ماڭ دالاداعى قۋعىن-سۇرگىن

ماڭعىستاۋ تۇبەگىنەن باستاپ ويىلعا, ءبىر جاعى سام قۇمدارىنىڭ وڭتۇستىگىنە, ودان ءارى ارال تەڭىزىنە دەيىن سوزىلعان كەڭ­بايتاق دالادا كوشىپ جۇرگەن ەل اراسىندا بىر­دەن-ءبىر بيلىك جۇرگىزۋ قۇقىعى تەك قانا رەۆوليۋتسيالىق كوميتەتتىڭ توراعاسى توبانياز ءالنياز ۇلىنىڭ باسشىلىعىمەن ءجۇردى. بىراق تو­بانياز باسقارعان اداي رەۆكومى مەن ورتالىق وكىمەت اراسىندا­عى قارىم-قاتىناس قالىپتى بولمادى. سە­بەبى ۇكىمەت پەن پارتيا, وگپۋ ورگاندارى اداي دالاسىندا پرولەتاريات جوق بولعاندىقتان, كەڭەس­تىك ورگاندار جاۋ ەلەمەنتتەردىڭ قو­لىنا كوشتى دەگەن كۇدىكتە بولدى. وگپۋ ورگاندارى ت.ءالنيازوۆ, م.اتانوۆ, س.بالقيەۆ جانە تاعى باسقا 85 ادامنىڭ ۇستىنەن ءىس قوزعاپ, جاۋاپقا تارتۋعا كىرىستى. بۇلاردىڭ ىشىندە پارتيا مۇشەلەرى دە بار ەدى.

ەلدەگى كەڭەس وكىمەتىنە قارسى قوز­عالىستىڭ باستالۋىنا نەگىزگى سەبەپ بولعان وقيعا 1922 جىلى كۇز­دە قىزىل ارميا قاتارىنا 1901 جىلى تۋعان ازاماتتاردى شاقىرۋعا قارسى تۇرۋ ارەكەتى ەدى. رەۆكوم مۇشەلەرى مەن ۋەزدەگى بەدەلدى ادامدار اسكەر قاتارىنا قازاقتاردى الۋعا نارازى بولىپ, استىرتىن جيىن وتكىزىپ, اسكەري كوميسسار سترەبلياكوۆ پەن رەۆكومنىڭ ساياسي بيۋرو باستىعى رىبوسلەدوۆتى تۇتقىنداۋعا شەشىم شىعاردى. ءسويتىپ, قارۋلى كوتەرىلىس ازىرلەۋگە كىرىستى. ال اسكەرگە شاقىرىلعان قازاقتار فورت-الەكساندروۆسكىدەن قىرعا قاشىپ بوي تاسالادى.

1922 جىلى توبانيازعا «اقسا­قال­دار بيلىگىن ساقتايدى, بۇرىن­عى ەسكىدەن كەلە جاتقان اتا سالتىن دارىپتەيدى, ءدىن ما­سە­لەسىنە ءمان بەرىپ, ونى قولدايدى, اداي ەلى­­نە «حان» اتانعان, حان بولۋدى كوكسەي­دى. ۇلكەن ىقپالدى, بە­دەلدى ادام. الاش پار­تيا­سىمەن سى­بايلاس, ونىڭ باتىس ءبو­لى­­مى­نىڭ باس­شىلارىنىڭ ءبىرى» دەپ, وگپۋ ور­­گان­دارى ونى قۋدالاۋعا بەلسەنە كىرىسەدى.

1927 جىلى 11 قىركۇيەكتە اداي ۋەزى مەن اقتوبە گۋبەرنياسىنا قا­راستى تە­مىر ۋەزى قۇرامىنداعى ەمبى-بايسارى بو­­لى­سىنىڭ ءبىر جار­­تىسى بىرىكتىرىلىپ, اداي وك­رۋگى قۇرىلدى. قازاق اسسر-ءنىڭ ايماق­­­تاندىرۋ شەشىمىنە سايكەس وكرۋگ 1928 جىلعى شەكارالىق شەك­تىك نەگى­زىن­دە بار­لىعى قازاق ۇل­تىنان قۇرالعان 5 اۋدانمەن قال­دىرىلدى. اداي وكرۋگىنىڭ اكىم­­شىلىك ورتالىعى بولىپ ويىل كەن­تى بەكىتىلدى. كە­ڭەستىك وكىمەت ماڭ دالادا وزىندىك بە­دەلى بار رۋ جاقسىلارىن جاڭا قۇرىلعان كەڭەستىك پارتيا قاتارىنان شى­عا­رىپ, الدىن تۇرمەگە جاۋىپ, ءوز بي­لىگىن ەندى كوسىلىپ جۇرگىزۋگە كىرىسكەن سات­تە 1928 جىلى ەلدى جۇت جايلاپ, مال قى­رىلىپ, اشتىقتان ادام شىعىنى كۇشەيىپ كەتتى.

