پرەزيدەنتتىڭ شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارى كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا سويلەگەن ءسوزى

مەملەكەت باسشىسى ۆيدەوكونفەرەنتسيا فورماتىندا وتكەن شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارى كەڭەسىنىڭ وتىرىسىنا قاتىستى.

قاسىم-جومارت توقاەۆ ءسامميتتى ۇيىمداستىرعانى ءۇشىن رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتينگە ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى جانە تاجىكستان پرەزيدەنتى ەمومالي راحموندى جۋىردا وتكەن پرەزيدەنت سايلاۋىنداعى جەڭىسىمەن قۇتتىقتادى.

قازاقستان پرەزيدەنتى شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى قۇرىلعاننان بەرگى 20 جىل ىشىندە اۋقىمدى جۇمىستار اتقارعانىن جانە ەڭ تابىستى حالىقارالىق ۇيىمعا اينالعانىن اتاپ ءوتتى. ۇيىم قۇقىقتىق جاعىنان عالامشارداعى اۋماقتىڭ تورتتەن ءبىرىن, جەر بەتىندەگى حالىقتىڭ 40 پايىزىن جانە الەمدەگى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ۇشتەن ءبىرىن قامتيتىن كەڭىستىكتە ىنتىماقتاستىق پەن ءوزارا سەنىمنىڭ ءتيىمدى قۇرالى رەتىندە باعالانادى. بىراق كوروناۆيرۋس پاندەمياسى الەمدىك قوعامداستىق ءۇشىن قاتاڭ سىناق بولىپ وتىر. بۇۇ-نىڭ دەرەكتەرىنە سايكەس الەمدىك ەكونوميكانىڭ قۇلدىراۋى 2020 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 4,4 پايىزعا جەتەدى, حالىقارالىق تۋريزم دەڭگەيى 70 پايىزعا تومەندەيدى جانە تىكەلەي ينۆەستيتسيا تارتۋ كولەمى 40 پايىزعا دەيىن قۇلدىرايدى.

 – مۇنداي جاعدايدا «ازاماتتارىمىزدىڭ مۇددەسى جولىندا شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىن كۇردەلى جاعدايعا قالاي بەيىمدەيمىز؟» دەگەن سەكىلدى وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋدىڭ ءتيىمدى جولدارىن تابۋعا ءتيىسپىز. «شانحاي رۋحى», سونداي-اق, قازىرگى سىن-قاتەرلەرگە بىرلەسىپ ۇتىمدى جاۋاپ ىزدەۋدەگى مول تاجىريبە, تۇپتەپ كەلگەندە, وسى اۋقىمدى مىندەتتى شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. قازاقستان ورتاق كۇش-جىگەردىڭ ء«بارى دە ادام ءۇشىن» دەگەن ىزگى ماقساتقا قول جەتكىزۋگە باعىتتالعانىن اسا ماڭىزدى سانايدى. وسى رەتتە «ۇجىمدىق يممۋنيتەتىمىزدىڭ» كۇشەيۋىن پاندەميا مەن باسقا دا جاھاندىق سىن-قاتەرلەرگە قارسى قويۋدىڭ كەپىلى دەپ بىلەمىن, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ پىكىرىنشە, شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى پاندەميانىڭ تەرىس سالدارىن جويۋ جونىندەگى كۇش-جىگەردى ۇيلەستىرۋ تۇرعىسىنان ءوز دەڭگەيىنىڭ جوعارى ەكەنىن كورسەتتى.

– «دوس قيىندىقتا سىنالادى» دەگەن بارلىق حالىق ءۇشىن تۇسىنىكتى ماقال وسى اۋىر ىندەت ۋشىققان كەزدەگى شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماقتاستىق رۋحىن ءدال ايعاقتايدى. ءوزارا گۋمانيتارلىق كومەك پەن ەپيدەميولوگ مامانداردىڭ جىبەرىلۋى ەلدەرىمىزدەگى احۋالدى تۇراقتاندىرۋعا سەپتىگىن تيگىزدى. قازاقستان جاھاندىق پروبلەما كەزىندەگى بەلسەندى ءارى جەمىستى ىنتىماقتاستىعى ءۇشىن ءتيىستى مەملەكەتتەرگە, سونىڭ ىشىندە, رەسەي مەن قىتايعا ريزاشىلىعىن بىلدىرەدى, – دەدى پرەزيدەنت.

