مۇنايلى ءوڭىر مۇمكىندىگى

ينۆەستيتسيا – يگەرگەنگە يگىلىك

عاسىردان استام مەرزىمنەن بەرى جەتى قات جەر استىنان «قارا التىن» وندى­رە­تىن ءوڭىر ەكونوميكاسى مۇناي-گاز ونەر­كاسىبىمەن تىعىز بايلانىستى ەكەنى داۋ­­سىز. قازىر ەلىمىزدە وندىرىلەتىن مۇناي­دىڭ باسىم بولىگى وسى ءوڭىردىڭ ۇلە­سىنە تيەدى. وبلىس اكىمى ماحامبەت دوس­مۇ­حام­بە­توۆتىڭ مالىمەتىنشە, بيىلعى ون ايدا كەن ورىندارىنان 39,3 ملن توننا مۇناي ءوندىرىلدى. بۇل – رەسپۋبليكادا وندى­رىلگەن مۇنايدىڭ 55 پايىزى. قاينار بۇلاق­تاي «قارا التىننىڭ» مولدىعىمەن تانىلعان اتىراۋدا ەكونوميكانىڭ بار سالاسىن وركەندەتۋدىڭ مول مۇمكىندىگى بار. ماسەلەن, بۇل ءوڭىر ينۆەستيتسيا تارتۋدا دا كوشباسشىلىق دەڭگەيدەن تۇسكەن ەمەس. بۇعان ناقتى دالەل رەتىندە ون ايدا نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيا كو­لە­مىنىڭ 2 ترلن 657 ملرد تەڭگەنى قۇ­را­عانىن كەلتىرۋگە بولادى. قازىر ەل ەكونوميكاسىنا باعىتتالعان ينۆەستيتسيادا اتىراۋ وبلىسىنىڭ ۇلەسى – 28,2 پايىز.

– ءبىزدىڭ باستى ماقساتىمىز – مەم­لە­كەت باسشىسىنىڭ بيىلعى جول­دا­ۋىندا جۇكتەلگەن مىندەتتەردى تابىستى جۇزەگە اسىرۋ. سوعان وراي اتىراۋ وبلى­سىن­دا ىر­گەلى جۇمىستار جاسالىپ جاتىر. وب­لىس­­تىڭ جالپى وڭىرلىك ءونىمى وسى جىل­دىڭ قاڭتار-ماۋسىمىندا 3 ترلن 930 ملرد تەڭگەنى قۇرادى, – دەيدى وبلىس اكىمى ماحامبەت دوسمۇحامبەتوۆ.

ينۆەستيتسيانى يگەرۋدىڭ يگىلىگى ەكو­نو­­ميكانى ورگە سۇيرەيتىن ءىرى جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا سەپتىگىن تيگىزىپ وتىر. سونىڭ قاتارىندا جىلىوي اۋدانىندا ور­نالاسقان «تەڭىز» كەنىشىندە كەلەشەك كە­ڭەيتۋ جوباسىمەن ءۇشىنشى بۋىن زاۋى­تى سالىنىپ جاتىر. قۇنى 45 ملرد دوللارعا باعالانعان جوبا كەن ورنىنان وندىرىلەتىن مۇناي ءوندىرۋ كولەمىن جىلىنا 12 ملن تونناعا دەيىن ۇلعايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قازىر اتالعان جوبادا 300-گە جۋىق قازاقستاندىق كومپانيا تارتىلدى. وڭىردە كوروناۆيرۋس ينفەكتسياسى تىر­كەلگەنگە دەيىن مۇندا وتاندىق 45 ادام جۇ­مىس ىستەسە, قازىر ولاردىڭ سانى – 27 مىڭ وتاندىق مامان جۇمىسشى ىستەيدى. بۇل جوبانى 2023 جىلى ىسكە قوسۋ جوس­پار­لانىپ وتىر.

ەل مۇنايشىلارى تاۋەلسىزدىك العانعا دەيىن تەك قۇرلىقتان عانا مۇناي وندىرسە, ەندى كاسپي تەڭىزىنىڭ تۇبىنەن دە «قارا التىن» الۋدى ءساتتى جالعاستىرىپ كەلەدى. وسى ورايدا كاسپيدىڭ قازاقستاندىق سەكتورىن يگەرۋدىڭ ءساتتى جوبا بولعانى دالەلدەندى. بۇلاي دەۋىمىزدىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. بىرىنشىدەن, ەلىمىزگە ءدال وسى جوبا ارقىلى شەتەل ينۆەستيتسياسى تارتىلدى. ەكىنشىدەن, قازاق جەرىندەگى مۇ­ناي قورى ەسەلەپ كوبەيدى. ۇشىنشىدەن, قا­زاقستاندىق مۇنايشىلاردىڭ شەتەل­دىك­تەرمەن باسەكەلەس بولاتىنداي بىلىك­تى­لىگى ارتتى.

