بارساكەلمەس – ەكولوگيالىق ايماقتا ورنالاسقان الەمدەگى جالعىز قورىق

– زاۋرەش جانسۇلتانقىزى, اڭگى­مە­نىڭ القي­سس­اسىن قورىقتىڭ قا­لىپ­تا­سۋ تا­ري­­حىنان باستاساق.

– بارساكەلمەس مەملەكەتتىك تابيعي قورىعى – جاھاندىق ماسشتابتاعى ەكولو­گيا­لىق اپات ايماعىندا ورنالاسقان الەم­دە­گى جالعىز قورىق. تاريحى دا تەرەڭ. بۇل نىسانعا عالىمدار تاراپىنان زەرتتەۋ ءحىح عاسىردىڭ ورتا تۇسىنا قاراي باس­تالىپتى. العاش رەت 1831 جىلى ورىس عالىمى ر. لەۆشين ارال تەڭىزىندە وسىن­داي ارالدىڭ بار ەكەنىن انىقتاپ, كارتاعا سىز­باسىن تۇسىرەدى. وسىدان كەيىن پات­شا­لىق رەسەي ۇكىمەتى 1848 جىلى تەڭىز اۋما­عىن زەرتتەۋگە تۇڭعىش رەت ەكسپەديتسيا شى­عارىپ, وعان باسشى ەتىپ اسكەري تەڭىزشى الەكسەي بۋتاكوۆتى تاعايىن­داي­دى.

وسى ەكسپەديتسيا مامىر ايىندا ور بەكىنىسىنەن اتتانىپ, ءبىر اي جول ءجۇرىپ ارال تەڭىزىنىڭ جاعاسىنا جەتەدى. شىلدە ايىندا زەرتتەۋدى باستاعان ساياحاتشىلار اۋەلى كوكارالعا ايالداپ, سودان كەيىن بارساكەلمەسكە ءجۇزىپ بارادى. بۇل ەكسپەديتسيا ەكى جىل ۋاقىت جۇمساپ, بارساكەلمەس ارالىنىڭ ءپىشىنى مەن كولەمىن انىقتاپ, رەلەفىنە, توپىراعىنا, وسىمدىكتەر مەن جانۋارلار دۇنيەسىنە سيپاتتاما بەرگەن ەكەن. ءجۇز جىل وتكەن سوڭ بارساكەلمەس ارالىندا وسى ا.ي.بۋتاكوۆكە ەسكەرتكىش قويىلدى. وسى ەكسپەديتسيا قۇرامىندا بول­عان گەوگراف ا.ماكشەەۆ پەن توپوگراف ا.اكيشەۆ ارالدىڭ توپوگرافيالىق سىزباسىن جاساپ, تابيعاتىن سيپاتتاسا, لاند­شافت­تىق سۋرەتتەمەلەرىن سولدات تاراس شەۆچەنكو جاساعان دەيدى. الايدا ول سۋرەتتەر ساقتالماعان.

جوعارىداعى زەرتتەۋشىلەردىڭ كۇن­دە­لىك دەرەگىنە سۇيەنسەك, ايدىندى ارال ولاردى كەرەمەت تابيعي سۇلۋلىعىمەن تاڭ­عالدىرىپتى. جەر بەدەرىن تۇگەلدەي جاسىل جەلەك جاپقان. تۇششى سۋ قورى كوپ. مۇن­داعى وسىمدىكتەردىڭ كوپشىلىگى باسقا جەردە مۇلدەم كەزدەسپەيدى. بارلاۋشى-زەرت­تەۋشىلەردىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, ارالدا قۇستاردىڭ 200 ءتۇرى بولعان. ال جەردىڭ بەتىندە, جىلان, كەسىرتكە, شايان, بۇيىلەر ءورىپ جۇرگەن. سەكسەۋىلدى پانا­لا­عان جايران مەن اقبوكەن ءتىپتى ادامنان ۇرىك­پەيتىن بولعان. سول كەزدەرى بۇل جەر شى­نىندا تاڭعاجايىپ قويناۋ بولعانعا ۇق­سايدى.

