڭ ارقاسىندا ەلدىڭ تاريحي اتاۋىن وزىنە قايتارۋعا ەسىك اشىلعانىن ۇمىتپاعانىمىز ابزال.
ءبىزدىڭ ءتىلىمىز بيلىكتىڭ عانا ەمەس, بيزنەستىڭ, ەكونوميكانىڭ ءتىلى بولادى, سوندا عانا شىن دەربەستىككە قول جەتكىزەمىز. شىن مانىندە قازاق ءتىلى باۋىرمال ءتىل. تۇركى تىلدەرى ىشىندەگى ەڭ باي, ەڭ مايەكتى, ەڭ بەينەلىسى, قۇنارلىسى دەپ جاتامىز عوي, وسى شىن ءسوز. اسىرا سىلتەيتىن ادەتىمىز تىلىمىزگە دە اسەرىن تيگىزىپ وتىر. ال بۇل جاعىمسىز ءۇردىستىڭ باستاۋى وتكەن عاسىردىڭ باسىندا-اق كورىنگەن. «زناچيت تاك» دەپ تاقىلداپ تۇراتىن كوممۋنيست اتالارىمىز ورىسشا ءسوز ارالاستىرىپ سويلەۋدى ءسان كوردى. ال وسىعان قارسى «ەڭبەكشى قازاق» سوناۋ 1920-1930 جىلدارى-اق ىمىراسىز كۇرەس اشقان. باسىلىمعا جەتى جىلداي باس رەداكتور بولعان عابباس توعجانوۆ 1925-26 جىلدارى: «قازاق كوممۋنيستەرى قازاقشا سويلەۋدى ار كورەدى, ال قازاقشا سويلەمەگەن كوممۋنيست جاڭا زاماندى قالىڭ بۇقارانىڭ اراسىندا قالاي ناسيحاتتايدى؟» دەپ جازعان. ال س.سادۋاقاسوۆ ءوز وچەركتەرىندە ءتىپتى ورىس پەن قازاقتىڭ اراسىندا تۇسىنىسپەۋشىلىك بار ەكەنىن, ونى جويۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك ەكەنىن ەش قورىقپاستان اشىق جازادى.
– سماعۇل سادۋاقاسوۆتىڭ باتىلدىعىن ءسوز باسىنان مىسال ەتىپ جاتىرسىز. ال ونى كەيىنگى كەيبىر تاريحشىلارىمىزدىڭ ءالى كۇنگە الاش قايراتكەرلەرى قاتارىنا قوسقىسى كەلمەيتىنىنە قالاي قارايسىز؟
– تاريحشىلارىمىزدىڭ كوپشىلىگىندە وزىمشىلدىك بار. وزىنە جاقىندى دانىشپان كورەدى دە, باسقالاردىڭ ءىسىن بالاڭدىققا بالايدى. ال سماعۇل – جانىپ تۇرعان جالىن ەدى. سادۋاقاسوۆ پەن توعجانوۆ ءبىر اۋىلدىڭ ادامدارى. كوكشەتاۋدىڭ جارقىن دەگەن اۋىلىندا ەكى سادۋاقاس بولعان: ءبىرى مولدا سادۋاقاس, ەكىنشىسى باي سادۋاقاس. مولدا سادۋاقاستىڭ بالاسى سماعۇل, باي سادۋاقاستىڭ بالاسى عابباس. ەكەۋى دە ورىسشا ءبىر مەكتەپتە