– كاسپي تەڭىزىنىڭ قازاقستاندىق سەك­تورىنان العاش مۇناي الىنعان كەن ورنى – «قاشاعان». بۇل وتاندىق مۇ­ناي-گاز ونەركاسىبىندەگى اۋقىمدى ءارى ما­ڭىزدى جوبا بولۋىمەن تاريحقا ەندى. قازىر «قاشاعان» كەن ورنىنان مۇناي ءوندىرۋدىڭ ءبىرىنشى كەزەڭىن كەڭەيتۋ ءجۇرىپ جاتىر. جوبانى ىسكە اسىرۋ كەزەڭى 2025 جىلى اياقتالادى. سونىڭ ناتيجەسىندە تەڭىز تابانىنان ءونىم ءوندىرۋ كولەمى 1,5 ملن تونناعا ارتادى. ال بيىلعى ون ايدا «قاشاعاننان» 12,7 ملن توننا مۇناي ءوندىرىلىپ, بىلتىرعىعا سايكەس مەرزىمدەگى كورسەتكىشتەن 10 پايىزعا ارتتى, – دەدى ماحامبەت دوسمۇحامبەتوۆ.

قازىر مۇناي-حيميا سالاسىندا بىر­قا­تار ءىرى ينۆەستيتسيالىق جوبا جۇزەگە اسى­رىلۋدا. سونىڭ قاتارىندا KPI كوم­پا­نياسىنىڭ پوليپروپيلەن جوباسى بار. ەڭ ءىرى پوليمەر ءوندىرىسى جوباسىنا 2,6 ملرد اقش دوللارى سالىندى. جوبا قۇرىلىسى كەزەڭىندە 3000 جۇمىس ور­نى­نىڭ اشىلۋىنا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. زاۋىت 2021 جىلى ىسكە قوسىلعان كەزدە 500 ادام تۇراقتى جۇمىسقا تارتىلادى.

مۇناي قۇرامىندا ءتۇرلى قوسپالار بار. سونىڭ ءبىرى – ىلەسپە گاز. مۇنداي گاز «قاشاعاننان» وندىرىلگەن مۇناي­دا دا كەزدەسەدى. سول سەبەپتەن, «GPS Invest­ment» جشس گاز وڭدەۋ زاۋىتى­نىڭ قۇرىلىسىن جۇرگىزۋدى جوسپارلاپ وتىر. وبلىس اكىمى ماحامبەت دوسمۇ­حام­بەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇل جوباعا 2021-2023 جىلدار ارالىعىندا 370 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسيا قۇيىلادى. گاز وڭدەۋ زاۋىتى ىسكە قوسىلعاندا شەتەلگە مۇ­­نايدى شيكىزات كۇيىندە تاسىمالداۋ كولەمى ازايادى. بۇل مۇناي-حيميا ءونىمى ءوندى­رىسىن جولعا قويۋعا ىقپال ەتەدى. جوبا قۇرىلىسىندا 2800, ال ونى ىسكە قوس­قان­نان كەيىن 600 جۇمىس ورنى اشىلادى.

اگروكەشەنگە جاسالعان بەتبۇرىس

وڭىردە مۇناي-گاز ونەركاسىبىمەن قا­تار, اۋىل شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋگە دە بەتبۇرىس بايقالادى. سوڭعى بەس جىلدا كليماتى قاتالداۋ ءوڭىردىڭ اگروسەكتو­رىن­دا 19 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن ون جوبا 689 جۇمىس ورنىنىڭ اشىلۋىنا مۇم­كىن­دىك بەردى.