سودان كەيىن ارالعا 1874 جىلى ماس­كەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زوولوگى ۆ.الە­ني­­تسىن كەلگەن. ول ارالدىڭ لاندشاف­تىن سيپاتتاۋمەن قاتار, وسىنداعى باۋىرىمەن جورعالاۋشىلار جانە قوسمەكەندىلەردى زەرتتەسە, 1900 جىلى بەلگىلى ورىس گەوگرافى ل.بەرگ, 1922 جىلى بوتانيك ي.رايكوۆا زەرتتەۋ جۇرگىزىپتى. بۇلار ارال­­­دان وسىمدىكتەر ۇلگىسىن جيناپ, ونى پەتەر­­بور جانە تاشكەنتتىڭ ءىرى گەربا­ري­لىك ورتالىقتارعا تاپسىرعانى جايلى دەرەك بار. مىنە, بارساكەلمەستىڭ اشىلۋ تاريحى وسىنداي. ارال 1939 العاش رەت قورىق مار­تە­بەسىن العان ەكەن.

– قورىق تاريحىن تالداپ ءتۇسىن­دىر­دىڭىز. ەندى وسىندا ءومىر ءسۇرۋشى جا­نۋارلار الەمى مەن وسىمدىكتەر فلو­­­را­­سى جايلى تارقاتىپ كورسەڭىز؟

– بارساكەلمەس – ءتىرى تابيعاتتىڭ سيرەك كەزدەسەتىن وسىمدىكتەر قازىناسى دە­سەك جاراسادى. قورىقتىڭ 60 528 گەك­تارى سەكسەۋىلدى-ورماندى القاپتى قۇ­را­سا, مۇندا 298 ءتۇرلى وسىمدىك فلوراسى بار. مىسالى, بورششوۆتىڭ اسەم قىز­عالداقتارى, قاندىم بۇتالارى, سەك­سەۋىل­دىڭ قالىڭ شوقتارى جانە دالا شوپتەرىنە جاتاتىن: بۇيىرعىن, جۋسان, ادىراسپان, راۋعاش, يتسيگەك, سەكسەۋىل سەكىلدى سورتاڭ تۇرلەرى كوپ. جانۋارلار الەمى نەگىزىنەن ومىرتقاسىزدارمەن ەرەكشەلەنەدى, سون­داي-اق باۋىرىمەن جورعالاۋشىلارعا, قۇستار مەن سۇتقورەكتىلەردىڭ 28 تۇرىنە بۇل قورىق مەكەن بولىپ كەلگەن. سونىمەن بىرگە قۇلان, اقبوكەن, قاراقۇيرىق, ور قويان سىندى ارال تابيعاتىنا بەيىم قوڭىر اڭ­دار تۇرلەرى دە وسىندا ءومىر ءسۇرىپ, ءوسىپ-ونگەن.

قورىقتىڭ جانۋارلار الەمى سان ال­ۋان. قوسمەكەندىلەر وتريادىنا جاتاتىن – جاسىل قۇرباقا مەن كولباقا مەكەندەيدى. ومىرتقاسىز جاندىكتەردىڭ 12 وتريادىنا جاتاتىن 2000 جۋىق ءتۇرى بولسا, تەك ورمەكشى تۇقىمداستاردىڭ 107 ءتۇر-توبىن كەز­دەستىرۋگە بولادى. باۋىرىمەن جورعا­لاۋ­شىلاردىڭ – 12 ءتۇرى, سونىمەن قاتار 178-گە جۋىق قاناتتىلار ءتۇرى بار.