وقىعان. سماعۇل ون سەگىز جاسىندا «قازاق ادەبيەتى» دەگەن ماقالا جازعان. ورىسشا جازىلعان سول ماقالاسىندا «اباي قازاقتىڭ ۇلى اقىنى, شاكارىم ەلىكتەۋشى شاكىرت» دەيدى. ماعجاندى ابايدان كەيىنگى ورىنعا قويادى, جاس اقىنداردىڭ ىشىندە ءسابيت دونەنتاەۆتى جەكە-دارا اتايدى. اناۋ-مىناۋدى كوزىنە ىلمەيتىن ساكەننىڭ قالامىنا ىلىگىپ جۇرگەن ون سەگىز جاستاعى جىگىتتىڭ وڭاي-وسپاق ەمەس ەكەنى وسىدان كورىنەدى, سوندا ونىڭ باعا بەرگەنىنە قاراعاندا ءوز تۇسىنداعى قازاق ادەبيەتىن تۇتاس بىلەدى دەگەن ءسوز عوي بۇل. ال عابباس كاسىبي دەڭگەيدەگى ادەبيەت سىنشىسى, كورمەيسىز بە, سوندا ەكەۋى تۋعان جارقىن اۋىلىنا ءسوز ونەرى قونعان بولىپ تۇر عوي. سماعۇل ومبىدا وقىپ جۇرگەن كەزىنەن-اق قاناتتاستارىن الاش جاعىنا تارتتى, الاش يدەياسىن تۋ ەتتى. قازاق دەگەندە شىبىن جانىن قۇربان قىلۋعا دايار سماعۇل, كەرىسىنشە, الاششىلداردىڭ باسىن قوسىپ, ۇيىستىرا ءبىلدى. ول وتە العىر ادام بولعان, دنەپروپەتروۆسكىدە كوپىر قۇرىلىسىنىڭ جوباسىن ءوزى سىزىپ, ءوزى باسشىلىق جاساعان. بەتىڭ بار, ءجۇزىڭ بار دەمەي, ويىن اشىق ايتاتىن ادامداردى ءوز ورتاسى ۇناتا بەرمەيتىنى بەلگىلى, سالماقتى, سابىرلى الاششىلداردىڭ ءوزى ونىڭ وسى مىنەزىنە تىكسىنە قارايتىن. قاي جاقتاعى قارسىلاستارىنىڭ جوسپارىمەن جاسالسا دا, ماسكەۋدە اجال قۇشقان سماعۇل ءولىمىنىڭ سىرى ءالى اشىلعان جوق. بۇل ءالى زەرتتەلۋى كەرەك. سماعۇلدىڭ سوڭىندا قالعان ەكى جاشىك جازباسىن كەيىن زايىبى زەينەپ-ەليزاۆەتا: «بىرەۋلەردىڭ قولىنا تۇسسە قۇرتىپ جىبەرەدى, ەلگە جەتسىن» دەپ, مۇقاڭا بەردى دەگەن جاڭا دەرەك شىعىپ جاتىر. ول قولجازبالار قايدا, بۇل دا ىزدەستىرىلۋى كەرەك. سماعۇل سياقتى سيرەك جان «ەگەمەنگە» ءبىر ەمەس, ەكى رەت باسشىلىق جاسادى. كەلگەن سايىن ساناسى جاڭاشا قالىپتاسا باستاعان قازاققا كەرەك تاقىرىپتى قوزعاپ, گازەتتى باتىلدىعىمەن دۇركىرەتىپ جىبەرىپ وتىرعان.