– اتىراۋدا بيىل ەگىستىك كولەمى 9300 گەك­تاردى قۇراپ, وتكەن جىلمەن سالىس­تىر­عاندا 4,5 پايىزعا, ودان الىنعان ءونىم 6 پايىزعا ءوستى. تۇتاستاي العاندا, وب­لىستىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىندا وندى­رىلگەن ءونىم كولەمى 10 ايدا 73 ملرد تەڭ­گە­نى قۇرادى. اسىرەسە, «المالى قۇس», «اتىراۋ-بودەنە», «اگرو فەليكس», «كاسپي لانا» سىندى كاسىپورىندار سا­لانى ەڭسەلەندىرۋگە ۇلەس قوسىپ وتىر. بيىل اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا بيۋدجەتتەن 3,2 ملرد تەڭگە ءبولىندى. ال «ەڭبەك» باعدارلاماسى ارقىلى 1,2 ملرد تەڭگە قارجى ءبولىنىپ, 283 سۋبەكتىگە نەسيە بەرىلىپ, 118 جۇمىس ورنى اشىلدى, – دەدى ماحامبەت دوسمۇحامبەتوۆ. – شارۋا قوجالىقتارى جاڭا تەحنولوگيانى قولدانا باستادى. قازىر الىستاعى جايىلىم ۋچاسكەلەرىندە ورنالاسقان 327 شار­ۋاشىلىق 392 كۇننەن قۋات الاتىن پانەل مەن سۋ ايداۋ سورعىسىن ين­ۆەس­تي­تسيالىق سۋبسيديالاۋ ارقىلى ساتىپ الدى. اۋدان ورتالىعىنان 100-200 شا­قىرىم قاشىقتاعى شارۋاشىلىقتار جەل گەنەراتورى مەن كۇن پانەلدەرىنىڭ كومە­گىمەن ەلەكتر قۋاتىن پايدالانىپ وتىر.

الداعى جىلدارى تاعى جەتى جوبا ىسكە قو­سىلىپ, 459 ادام جۇمىسپەن قام­تى­لا­دى. جالپى قۇنى 3,2 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسيا قۇيىلاتىن جوبالار قاتارىندا قۇس ەتىن ءوندىرۋ, جەمىس اعاشىن ءوسىرۋ, ءىرى قارانى بورداقىلاۋ, اسىل تۇقىمدى ءىرى قارا ءوسىرۋ, جىلىجاي بار. قازىر وبلىستا اسىل تۇقىمدى مال وسىرەتىن 33 شار­ۋا­شىلىق ت ۇلىك ءتۇرىن كوبەيتۋگە دەن قوي­دى. سونداي-اق, «اتىراۋدا جاسالعان» برەندىمەن شىعارىلاتىن بالىق ونىمدەرى شەت ەلدەرگە تانىلا باستادى.

– مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس, بالىق شارۋاشىلىعى سالاسىنا ۇلكەن قولداۋ كورسەتىلۋدە. قا­زىر وبلىس­تا 18 وندىرىستىك كاسىپورىن با­لىق اۋلاۋمەن, ونى وڭدەۋمەن اينالىسادى. وتكەن ون ايدا 7300 توننا بالىق اۋلاندى. وڭدەلگەن بالىق ونىمدەرىنىڭ 81 پايىزى شەتەلدەرگە ەكسپورتتالدى, – دەدى ءوڭىر باسشىسى.

كاسىپكەرلىككە – كەڭ ءورىس

اكىمنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, بيىل «بيزنەستى قولداۋ كارتاسى» اياسىندا اتىراۋدا سەگىز جوبانى ىسكە قوسۋ جوس­پار­لاندى. جالپى قۇنى 15,8 ملرد تەڭ­گەگە باعالانعان جوبالار 660 جۇمىس ور­نىن قۇرۋعا ىقپال ەتپەك. قازىردىڭ وزىن­دە «BEST MODULE» جشس-ءنىڭ مە­تالل وڭدەۋ زاۋىتى ىسكە قوسىلىپ, 40 جۇمىس ورنى اشىلدى. «MEKEN CHICKEN» جشس-نىڭ برويلەر ءوسىرۋ فابريكاسىنا 40 ادامدى جۇمىسقا تارتۋ كوزدەلىپتى. مەتالل كونسترۋكتسياسىن ءوندىرۋ تسەحى («Caspian Constractors Trust Atyrau», اشىلاتىن جۇمىس ورنىنىڭ سانى – 30). كەڭەيتىلگەن پوليپروپيلەندى قاپ ءوندىرىسى زاۋىتى («كاسحيم» جشس, اشىلاتىن جۇمىس ورنى – 350), بروي­لەر بالاپانىن بورداقىلاۋ قۇس فابري­كا­سىنىڭ قۇرىلىسى («بۇيىرعىن» اكك, جۇمىس ورنى سانى – 40), ينفۋزدىق ەرىتىندىلەردى قۇيۋعا ارنالعان ءوندىرىس («مەدستارەكسپورت» جشس, جۇمىس ورنى – 50), اس تۇزىن ءوندىرۋ زاۋىتى («Inder Tuz Company» جشس, جۇمىس ورنى – 30) جىل سوڭىنا دەيىن ىسكە قوسىلماق.