بارساكەلمەس مەملەكەتتىك تابيعي قورى­عىن 25 سۇتقورەكتى جانۋار جايلاسا, سولاردىڭ بىرنەشەۋى دۇنيەجۇزىلىك «قىزىل كىتاپقا» ەنگەن. ولاردىڭ ءبىرىن­شى­سى – قۇلان دا, ەكىنشىسى قاراقۇيرىق. سونىمەن قاتار مۇندا وسەتىن وسىمدىكتىڭ 14-ءى ەندەميك. قۇستاردىڭ 178 ءتۇرى مەكەن ەتسە, بۇلاردىڭ 26 ءتۇرى قازاقستاننىڭ «قىزىل كىتابىنا» جازىلعان. بۇدان باسقا, 12 باۋىرىمەن جورعالاۋشى مەن 2 قوسمەكەندى تىرشىلىك ەتەدى. بۇل جەردە سيرەك كەزدەسەتىن ۋلى قالقانتۇمسىق جىلان بار. مۇنداي باۋىرى سۋىق باقاناقتىڭ ۋى مەديتسيناعا اسا قاجەت.

بىراق 1990-جىلدارى ارال تەڭىزىنىڭ سۋى تارتىلىپ, قورىق ەكولوگيالىق داعدا­رىس­تى باستان كەشىردى...

– دەمەك, ارالدىڭ تارتىلۋى سالدارىنان قورىقتىڭ بايىرعى تابيعي فاۋناسى بۇزىلعان بولدى عوي؟

– وكىنىشكە قاراي تەڭىزدىڭ تارتىلۋىنا بايلانىستى سۋدىڭ تۇزدىلىعى شەكتەن شىعىپ, قوڭىر اڭداردىڭ ءومىر ءسۇرۋىن قيىنداتتى. 1982-1991 جىلدار ارالىعىندا 260-تان استام قۇلان رەسپۋبليكانىڭ باسقا قورىقتارىنا اۋىس­تىرىلسا, 1997-1999 جىلدارى بار­سا­­كەلمەس ارال بولۋدان قالىپ, جاڭا ايت­قا­نىمىزداي تۇششى سۋ كوزدەرىنىڭ جوعالۋى قوڭىر اڭداردى تۇگەلدەي باسقا جاقتارعا جونەلتۋگە ءماجبۇر ەتتى.

سول ۋاقىتتان باستاپ بۇل جەردەن ۇزىن-سانى 250 قارالى قۇلان كوشىرىلىپ اكەتىلىپ, نەگىزگى بولىگى الماتى ماڭىنداعى «التىن ەمەل» ۇلتتىق پاركىنە جىبەرىلسە, تاعى ءبىر توبى ماڭعىستاۋ ماڭىنداعى ءۇستىرت جوتالارىنا اتتاندىرىلدى. ال قورىقتىڭ ءوز باسىندا الىس جولعا جارامايتىن, كارى-قۇرتاڭ 50 شاقتى قۇلان قالىپ ەدى. ارالدىڭ شىعىس بولىگى ۇلكەن ماتەريكپەن جالعاسۋى بۇل جانۋارلاردىڭ امان قالۋىنا سەبەپشى بولدى. ەكى اراعا وتكەل تۇسكەننەن كەيىن, بۇل جەردەن 1500 كيىك پەن 350 قاراقۇيرىق سىرتقا امان شىقتى. وقشاۋ ارالداعى اۋىز سۋدىڭ تاپشىلىعى اڭ-قۇستاردى وسىنداي اۋىر جاعدايعا دۋشار ەتتى. سۋات ىزدەگەن تۇياقتى جانۋار­لار قاسقاقۇلان, توقپان, ۇزىنقايىر, احات, بەگىمانا, تورتقوپاق اۋماقتارىنا اۋىپ باردى. ءسويتىپ, اتالعان وڭىرلەردى قورىققا قوسۋ قاجەتتىلىگى تۋدى.