قاسىم-جومارت توقاەۆ بۇگىنگى جيىندا ەپيدەميا قاۋپىنە قارسى كۇرەس جونىندەگى بىرلەسكەن ءىس-قيمىلداردىڭ كەشەندى جوسپارىنىڭ  بەكىتىلۋىن جوعارى بالالادى, سونداي-اق, دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى اياسىندا اۋرۋلار مەن بيوقاۋىپسىزدىكتى باقىلاۋ جونىندەگى وڭىرلىك ورتالىقتار جەلىسىن قۇرۋ تۋرالى قازاقستان باستاماسىنىڭ ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

– الەمدەگى قۇبىلمالى جاعداي ء«ۇش ز ۇلىمدىق» – سەپاراتيزم, تەرروريزم جانە ەكسترەميزمنىڭ كۇشەيۋىنە الىپ كەلدى. تەرروريزمگە, سەپاراتيزمگە جانە ەكسترەميزمگە, سونىڭ ىشىندە, ينتەرنەت جەلىلەرىندەگى  قارسى كۇرەستە شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماقتاستىعى جونىندەگى باعدارلامانىڭ بەلسەندى جۇزەگە اسىرىلۋى ءبىزدىڭ ۇيىمنىڭ ءورشىپ كەلە جاتقان قاۋىپ-قاتەرگە بەرەتىن ءتيىستى جاۋابى بولار ەدى. قوعامدىق جانە ەكونوميكالىق ومىردەگى كوپتەگەن سالانىڭ ونلاين كەڭىستىككە كوشۋى كيبەرقاۋىپسىزدىك ماسەلەسىن وزەكتى ەتە تۇسەدى. سوندىقتان شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ تەررورعا قارسى وڭىرلىك قۇرىلىم بازاسىندا اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك ورتالىعىن جەدەل قۇرۋ قاجەت دەپ سانايمىز, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.

شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى ءۇشىن اۋعانستاندى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ ماسەلەسى وزەكتى بولىپ تابىلادى. قازاقستان اۋعانستاندى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تۇرعىدان وڭالتۋ ءۇشىن «شىۇ–اۋعانستان» بايلانىس توبى اياسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى جالعاستىرۋعا دايىن. بۇگىندە ء«ۇش ز ۇلىمدىق» كۇش قولدانۋ ارقىلى جەڭۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنى ايقىن بولدى. تەرروريزمگە, ەكسترەميزمگە, سەپاراتيزمگە جانە رۋحاني قۇندىلىقتاردىڭ قۇنسىزدانۋىنا قارسى كۇرەستە حالىقتاردىڭ  جاسامپازدىق الەۋەتىن جۇمىلدىرۋ ءۇشىن شىۇ-نا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ بىرەگەي مادەني مۇراسىن دامىتۋ ماڭىزدى. قازاقستان پرەزيدەنتى شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى ءۇشىن كەلەسى جىلدى – شىۇ-نىڭ مادەنيەت جىلى دەپ جاريالاعانىن قولدادى.

– پروتەكتسيونيزمنىڭ كۇشەيۋى جانە تاۋار تاسىمالداۋعا قاتىستى حالىقارالىق تىزبەكتىڭ ءۇزىلۋى ۇيىمىمىزدىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتىن جەدەل ايقىنداۋ قاجەتتىگىن كورسەتىپ وتىر. شىۇ-نىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى دامۋ ستراتەگياسىن جۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى ءىس-قيمىلدار جوسپارىنىڭ بەكىتىلۋى ءوزارا ساۋدا-ساتتىقتى قالپىنا كەلتىرۋگە جانە ارتتىرۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى دەپ ۇمىتتەنەمىز. اتالعان مىندەتتىڭ شەشىلۋى جوبالىق ءىس-ارەكەتتەردىڭ قارجىلاندىرىلۋ تەتىگىن قالىپتاستىرۋ جونىندەگى كەلىسسوزدەردى تەزدەتۋدى تالاپ ەتەدى. ءوزارا ەسەپ ايىرىسۋدا ۇلتتىق ۆاليۋتالاردىڭ ءرولىن بىرتىندەپ ارتتىرۋ, سونداي-اق, ەۋرازيالىق قارجىلاندىرۋ, كەڭەس بەرۋ مەحانيزمىن قالىپتاستىرۋ جونىندەگى جول كارتاسى سياقتى شارالاردىڭ قابىلدانۋى بۇل جۇمىسقا تىڭ سەرپىن بەرەر ەدى, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.