– باس باسىلىمدى قىرىققا جۋىق قايراتكەر باسقارعان ەكەن, بەرگى كەزەڭدە باسقارعانداردىڭ كاسىبي بىلىگى قالىڭ وقىرماننىڭ كوز الدىندا بولدى, ءوزى-اق باعاسىن بەرىپ جاتادى. مۇراعاتتى ءبىر كىسىدەي اقتارعان بولارسىز, عاسىردىڭ باستاپقى كەزىندە گازەت تىزگىنىن ۇستاعانداردىڭ قايراتكەرلىگىنەن بولەك, شىعارماشىلىق شەبەرلىگىن قالاي سارالاعان بولار ەدىڭىز؟
– ارينە جان-جاعىن ۇيپاپ, قۇبىلا سوققان ساياسات جەلىنىڭ وتىندە ءجۇرىپ ۇلتقا ءوتىمدى گازەت شىعارىپ, ونى باسقارۋ قاي كەزەڭدە دە وڭاي بولماعان. باسشىلاردىڭ ءبىلىم-بىلىك دەڭگەيى دە بىردەي بولعان جوق, سوندىقتان جاقسى رەداكتوردىڭ دا ساۋساقپەن سانارلىق بولۋى زاڭدى جاعداي. ولاردىڭ ىشىنەن س.سەيفۋلليندى, س.سادۋاقاسوۆتى, سوسىن گازەتكە ەكى رەت كەلىپ, ون جىلداي باسقارعان ق.ءشارىپوۆتى ايرىقشا اتار ەدىم. قاسىم ءشارىپوۆ ۋنيۆەرسيتەتتە وقىتۋشى بولا ءجۇرىپ, سەگىز بىردەي جاس جىگىتتى قىزمەتكە العان. سولاردىڭ ىشىنەن قابىرعالى قايراتكەرلەر, ادەبيەت پەن جۋرناليستيكانىڭ ساردارلارى شىقتى. شەراعاڭنىڭ شەبەرلىگى ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە, سودان كەيىن بەس اي باسقارسا دا, ءابىش كەكىلباەۆتىڭ باسىلىم ءۇشىن ورنى بولەك. ءوز باسىم ابىشتەي تەرەڭ, ويشىل عۇلاما قالامگەردى بىلمەيمىن. بەساسپاپ ءبىلىمداردىڭ ناق ءوزى. ونىمەن بىرگە قىزمەت ىستەگەنىم جوق. بىراق گازەتتەرگە قول قويىپ وتىرعان كەزىمدە ەرتەڭگى ءنومىردىڭ باس ماتەريالىن تاپپاي ءبىر قىسىلىپ قالعانىڭدا, تەلەفون سوقساڭ, تاڭەرتەڭ سول ماقالانى جازىپ الىپ كەلەتىن. ءابىش – كەلەشەكتىڭ ادامى, ەندەشە ونىڭ ۇلتجاندىلىعى, قالامگەرلىگى ءوز الدىنا, مەيىرباندىعى, بيازىلىعى تۋرالى ايتىلاتىن ءسوز دە ەرتەڭنىڭ ەنشىسىندە بولماق.
– ءوزىڭىز «سوتسياليستىك قازاقستاندا» ۇزدىكسىز-ءۇزىلىسسىز ون جەتى جىل باس رەداكتوردىڭ ورىنباسارى بولعان ەكەنسىز. ءوزىن ءار باعىتتا, سان سالادا سىناپ كورىپ جاتاتىن بۇگىنگى جاستىڭ كوزىمەن قاراعاندا, تاڭعالۋعا تۇراتىن ۇزاق مەرزىم. ءبىر گازەتتە وسىنشا جىل ورىنباسار بولىپ وتىرۋعا شىدامىڭىز قالاي جەتتى؟