– ارال تەڭىزىنىڭ تارتىلۋى جانە وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارى ورىن ال­عان جاپپاي ەكونوميكالىق داع­دا­رىس قورىق تىنىسىنا اسەر ەتكەنى انىق. وسى قيىندىقتى قالاي ەڭسەر­دىڭىز­دەر؟

– راسىندا, ءوزىڭىز اتاپ وتكەندەي, وسى جىلدارى قورىق داعدارىستى باستان كەشتى. بىراق 2005 جىلعى 27 ساۋىردە ارال وڭىرىنە ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ات باسىن بۇرۋى ۇلكەن سەرپىن بەرىپ, قورىقتىڭ ەكىنشى تىنىسىن اشتى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى وسى جولى قالا ورتالىعىندا قورىق جونىندەگى انىقتامالىق ستەندتەردى قاراپ تۇرىپ, ايماق تابيعاتىندا ءالى دە ساقتالىپ, ءوسىپ-ونگەن ەندەميكالىق جانۋارلار مەن وسىمدىكتەر دۇنيەسىنە قىزىعۋشىلىق ءبىلدىردى. ەلباسىنىڭ بۇل ساپارىنان كەيىن سىرداريا وزەنى ارناسىن رەتتەۋ جانە ارال تەڭىزىنىڭ تەرىستىك بولىگىن ساقتاپ قالۋ جونىندە عاسىرلىق سالماعى بار جوبا قولعا الىندى. كوپ ۇزاماي وسى جىلدىڭ كۇزىندە كوكارال بوگەتى قالپىنا كەلتىرىلدى.

بۇل نىساندى قازاقستاننىڭ سەگىزىنشى كەرەمەتى اتاۋعا بولادى. سەبەبى جەردىڭ جاعرافيالىق كارتاسىنان جوعالعان سولتۇستىك ارال تەڭىزىنىڭ قايتا قاتارعا قو­سىل­ۋى تىرشىلىكتىڭ جاڭادان جاندانۋى­نا اسەر ەتتى. وسىدان كەيىن بۇرىنعى بالىق­شى­لار وتباسى قايىقتارىمەن سۋ ايدىنىنا شىعىپ, اتا كاسىبىن جال­عاس­تىر­دى. سولتۇستىك ارال اكۆاتورياسى سودان بەرگى بار-جوعى ەكى جىلدان ءسال استام ۋاقىت ىشىندە ماماندار كۇتكەن مولشەردەگىدەن الدەقايدا تەز جانە مول سۋعا تولىپ تۇستىكتەگى قورىق اۋماعىنا دا ءوزىنىڭ وڭ ىقپالىن تيگىزە باستادى. قازىرگى تاڭدا قورىق قايتا دامۋ كەزەڭىن باستان وتكىزىپ وتىر...

– قورىقتىڭ تەرريتوريالىق قۇرى­لى­مى مەن كلاستەرلىك سيپاتى جايلى ايتىپ وتسەڭىز؟

– 2006 جىلى ۇكىمەت ارنايى قاۋلى­سى­مەن قورىقتىڭ اۋماعى بۇرىنعىدان 10 ەسە ۇلكەيىپ, بارلىعى – 160 826 گەكتاردى قۇرادى. ال قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ بيىلعى جىلعى 29 شىلدەدەگى №484 قاۋلىسىنا سايكەس قورىق كولەمى سىرداريا وزەنىنىڭ كىشى ارال تەڭىزىنە قۇيار ساعاسىنداعى «دەلتا» ۋچاسكەسىن (2300 گا) قوسۋ ارقىلى تاعى دا ۇلعايدى. قازىر قورىقتىڭ جالپى اۋماعى 163 126 گەكتارعا جەتتى.

قازىرگى تاڭدا بارساكەلمەس قورىعى 3 كلاستەرلىك ۋچاسكەدەن تۇرادى: ءبىرىنشىسى, «بارساكەلمەس» ۋچاسكەسى. جالپى اۋماعى – 16 795 گەكتار. بۇعان تەڭىزدىڭ سۋى تارتىلعان تابانىن قوسا ەسەپتەگەندە 50 884 گەكتاردى قۇراپ وتىر. ەكىنشىسى, – «قاس­قاقۇلان» ۋچاسكەسى. اۋماعى – 109 942 گەكتار. جابايى قۇلاندار مەكەنى وسى جەردە. سونىمەن قاتار, قۇرعاعان تەڭىز تابانىنا جاڭادان ءوسىپ شىققان تابيعي سەكسەۋىل توعايلارىنىڭ ۇلكەن ءماسسيۆى ورنالاسقان. ءۇشىنشى – سىرداريا وزەنىنىڭ كىشى ارال تەڭىزىنە قۇيار ساعاسىندا ورنالاسقان «دەلتا» ۋچاسكەسى. اۋماعى – 2300 گەكتار.