سوڭعى سەگىز جىلدا اۋىل كاسىپكەر­لە­رى­نە كەڭ ءورىس اشۋ ماقساتىنداعى «بيز­نەس ايماق» وڭىرلىك باعدارلاماسىنا بيۋد­جەتتەن 3 ملرد تەڭگە ءبولىندى. اتال­عان باعدارلامامەن 513 جوبا قارجى­لاندىرىلىپ, 705 جاڭا جۇمىس ورنى اشىلدى. قازىر وڭىردە شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنىڭ سانى 50 مىڭنان اسىپ, 127 مىڭ ادام جۇمىسپەن قام­تىلىپ وتىر. قاۋىپتى ىندەتتىڭ تىركە­لۋىنە بايلانىستى 20 مىڭ سالىق تولەۋ­شى­گە 6 ملرد تەڭگە كولەمىندە جەڭىلدىك بەرىلدى. ال مەملەكەتتىك نىسانداردا ورنا­لاسقان 204 شاعىن جانە ورتا بيزنەس وكىلى جالعا الۋ تولەمىنەن بوساتىلدى.

قۇرىلىس يندۋسترياسىنىڭ قارقىنى جوعارى

قاۋىپتى ىندەتتى جۇقتىرۋشىلار كوبى­رەك تىركەلگەنمەن, اتىراۋدا قۇرىلىس يندۋس­ترياسىنداعى جۇمىسقا كەدەرگى كەلگەن جوق. جىل باسىنان بەرى بۇل سالادا اتقارىلعان جۇمىستىڭ كولەمى 692 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. وسى كەزەڭدە 615 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلدى. جاڭادان بوي كوتەرگەن كوممۋ­نال­دىق تۇرعىن ءۇي قورىنان 489 وتباسى باسپانامەن قامتاماسىز ەتىلدى. بيىل 412 وتباسى جاڭا باسپاناعا كوشى­رىلدى. ەندى جىل سوڭىنا دەيىن ءۇش جاتاق­حا­نا­نىڭ تۇرعىندارىن كوشىرۋ جوسپارلانۋدا.

– «نۇرلى جول» مەملەكەتتىك باعدار­لا­ماسى اياسىندا «اقتوبە – اتىراۋ –رەسەي شەكاراسى» جولىن كۇردەلى جوندەۋ جۇ­مىس­تارى جالعاسۋدا. قازىر «ماقات-قاندىاعاش» (330-458 شاقىرىم) جانە «اتىراۋ-رەسەي شەكاراسى» (648-893 شاقىرىم) باعىتىنداعى قۇرىلىس جۇ­مىس­تارى ءجۇرىپ جاتىر. «اتىراۋ-رەسەي شەكاراسى» جولىن قايتا جاڭعىرتۋعا التى مەردىگەر مەكەمە جۇمىس ىستەۋدە. جول جوندەۋ جۇمىستارىنا 1100 جۇمىس­شى تارتىلدى. ونىڭ جەرگىلىكتى جەردەن 300 ادام بار, – دەدى ماحامبەت دوس­مۇحام­بەتوۆ.

سونداي-اق 5204 ورىنعا ارنالعان 10 مەكتەپتىڭ قۇرىلىسى سالىنىپ جاتىر. اپاتتى ءبىر مەكتەپتىڭ ورنىنا جاڭا ءبىلىم ورداسى بوي كوتەردى. ەندى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن تاعى ءتورت مەكتەپتىڭ قۇرى­لى­سىن اياقتاۋ جوسپارلانىپ وتىر. ال بەس نىسان كەلەسى جىلى پايدالانۋعا بەرىلەدى. بيىل قۇرىلىسى باستالعان 15 بال­ا­باق­شانىڭ توعىزى مەملەكەتتىك-جە­كە­­مەنشىك سەرىكتەستىك اياسىندا قولعا الىندى.

اتىراۋ وبلىسى