– مەن «سوتسياليستىك قازاقستانعا» قىرىققا جەتەقابىل جاسىمدا كەلدىم. سوندا بالعابەك قىدىربەك ۇلى: «سەن مۇندا قىرىققا قاراعانىڭدا كەلدىڭ, قىرىقتا قونعان باق ۇزاققا سوزىلادى» دەگەن ەدى. العاش «سق»-عا شاقىرىپ, سەنىم ارتقان ۇزاق باعاەۆ اعامىز بولاتىن. امال نە, «ۇلكەن ءۇيدىڭ» نەشە ساتىلى سۇزگىسىنەن ءوتىپ, كەزەكتى بيۋرو ماجىلىسىندە بەكيمىن دەپ وتىرعاندا, ۇزەكەڭ قايتىس بولىپ كەتتى. ەكى ايعا جۋىق باس رەداكتوردىڭ دا, ورىنباسارىنىڭ دا ورنى بوس تۇردى. ورتالىق كوميتەتتە ءبولىم مەڭگەرۋشىسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ وتىرعان ساپار بايجانوۆ باس رەداكتور بولىپ كەلدى دە, ءبىر اپتادان كەيىن مەنى ورىنباسارلىققا بەكىتتى. جاسىم قىرىققا كەلمەگەندىكتەن, سول كەزدەگى ولشەممەن الىپ قاراعاندا, مەن جاس باسشىلاردىڭ ءبىرى بولدىم. پارتيا تۇرمىسى, سوۆەت قۇرىلىسى, ادەبيەت, مادەنيەت, تىلشىلەر ءبولىمى قارايتىن يدەولوگيا جونىندەگى ورىنباسار بولدىم. كۇن ءجۇرىپ, ءتۇن قاتىپ جۇمىس ىستەۋگە تۋرا كەلدى. گازەتتىڭ ءتىلى قاساڭ, تاپتاۋرىن تاقىرىپتار, جاڭا يدەيا جوقتىڭ قاسى. ءتىلشى ءوز اۆتورلىعىمەن جازۋى مىندەتتى ەمەس. ول ەڭبەك ادامىنىڭ وي-پىكىرىن ءبىلىپ, ءسوزىن ۇيىمداستىرۋى كەرەك دەگەن ءۇردىس بەلەڭ العان. سوندىقتان ءتىلشى ساۋىنشى بولىپ تا, قۇرىلىسشى بولىپ تا, شوپان, ديقان بولىپ تا جازۋى كەرەك. ءالى ەسىمدە, كوكشەتاۋ وبلىسىنداعى مەنشىكتى ءتىلشى ەركەش ءيبراھيمنىڭ بەس تىركەمەمەن تىڭ استىعىن تاسىعان ءجامشيت قوجانتاەۆ دەگەن جۇرگىزۋشى تۋرالى وچەرك-ولەڭىن باس ماقالانىڭ ورنىنا بەردىك. وقىرمانعا اسەرى كۇشتى بولدى. وسىدان باستاپ باسقا تىلشىلەرگە دە جول اشىلىپ, قوزعالا باستادى.
– قازىرگى «Egemen Qazaqtan» ورتالىق كوميتەتكە دە, بۇگىنگى بيلىككە دە, بۇگىنگى تىلمەن ايتقاندا, مەملەكەتتىك قىزمەتكەردىڭ قالىڭ شوعىرىن قالىپتاستىرىپ بەردى. مەملەكەتشىل, حالىقشىل ازاماتتاردىڭ قاتارىندا ءسىز نەگە كورىنبەدىڭىز دەپ سۇراعىم كەلگەن...
– «ەگەمەنگە» سىڭىرگەن ەڭبەگىمنىڭ قاتارىندا ءار وبلىستا جۇرگەن قالامىنىڭ جەلى بار, زەردەسى بيىك ازاماتتاردى ورتالىققا شاقىرىپ, جيناعانىمىزدى ايرىقشا ايتامىن. مىسالى, الماتىداعى باسقا باسىلىمداردا جاقسى كورىنىپ جۇرگەن جانات ەلشىبەك, قويشىعارا سالعارين, توقتاربەك قىزىقباەۆ, كەڭەس يۋسۋپوۆ, بەكبولات ادەتوۆ, سابىرجان شۇكىروۆ, بولات بوداۋباەۆ, ەرجۇمان سمايىلوۆ, ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ سياقتى جىگىتتەرمەن الدىمەن تانىسىپ, تاپسىرما بەرىپ, اڭگىمەلەسە ءجۇرىپ, «قىزمەتكە شاقىرايىق» دەپ باستىققا قولقا سالۋشى ەدىم. كەيدە كەيبىرىنىڭ سۇحباتىن وقىپ وتىرسام, «ساپار بايجانوۆ مەنى بىردەن