– قورىقتى مەكەن ەتىپ جۇرگەن قو­ڭىر اڭدار پوپۋلياتسياسى جايلى حابار­دار ەتسەڭىز؟

 – قورىق نەگىزىنەن قۇلان, قاراقۇيرىق, اقبوكەن سياقتى قوڭىر اڭدار مەكەنى. وسىنىڭ ىشىندە قۇلاندار العاش رەت 1953 جىلى قورىققا تۇرىكمەنستاننىڭ بادحىز وڭىرىنەن 9 باس اكەلىپ, جەرسىندىرىلگەن بولاتىن. 1980 جىلى قۇلان سانى 300-گە جەتتى. سونان بەرى ولاردىڭ پوپۋلياتسياسىندا جىل سايىن ءوسىم بايقالىپ كەلدى. تۇششى سۋدىڭ ازدىعى مەن تەڭىز سۋىنىڭ تۇزدىعى كوتەرىلۋى سالدارىنان قۇلانداردى ارالدان بىرتىندەپ شىعارۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانىپ, 1980 جىلدارى قۇلاندار پوپۋلياتسياسىنىڭ ءبىر بولىگى «التىن ەمەل» ۇلتتىق پاركىنە قونىس اۋدارىلعانى جايلى جاڭا ايتىپ وتتىك. قازىرگى تاڭدا قۇلانداردىڭ ارالدىق پوپۋلياتسياسىنان قالعاندارى قاسقاقۇلان ۋچاسكەسىنە جەرسىندىرىلدى. مۇندا ولاردىڭ سانى جىل سايىن ارتىپ كەلەدى.

ال قاراقۇيرىقتارعا قاتىستى اي­تار بولسام, 1929 جىلى ارالعا قارا­قال­پاق­ستان­نان 9 باس اكەلىنگەن ەكەن. ولار جاڭا جەرگە بەيىمدەلىپ كۇرت وسە باستادى. 1948 جىلى سانى 2000 باس­تى قۇرادى. الايدا 1948-1949 جىلدارى اۋىر جۇت سالدارىنان جاپپاي قىرىلىپ, بار-جوعى 60 باسقا جۋىق قانا قالعان ەكەن. كەيىن قايتا كوبەيىپ 1983 جىلدىڭ ساناعى بويىنشا ارالدا 160 باس قاراقۇيرىق بولعانى جايلى ستاتيستيكا بار. ارالدىڭ قۇرلىقپەن شەكتەسىپ كەتۋىنەن كەيىن قارا­قۇي­رىق­تاردىڭ نەگىزگى بولىگى تۇششى سۋ ىزدەپ جاقىن ماڭداعى اۋماقتارعا قو­نىس اۋداردى. 2019 جىلى قورىقتاعى قارا­قۇي­­رىقتار 135 باستى قۇرادى.

اقبوكەندەر پوپۋلياتسياسىنا توقتال­ساق, وتكەن عاسىردىڭ 20-جىلدارى ارال­عا 50-60 باس اكەلىپ جەرسىندىرىلگەن ەكەن. بۇلار ارال جاعدايىنا كوبىرەك بەيىمدەلگەن جانۋارلار بولعاندىقتان ولاردىڭ سانى ءوسىپ, كەي جىلدارى 3000 باس­قا دەيىن جەتكەن. تەڭىز تارتىلىپ, قۇر­عاق­شىلىق سالدارىنان كەيىنگى كەزدە 3-5 ەسەگە كەمىگەن. 2019 جىلعى ساناق بويىنشا قورىقتا 125 باس اقبوكەن تىركەلگەن.