1928 جىلى 4 تامىزدا فورت-الەك­سان­دروۆسك قالاسىندا د.يز­مام­بەتوۆ تور­اعالىعىمەن اش­تىقپەن كۇرەس كو­ميس­سياسىنىڭ وتىرىسى بولىپ ءوتتى. كوميس­سيانىڭ شەشىمى نەگىزىندە پاەك نورماسى انىقتالدى. پاەك نورماسى قار­جىلاي تاراتىلدى. ءبىر ادامعا شاق­قاندا ەت – 1/4 فۋنت, ەتتىڭ قۇ­نى سول كۇنى اقشالاي بەرىلدى. ءدان­دى داقىل – 1/4 فۋنت, بيداي ۇنى – 1 فۋنت. قانت پەن شايعا ءار اشىق­قان ادامعا كۇنىنە 2 تيىن بەرۋ بەكىتىلدى. پاەكتى تاراتۋ ءبىر ايدا ەكى رەت, ءار ايدىڭ 1 جانە 15-ىنە بەل­گىلەندى.

اداي وكرۋگىندەگى كەڭەستەندى­­رۋ جۇ­مىسى دۇرىس جولعا قويىل­ما­عان, وعان جەكە تۇلعالار ءوز اسە­رىن تيگىزگەن دەگەن باعىتتا ال­دىن الا جىبەرىلگەن كوميسسيا قو­رىتىندىسىنا سۇيەنىپ, ەلدە ال­عاش­قى رەپرەسسيالىق جۇمىستار 1928 جىلدان باستاپ قولعا الىندى. بۇل ادايلارعا قارسى رەپرەسسيانىڭ ءبىرىنشى كەزەڭى بولاتىن. ارنايى پارتيالىق تاپسىرمامەن ويىلعا جىبەرىلگەن ەرنازاروۆ كوميسسياسى جۇمىسىنىڭ قورىتىندىسىندا «ويىل ءىسى» اشىلدى. «ويىل ىسىنە» قاتىستى 16 ادام سوتقا تارتىلىپ, 12 ادام ءارتۇرلى مەرزىمگە باس بوس­تان­دىعىنان ايىرىلىپ, قۋدا­لاندى.

كەڭەس وكىمەتىنىڭ ساياساتىنا قار­سىلىق تەك ويىل پارتيالىق كومي­تەتىندە عانا ەمەس, ءىرى ماڭعىش­لاق اۋداندىق ۇيىمىن­دا دا بار دەگەن جەلەۋمەن ولكەلىك كوميتەت ارنايى كوميسسيانى ماڭعىستاۋعا دا جىبەردى. 1928 جىلعى تەكسەرىس ناتيجەسىندە ماڭعىستاۋ اۋداندىق پارتيا كوميتەتىندە 323 ادام – 63,47% «جات ەلەمەنت» دەپ تا­نىلىپ, پارتيا قاتارىنان شى­عارىلدى. پارتيا قاتارىندا تەك 91 پارتيا مۇشەسى مەن 37 مۇشە­لىك­كە كانديدات قالدىرىل­دى. سو­نى­مەن قاتار وسى كوميسسيانىڭ انىق­تاعانىنداي, جەرگىلىكتى كە­ڭەستىك پار­تيا ۇيىمىنىڭ ىدىرا­ۋىنا جانە اداي وك­رۋگىندەگى كە­ڭەستەندىرۋ جۇمىسىنا كە­دەرگى كەل­تىرىپ جۇرگەن قارسى توپ («ويىل ىسى­نە» قاتىستىلاردان باسقا) وكىل­دەرى انىق­تالعان. ولار: جالاۋ مىڭباەۆ, باي­مىرزاەۆ, الپىسباي كۇلشاروۆ, بايبوس قي­لىباەۆ, يبات يگەنوۆ.

1928 جىلى قازان ايىندا اداي وكرۋ­گىنىڭ ورتالىعى ويىلدان وك­رۋگتىك پارتيا كوميتەتىنىڭ تاپسىر­ماسىمەن شابدەن ەرا­ليەۆ ماڭعىستاۋ اۋداندىق پارتيا كو­ميتەتىنىڭ كونفەرەنتسياسى­نا قاتىناسۋ ءۇشىن فورت-الەك­ساندروۆسك قالاسىنا كە­لەدى. ماڭ­عىستاۋ اۋداندىق پارتيا كو­مي­­تەتىنىڭ 1928 جىلدىڭ 21 قا­زا­نىندا­عى پارتيا كونفەرەنتسيا­سىندا اۋداندا ورىن العان كەم­شىلىكتەردى, قاتەلىكتەرىن مويىنداۋدىڭ ورنىنا وكرۋگتىك پارتيا كوميتەتىنىڭ جۇمىسىن سىنادى. 1 قا­­را­شا كۇنى فورت-الەكساندروۆسكىدەن ش.ەرا­ليەۆپەن بىرگە وكرۋگتىك پار­تيا كونفەرەنتسياسىنا سايلان­عان دەلەگاتتار موتورلى قايىقپەن گۋ­رەۆ قالاسىنا سۋ جولى ار­قى­لى جولعا شىعادى. 2 قاراشا كۇ­­نى تۇند­ە بەلگىسىز سەبەپتەرمەن ش.ەراليەۆ جوعالىپ كەتەدى. ماڭ­عىستاۋدان شىققان دەلەگاتتار ش.ەرا­­ليەۆتىڭ كەنەتتەن جو­عالۋىنا دا, قايتىس بولعانىنا دا ءمان بە­رىپ, شارا قولدانبايدى. فورت-الەك­ساندروۆسكىدەن كەلگەن بۇل دە­لەگاتسيا وك­رۋگتىك كونفەرەنتسيا­عا قاتىسىپ, ولكەلىك كو­ميتەت سايا­ساتىنا تاعى دا قارسى شىعادى. وكرۋگتىك كونفەرەنتسيا اياقتالعان سوڭ, فورت-الەكساندروۆسك دەلەگاتسياسى, بار­لىعى 20 ادام «ەراليەۆ ءىسى» بويىنشا قاماۋعا الىنىپ, قى­زىلوردا قالاسىنداعى وگپۋ تۇر­مەسىنە قامالعان. «ەراليەۆ ءىسى» بو­يىنشا: انا­تو­لي ادومايتيس (ۇلتى ليت­­ۆالىق), ءتورالى ساما­لىقوۆ, جوكە شا­­باەۆ, ايجارىق بەكجانوۆ, ايداقۇل قانا­توۆ, بار­لىعى 1929 جىلى 21 مامىر كۇنى 20 ادام پارتيا قاتارىنان شى­عارىلعان.

1929 جىلى 19 اقپاندا باسىن­دا 10, كەيىننەن 6 دەلەگاتقا (ج.شى­مىر­ ۇلى, ب.ايبولات ۇلى, ج.ىزمام­بەت ۇلى, س.كو­بەي­­ ۇلى, ءا.ءيشىم ۇلى, ج.شا­باي ۇلى) قاسا­قا­نا كىسى ءول­تىر­دى دەگەن ايىپ تاعىلىپ, قىل­مىس­تىق ءىس قوزعالادى. سول جىلدىڭ با­سىن­دا مەملەكەتتىك بىرىككەن ساياسي باسقار­ما­نىڭ قازاقستان­دا­عى تولىق وكىلەتتى ۋاكىل­دىگىنىڭ القاسى ولارعا اتۋ جازاسىنا ۇكىم شىعارادى. جارتى جىلدان كە­يىن اتۋ جازاسىن 10 جىلعا لاگەر­دە وت­كىزۋگە اۋىستىرىلادى. «ەرا­ليەۆ ءىسى» بويىنشا سوتتالعان 4 قا­زاق: ءيشىم ۇلى, ايبولات ۇلى, ىزمام­بەت ۇلى, كوبەي ۇلى بۇل ۇكىم وز­گەر­گەنگە دە­يىن تۇرمەدە قايتىس بولعان.