جۇمىسقا قابىلدادى» دەپ جاتادى. كۇلەمىن دە قويامىن. ولاردىڭ ايتپايتىن سەبەبى, مەن بار بولعانى ورىنباسارمىن عوي, ال ورىنباسار دەگەن – كەبەپ جۇمىس. ۇجىم مەن باستىقتىڭ اراسىن ۇشتاستىرىپ وتىراتىن كوپىر. كوپىر التىن بولا ما, كۇمىس بولا ما, ول ءوز الدىنا باسقا اڭگىمە. ورىنباسارلىق – ەڭبەگى ەش, تۇزى سور قىزمەت. ۇجىمدى ۇيىستىراتىن دا, جۇمىستى ۇيىمداستىراتىن دا سول. «جەتىسۋ» مەن «سوتسياليستىك قازاقستاندى» بىرگە ەسەپتەگەندە, ەكى گازەتتە جيىرما التى جىل ورىنباسار بولعان ەكەنمىن. بەيمازالىعىم, الكەتتىگىم, اپەتپەلىگىم جوق, بارلىعىن سارالاپ, كەڭ ويلايتىنىمنىڭ ارقاسىندا ورىنباسارلىقتى وسىنشا جىل اتقارعان شىعارمىن دەپ ويلايمىن. «ارا» جۋرنالىنا باس رەداكتورلىققا ۇسىنعاندا, ۇلكەن ۇيدەگى يماشەۆ دەگەن باستىعىمىز «اقتاەۆ ورنىندا وتىر» دەپ ءبولىمنىڭ ۇسىنىسىن قابىلداماي, قايتارىپ جىبەرەدى ەكەن. ءسويتىپ «ورنىمدا» جيىرما التى جىل وتىرعان اداممىن.
– ءسىزدىڭ الپىس جىلدان اسا اتقارعان جۋرناليستىك قىزمەتىڭىزدە 600-گە جۋىق باس ماقالا جازعان جۇيرىكتىگىڭىزدى وقىپ, تاڭعالدىم. باسشىلىق پەن سەكرەتارياتتىڭ اراسىندا قايناپ ءجۇرىپ, سونىڭ بارىنە قالاي ۇلگەرىپ ءجۇرسىز؟
– جاسىمنان گازەت باسشىلىعىندا جۇرسەم دە, قولىمنان قالامىمدى تاستاعان ەمەسپىن. ايىنا باس ماقالا, وچەركتەر, تانىمدىق تاقىرىپتاعى دۇنيەلەر, اۋدارمالار جاساپ گازەت جۇمىسىنا ءوزىم دە اتسالىسىپ وتىردىم. جازۋدىڭ ۇلگىسىن رەداكتورلار الدىمەن ءوزى كورسەتۋى كەرەك. بۇل تۇرعىدا بۇگىنگى «ەگەمەننىڭ» باسشىسى دارحان قىدىرالى قاراماعىنداعى قىزمەتكەرلەرگە دۇرىس ۇلگى كورسەتىپ ءجۇر. «مەن عالىممىن» دەپ باعىت-باعدارىن بەرىپ, وتىرا بەرسە دە بولار ما ەدى, بىراق باسەكەسى بيىك بۇگىنگى قوعام ونى كوتەرمەيدى. دارحاننىڭ قالام قۋاتى مول, قويۋ جازادى. شىعارماشىلىقتىڭ شىرايىن شىعارىپ, قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ, ءىرى تۇلعالاردىڭ تولىمدى پورترەتىن جاسايدى, كەيدە كىتاپتارعا رەتسەنزيا جازادى, ەندى بىردە ءوزىن ازامات رەتىندە تولعاندىراتىن ويلى باعان بەرەدى. مىنە, وسىلاي جۇكتىڭ اۋىرلاۋ جاعىنا باسشىنىڭ ءوزى يىعىن توسەسە, باسقا تىلشىلەر دە شيراي تۇسەدى. ساپار اعامىز ءوزى دە جازاتىن, مەن ءسال ارقا-باسىمدى كەڭگە سالىپ, وي ايتپاي, جازباي جۇرسەم, «نە بولدى ساعان» دەپ قايناپ جاتقان قازاننىڭ قامىن ويلاپ الاڭداي باستايتىن. ول