مەملەكەت باسشىسى قازاقستان تاراپىنىڭ بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى حالىقارالىق اگەنتتىك قۇرۋ تۋرالى ۇسىنىسىن تاعى ءبىر مارتە ەسكە سالىپ, تەحنوپاركتەر پۋلى جونىندەگى تۇجىرىمداماسىن كەلىسۋ جۇمىستارىن جەدەلدەتۋ كەرەك ەكەنىن ايتتى. سونىمەن قاتار تسيفرلىق ءداۋىر كەزەڭىندەگى شالعاي جانە اۋىلدىق ايماقتاردى دامىتۋ جونىندەگى ىنتىماقتاستىق تۇجىرىمداماسىنا قول قويىلعانىن قۇپتادى. پرەزيدەنت ءوز سوزىندە ەلدەرىمىز اراسىنداعى ساۋدا-ساتتىقتى كەڭەيتۋ مەن شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا مۇشە جانە باقىلاۋشى مەملەكەتتەردىڭ ينفراقۇرىلىمدىق دامۋىنىڭ ۇلتتىق باعدارلامالارىنىڭ سينەرگياسىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ءوزارا كولىك-لوگيستيكالىق ءىس-قيمىلدى نىعايتۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى.

قاسىم-جومارت توقاەۆ ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جول» مەگاجوباسىنىڭ دامۋى ورتاق كۇش-جىگەردى بىرىكتىرەتىنىنە سەنىمدى. قازاقستان ينفراقۇرىلىمدىق جانە لوگيستيكالىق جوبالاردى بىرلەسىپ اتقارۋ ماقساتىندا قاجەتتى شارانىڭ بارلىعىن قابىلدايدى. بۇل ءبىزدىڭ ەكونوميكامىز ءۇشىن پايدالى بولماق. سونداي-اق, پرەزيدەنتتىڭ پىكىرىنشە, ەكولوگيا ماسەلەلەرىن دە نازاردان تىس قالدىرۋعا بولمايدى.

– ءبىز ەكولوگيالىق پروبلەمالاردى جانە ونىڭ مەملەكەتتەرىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋى بارىسىنداعى تەرىس سالدارىن نازاردا ۇستاۋعا مىندەتتىمىز. سوندىقتان شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ءتيىستى ۆەدومستۆولارى اتالعان پروبلەما بويىنشا ءوزارا ءىس-ارەكەتىن كۇشەيتۋى اسا ماڭىزدى. شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ ەكولوگيالىق پروبلەمالارىنىڭ رەەسترىن جاساۋ بۇل باعىتتاعى جۇمىستاردىڭ جاي-كۇيىن تۇتاس كورۋگە مۇمكىندىك بەرەر ەدى. بۇل – شۇعىل ۇجىمدىق شەشىمدى تالاپ ەتەتىن ماسەلە, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.

بيىلعى جىل ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ اياقتالعانىنا جانە بۇۇ-نىڭ قۇرىلعانىنا 75 جىل اياسىندا ءوتىپ جاتىر. كەلەسى جىلى شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا 20 جىل تولادى. پرەزيدەنت وسىناۋ تاريحي كەزەڭدەردى وڭىرلىك جانە جاھاندىق پروبلەمالاردى شەشۋ ءۇشىن تاپتىرماس ءتاسىل رەتىندە قولدانۋدىڭ ايرىقشا ماڭىزدى ەكەنىنە سەنىمدى. سىرتقى اشىقتىق پەن حالىقارالىق ارىپتەستىك اياسىن كەڭەيتۋگە ۇمتىلۋ – ۇيىم تيىمدىلىگىنىڭ كەپىلى. سوندىقتان قازاقستان شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ وزگە دە حالىقارالىق ۇيىمدارمەن ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋمدارعا قول قويۋ تۋرالى شەشىمىن قۇپتايدى.

– شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ مەرەيتويى – بۇل ونىڭ ەلەۋلى جەتىستىكتەرىن اتاپ وتۋگە عانا ەمەس, سونداي-اق, وسال تۇستارىمىزدى انىقتاپ, «اتتەگەن-اي» دەيتىن جەرلەرىمىزدى وي ەلەگىنەن وتكىزىپ, ودان پايدالى ساباق الۋ ءۇشىن جاقسى مۇمكىندىك. سوندىقتان حاتشىلىققا ۇيىمنىڭ تەتىكتەرى مەن ورگاندارىنىڭ قىزمەتىن جەتىلدىرۋ جونىندە ناقتى ۇسىنىستار ەنگىزە وتىرىپ, شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ جۇمىسىنا جان-جاقتى تالداۋ دايىنداۋدى تاپسىرۋدى ۇسىنامىن. ءبىزدىڭ حالىقتارىمىز شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا ۇلكەن ءۇمىت ارتادى. ولار ءبىزدىڭ ۇيىم شەڭبەرىندە ىمىرالاسۋ جانە ءوزارا مۇددەلەردى ەسكەرۋ نەگىزىندە جەمىستى ىنتىماقتاستىق ورناتىپ, سول ارقىلى بۇگىنگى سىناقتار مەن الداعى سىن-قاتەرلەرگە ابىرويمەن توتەپ بەرىپ, ازاماتتارىمىزدىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋعا مۇمكىندىك بولادى دەپ سانايدى, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.