– قازىرگى تاڭدا قورىقتا عىلىم, اقپارات, مونيتورينگ جانە ەكولو­گيا­­­لىق تالداۋ باعىتىندا, سونىمەن قاتار حا­لىقارالىق بايلانىستى نى­عاي­­تۋ تۇر­عى­سىنان اتقارىلىپ جاتقان جۇ­­مىس­­تارعا توقتالىپ وتسەڭىز؟

– ءوزىڭىز اتاپ وتكەن باعىتتار بو­يىنشا اۋقىمدى ىستەر اتقارىلىپ جاتىر دەگەندى سەنىمدى تۇردە ايتا الامىز. وسى ىستەردى عىلىمي-زەرتتەۋ بويىنشا جىك­تەپ-جىلىكتەپ تاقىرىپتارعا ءبولىپ تانىس­تىرار بولساق: «تابيعات جىلناماسى» باعدارلاماسى بويىنشا بارساكەلمەس متق تابيعات كەشەنىندە ءجۇرىپ جاتقان قۇبىلىستار مەن پروتسەستەردى باقىلاۋ; ارال تەڭىزىندەگى گيدرولوگيالىق احۋال­دىڭ جانە كليماتىنىڭ وزگەرۋى جاع­دايىن­داعى بارساكەلمەس مەملەكەتتىك تابيعي قورىعى وسىمدىكتەرىنىڭ ديناميكاسى; ينديكاتورلىق تۇرلەر مىسالىندا بارساكەلمەس مەملەكەتتىك تابيعي قورى­عى­نىڭ قوسمەكەندىلەرى مەن باۋىرىمەن جورعالاۋشىلارى پوپۋلياتسيالارىنىڭ قازىرگى تاڭداعى جاي-كۇيى; بارساكەلمەس مەملەكەتتىك تابيعي قورىعى قۇستارىنىڭ ينديكاتورلىق تۇرلەرىنىڭ مونيتورينگى; بارساكەلمەس مەملەكەتتىك تابيعي قو­رى­عىن­­داعى قۇلاندار پوپۋلياتسياسى جانە ولاردىڭ جاي-كۇيى ت.ب. تاقىرىپتار بو­يىنشا عىلىمي جەتىلدىرىلگەن جوسپارلار جاسالىنىپ, يگى ىستەر اتقارىلۋدا. 

بۇگىنگى تاڭدا بارساكەلمەس مەملەكەتتىك تابيعي قورىعى قازاقستان رەسپۋبلي­كا­سىنىڭ الدىنعى قاتارلى ەرەكشە قورعا­لا­تىن اۋماقتارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. قورىق ءوز قىزمەتى بارىسىندا كوپ­تە­گەن وتاندىق جانە حالىقارالىق ۇيىمدار: بۇۇ, حالىقارالىق ارالدى قۇت­قارۋ قورى, جاپونيا تاراپىنان ۇسىنىلىپ وتىرعان «شوپتەر تامىرى» باعدارلاماسى, يۋنەسكو-نىڭ «ادام جانە بيوسفەرا» باعدارلاماسى, قازاق­ستان بيوالۋانتۇرلىلىگىن ساقتاۋ اسسوتسيا­­تسياسى جانە ت.ب. ۇيىمدارمەن ەتەنە جۇمىس جاساۋدامىز. سونداي-اق بار­ساكەلمەس بيوسفەرالىق رەزەرۆاتى يۋنەسكو بيوسفەرالىق رەزەرۆات­تا­رىنىڭ الەمدىك جۇيەسىنە ەندى. بۇل قازاقستانداعى يۋنەسكو مويىنداعان 6-شى بيوسفەرالىق رەزەرۆات بولىپ تابىلادى.

اڭگىمەلەسكەن

بەكەن قايرات ۇلى,

«Egemen Qazaqstan»