كەزدە ورتالىق كوميتەت اپتا سايىن, اي سايىن انىقتاما سۇرايدى, قىزمەتكەرلەرگە جازىلاتىن ۇسىنىس, مىنەزدەمە تاعى بار جانە ونىڭ ءبارى ورىسشا جازىلۋى كەرەك. انىقتاما جازۋدان كورىك دۇيسەەۆ باسشى بولعان ەكى جىلدا عانا قۇتىلدىم. ءتىپتى باس ماقالالاردىڭ ايلىق جوسپارىن دا ورتالىق كوميتەتتەگىلەر سۇرايدى, ارينە ونى دا ورىس تىلىنە اۋدارىپ بەرۋىڭ كەرەك. مىنە, وسىنداي قارا جۇمىستىڭ ءبارى مەنىڭ موينىمدا بولدى. قۇدايدىڭ بەرگەن قۋاتى, تۋعان جەردىڭ بويىما سىڭىرگەن قاسيەتى شىعار, سونداي اۋىرتپالىققا, ادامدى قاراداي قاجىتىپ جىبەرەتىن قيىن جۇمىسقا شىداپ, وسى ۋاقىتقا دەيىن امان-ساۋ كەلگەنىمە كەيدە ءوزىم تاڭعالامىن.
– العاشىندا ادەبيەت ەسىگىن اقىن بولىپ اتتاپ, جۋرناليستيكانىڭ دەلبەسىن قولىڭىزعا كەيىن العان ەكەنسىز. اقىندىعىڭىزدى جۋرناليستيكا ءۇشىن قۇربان ەتتىڭىز. ءسىزدىڭ جيىرما جىلدان اسا ورىنباسار بولىپ وتىرۋىڭىزدىڭ ءوزى قۇرباندىق سياقتى, جالپى, ومىردە وسىنداي قۇرباندىققا ءجيى باردىڭىز با؟
– اقىن دەگەن ات ءبىر ادامعا جەتىپ جاتىر. ۇلى اقىن اتانۋ, كلاسسيك بولۋ مىندەت ەمەس. العاش اقىن بولىپ تانىلدىم. بىراق قابىلەتتىڭ ءبىر قىرىن ۇشتاۋ ءۇشىن ءبىر قىرىن تىزگىندەي تۇرۋ كەرەك ەكەن. سوندىقتان ءبىر-ەكى جيناق شىعاردىم دا, ولەڭ جازباي كەتتىم. بىراق تۇپتە بار دۇنيە تۇرتكىلەپ, شىقپاي قويمايدى. ارا-تۇرا سوندا دا ولەڭ جازىپ جۇرەتىنمىن. كەيىنگى كەزدە ولەڭمەن قايتا تابىستىم. ال قۇرباندىق, ەگەر ول جاقسىلىقتىڭ ءورىسىن اشار بولسا, جالپى جامان نارسە ەمەس. مەن ەشقاشان «مىناۋ مەنەن وزباسا ەكەن, قالاي بولعاندا دا وزىمنەن كەيىن جۇرسە ەكەن» دەپ ەشكىمدى قاقپاقىلداپ, جولىن كەسكەن ادام ەمەسپىن. ورتالىق كوميتەتكە ۇلكەن لاۋازىمدى قىزمەتكە كەتىپ بارا جاتقان ارىپتەس ىنىلەرىمنىڭ بارىنە ءوز قولىممەن مىنەزدەمە جازىپ بەردىم. وبلىستىق گازەتتىڭ جاۋاپتى حاتشىسى بولىپ جۇرگەن جەرىنەن اقسەلەۋ سەيدىمبەكتى قاراعاندىدان الدىرىپ, ادەبيەت بولىمىنە مەڭگەرۋشى ەتىپ قويعان ەدىك, تالانتىنىڭ ارقاسىندا توپ جارىپ, وقىرمان اراسىندا دا, ادەبي ورتادا دا ول ۇلكەن بەدەل جينادى. بىراق ءبىر ورىندا وتىرىپ قالار ءتۇرى بار. رەداكتورلار وعان ورنىن بەرە قويمايدى, ورىنباسارلىقتىڭ دا اۋىلى الىس, ء«بىلىم جانە ەڭبەك» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورىنىڭ ورنى بوساعاندا «قاشانعى تىزگىندەپ ۇستايمىز» دەپ ونى سوندا جىبەردىك. ءوزىم باس رەداكتور بولماعانىممەن, ءبىراز جاستاردىڭ باسشى بولۋىنا كومەگىم ءتيدى. ساۋىتبەك, ءۋاليحان, ەرجۇمان, جانبولات ءبارى دە مەنىڭ قاناتىمنىڭ استىنان شىقتى, قايسىسى بولسا دا, ءوز كەڭىستىگىندە ەركىن سامعادى, ەلدىڭ ءسوزىن ايتۋدان ىركىلگەن جەرى جوق. وسىنداي تالانتتى جاستاردىڭ ورلەۋىنە حال-قادەرىمىزشە جاعداي جاساساق, ودان اسقان ابىروي دا جوق قوي دەپ ويلايمىن.
– باس باسىلىمدا ەشقاشان سىن جاريالانباعانداي, سىننان ناتيجە بولماعانداي, ونىڭ پارمەنىنەن سوڭ ادىلدىك ورناماعانداي, كەيبىر كىسىلەر العاشقى بەتتەرىندەگى ازىن-شوعىن رەسمي اقپارلارعا بايلانىستى تۇتاس گازەتتىڭ جۇمىسىن جوققا شىعارعىسى كەلىپ جاتادى. ونىڭ اراسىندا قانشاما تانىمدىق, تاريحي ماتەريالدار, الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق ساراپتامالار, ادەبي, مادەني مازمۇنى مىقتى دۇنيەلەر جاريالانادى, بىراق ونى كوزگە ىلگىسى كەلمەي «سىقيعان سق» دەگەن ءسوز شىعارادى. ەستىگەندە شىمبايىڭىزعا باتىپ, شامدانىپ قالىپ, شامىرقاناتىن با ەدىڭىز؟
– قانداي سىن بولسىن, ءوز باسىم اۋىر قابىلداعان ەمەسپىن. سىن بولۋى كەرەك. گازەت وقپانى كەڭ جايىن سياقتى عوي, كومەيىنە سالىپ جاتساڭ دا, تولمايدى. سوندىقتان ونىڭ ءبىر كۇن جاقسى, ءبىر كۇنى ورتا شىعۋى قالىپتى جاعداي. «سوتسياليستىك قازاقستاندا» سىن نەگە بولماسىن, بولدى. ويتكەنى كۇندە جاريالاناتىن باس ماقالادا جەتىستىكتەر ناسيحاتتالا وتىرىپ, كەمشىلىكتەر سىنالاتىن. باس ماقالادا اتى اتالعان شارۋاشىلىق باسشىسى نە پارتيا قىزمەتكەرى ەرتەڭىندە ورنىنان كەتەتىن. ايىنا ءبىر رەت حالىقتىق باقىلاۋ كوميتەتى تۇتاس بەت سۇرايدى. مەن ءتورت رەت ءتورت جىلدان وسى حالىقتىق باقىلاۋ كوميتەتىنىڭ مۇشەسى بولىپ سايلاندىم. كەمشىلىك تە, ناعىز سىن دا سوندا بولدى. ال ەندى وسىنداي گازەتتى قالاي سىقيعان دەيسىڭ؟ راس ورتالىق كوميتەتتىڭ ورگانى بولعان سوڭ ارتىق قيمىلداي المايسىڭ, بۇرا باسپايسىڭ. باس ماقالانى سىرەستىرىپ, «پارتيانىڭ پالەن سەزىنىڭ شەشىمدەرى ارقاسىندا» دەپ جاتتاندى ەتىپ جازاتىندار دا ۇشىراستى, سول ءۇشىن «تسك سياقتى سىقيعان سق-نىڭ جىگىتتەرى» دەگەن ءسوزدىڭ قالىپتاسۋىنا تۇرتكى بولعاندار دا بار ەدى. ءوز باسىم وندايدان اۋلاق بولدىم. ءوزىڭ ايتقان 600-گە جۋىق باس ماقالانىڭ بەرى قويعاندا تەڭ جارىمى تولىققاندى پۋبليتسيستيكا ەكەنىن قول قويىپ ايتا الامىن.