قازاقستان پرەزيدەنتى ءسوزىنىڭ سوڭىندا شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ كوشباسشىلارىن ورتاق مىندەتتەردى شەشۋ جانە «شانحاي رۋحىن» نىعايتۋ جولىندا بىرىگۋگە شاقىردى.

***

سامميت قورىتىندىسى بويىنشا تومەندەگىدەي قۇجاتتار قابىلدانىپ, قول قويىلدى:

1.      شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارى كەڭەسىنىڭ ماسكەۋ دەكلاراتسياسى.

2.      شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارى كەڭەسىنىڭ شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى دامۋ ستراتەگياسىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ 2021-2025 جىلدار ارالىعىنداعى ءىس-قيمىل جوسپارىن بەكىتۋ تۋرالى شەشىمى.

3.      شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارى كەڭەسىنىڭ شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ تسيفرلىق ءداۋىر كەزىندەگى شالعاي جانە اۋىلدىق ايماقتاردى دامىتۋ جونىندەگى تۇجىرىمداماسىنىڭ شەشىمى.

4.      شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارى كەڭەسىنىڭ شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەر ايماعىنداعى ەپيدەميالىق قاۋىپ-قاتەرگە قارسى ءىس-قيمىلدىڭ بىرلەسكەن كەشەندى جوسپارى.

5.      شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارى كەڭەسىنىڭ شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى حاتشىلىعىمەن جانە بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ ازيا-تىنىق مۇحيتى ايماعى ءۇشىن ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك كوميسسياسى حاتشىلىعىمەن ءوزارا تۇسىنىستىك جونىندەگى مەموراندۋمىنا قول قويۋ تۋرالى شەشىمى.

6.      شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارى كەڭەسىنىڭ شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى حاتشىلىعىمەن جانە ەۋرازيا ەكونوميكالىق كوميسسياسىمەن ءوزارا تۇسىنىستىك جونىندەگى مەموراندۋمىنا قول قويۋ تۋرالى شەشىمى.

7.      شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارى كەڭەسىنىڭ شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى حاتشىلىعىمەن جانە دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىمەن ءوزارا تۇسىنىستىك جونىندەگى مەموراندۋمىنا قول قويۋ تۋرالى شەشىمى.

8.      شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارى كەڭەسىنىڭ شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ مادەني ينتەگراتسيالىق ورتالىعى تۋرالى شەشىمى.

9.      شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارى كەڭەسىنىڭ شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى باس حاتشىسىنىڭ شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ وتكەن جىلعى قىزمەتى جونىندەگى بايانداماسى تۋرالى شەشىمى.

10.    شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارى كەڭەسىنىڭ شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ ايماقتىق انتيتەرروريستىك قۇرىلىمىنىڭ 2019 جىلعى قىزمەتى جونىندەگى شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ ايماقتىق انتيتەرروريستىك قۇرىلىمى كەڭەسىنىڭ بايانداماسى تۋرالى شەشىمى.

11.    شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارى كەڭەسىنىڭ ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستاعى جەڭىستىڭ 75 جىلدىعىنا بايلانىستى مالىمدەمەسى.

12.    شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارى كەڭەسىنىڭ تەرروريستىك, سەپاراتيستىك جانە ەكسترەميستىك يدەولوگيانى, ونىڭ ىشىندە, ينتەرنەت جۇيەسىندە تاراتۋعا قارسى ءىس-قيمىل تۋرالى مالىمدەمەسى.

13.    شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارى كەڭەسىنىڭ حالىقارالىق اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى مالىمدەمەسى.

14.    شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارى كەڭەسىنىڭ ەسىرتكى قاۋپىنە قارسى ءىس-قيمىل تۋرالى مالىمدەمەسى.

15.    شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارى كەڭەسىنىڭ جاڭا كوروناۆيرۋس ينفەكتسياسىنا قارسى بىرلەسكەن ءىس-قيمىل تۋرالى مالىمدەمەسى.

16.    شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارى كەڭەسىنىڭ تسيفرلىق ەكونوميكا سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى مالىمدەمەسى.