– سارباس اعا, جاسىڭىز سەكسەننىڭ بەل ورتاسىنان استى. بۇل كۇنى كوبىرەك وقيسىز با, كوبىرەك جازاسىز با, الدە كوبىرەك تەلەديدار كورەسىز بە؟
– كوبىرەك وقيمىن. كوز ناشار, ەكى كوزىم دە اينەك بولعانىمەن, كۇندەلىكتى كەلەتىن پوشتانىڭ ءبىرىن قالدىرماي, تۇتاس قاراپ شىعامىن. رەسپۋبليكالىق گازەتتىڭ ءبارى كەلەدى ۇيگە. قالاي ونى وقىمايمىن؟ تىڭ دۇنيە وقىعان سايىن بۇرىن بىلەتىنىم تۇككە تۇرمايتىنداي كورىنەدى. ادەتتە قالامگەر قاۋىمى جازۋشى جانە جۋرناليست دەگەن ءبىر-بىرىنە تىلەكتەس, ءبىر-بىرىمەن نيەتتەس ەكى توپتان تۇرادى. جازۋشى قيال ساۋىپ, ويدان وقيعا قۇراپ, كەيىپكەر جاسايدى. ەكىنشىسى ومىردە بولعان وقيعانى بايانداپ, وعان قاتىستى ادامداردى قارەكەت-قيمىلىمەن كورسەتىپ, دەرەكتەندىرىپ, اقيقاتىن جازادى. ياعني تۋراسىن ايتىپ, تۋعانىنا جاقپايدى, ال شىندىق جۇرتتىڭ بارىنە, اسىرەسە بيلىككە ۇناي بەرمەيدى. سودان دا بولار, جۇرتتىڭ كوبى جۋرناليستەردى ەكىنشى دەڭگەيدەگى قالامگەر قاتارىنا قوسىپ, ەڭبەگىن ونشا باعالامايدى. ەلىمىزدە مەملەكەتتىك سىيلىق العان بىردە-ءبىر ءجۋرناليستىڭ بولماۋى وسىعان دالەل ەمەس پە؟
الايدا زامان وزگەردى, قوعام جاڭعىردى, سوعان سايكەس جۋرناليستكە دەگەن كوزقاراس تا وزگەردى. قازىرگى جۋرناليست حابار-وشار عانا جازىپ جۇرتشىلىقتى جاڭالىقتارمەن عانا تانىستىرىپ وتىراتىن ءتىلشى ەمەس. بيىك مىنبەرلەردەن وي تولعاپ, ەلدى ەرتەڭگە جەتەلەيتىن قايراتكەرگە, شىندىق ءۇشىن جان ۇرىپ, جار سالاتىن كۇرەسكەرگە اينالدى. ومىردە ولار ارالاسپايتىن سالا, ولار قاتىسپايتىن شارا جوق. بىزدە وسىنداي جۋرناليستەر ءوسىپ كەلە جاتىر. سوندىقتان ولارعا حابار-وشار تاسۋشى دەپ قاراماي, قايراتكەر دەپ قاراۋ كەرەك.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ايگۇل احانبايقىزى,
«Egemen Qazaqstan»
الماتى