ماڭعىستاۋداعى رەپرەسسيانىڭ ەكىن­شى كەزەڭى تاريحتا «توبانياز ءىسى» اتى­مەن قال­دى. 1929 جىلى تو­بانياز ءالنياز­ ۇلى تۇتقىنعا الىنادى. «بايلاردىڭ, ساۋ­دا­گەرلەردىڭ, پاتشا وكىمەتىنىڭ بۇرىن­عى اداي وكرۋگى كەڭەس قىزمەتكەرلەرى­نىڭ كونتر­­رەۆوليۋتسيالىق ۇيىمى» دەگەن قىل­­مىستىق ىسكە قاتىناسۋشى­لار دەپ, قىل­­مىس­تىق كودەكستىڭ 58-2-بابىمەن وگپۋ ور­گاندارى 70 ادامدى ايىپتاپ, تۇتقىن­دايدى. 1930 جىلى 9 قازاندا وگپۋ «ۇش­تىگىنىڭ» شەشىمىمەن توبانياز باس­تاعان 21 ادامدى اتۋعا, قالعاندا­رىن 3 جىلدان 10 جىلعا دەيىن تۇرمەگە جابۋعا ۇكىم شىعارادى. وسىنىڭ ءبارى حالىقتىڭ نارا­زى­لىعىن ابدەن كۇشەيتتى. بۇعان ۇجىم­داستىرۋ كەزىندەگى وقيعالار قو­سىلىپ, كوتەرىلىس قاۋپى ءپىسىپ-جە­تىلدى.

ماڭعىستاۋ جەرىندەگى جاپپاي ساياسي رەپرەسسيانىڭ باستالۋىنا اسەر ەتكەن وقيعا 1929-1932 جىل­دارعى اداي قا­زاقتارىنىڭ كەڭەس وكىمەتىنىڭ وكتەم ساياساتىنا قارسى جۇرگىزگەن حالىق كوتەرىلىسى ەدى.

وسىنداي قيىن-قىستاۋ زاماندا ماڭ­عىس­تاۋ قازاقتارى اۋىل شا­رۋاشىلىعى ونىم­دەرىن دايىن­داۋ ناۋقاندارىنىڭ قى­سىمى مەن جۇتتان كەيىنگى اشتىقتان قۇ­لازى­عان حالىق لەگى تۇرىكمەنستان جەرىنە قاراي ىعىستى. ماڭعىستاۋ قازاقتارى ءۇشىن رەپرەسسيانىڭ ءۇشىنشى كەزەڭى – «اداي كوتەرىلىسى» ءىسى. ول تاريحتا 1931 جىلى بول­­دى. اداي كوتەرىلىسى بويىنشا (1931 جىل, ­ناۋرىز-قىركۇيەك) جا­ۋاپقا بارلى­­عى 740 ادام تارتىلىپ, ونىڭ 559-ى تۇت­قىن­عا الىندى, ولاردىڭ 50%-ى بايلار بول­سا, قالعاندارى ورتا تاپ پەن كەدەيلەر ەدى. كىنا ارتقان قورىتىندى ۇكىمدە ماڭعىستاۋ, تابىن, جىلوي اۋداندارىنداعى باي­شىل-ۇلت­شىل توپتار قازاقتىڭ تۇرعى­لىقتى حال­قىن تۇرىكمەنستانعا كوشىرۋدى ۇيىمداستىرىپ, كوشىپ بارا جات­قان جولدا بالىق كاسىپشىلىگىن توناپ, فورت-الەك­ساندروۆسكىگە شا­بۋىل جاساپ, مالدارىن تارتىپ الىپ, ايداپ كەتكەن دەلىنگەن. 1931 جىلى 740 ادامنىڭ 281-ءى قاماۋدان بوسادى, ال 1932 جى­لى 318-ءى تۇتقىندالعانىمەن, ولار­دىڭ ىستەرىندە قىلمىس قۇرامى بول­ماعاندىقتان توقتاتىلدى. قال­عاندارى كىنالى دەپ سانالىپ سوت­تالدى: 2 ادام اتۋ جازاسىنا كەسىلدى, 17 ادام 10 جىل باس بوس­تاندىعىنان ايرىلدى, 82-ءسى 5 جىلعا, 67-ءسى 3 جىلعا, 5-ەۋى 2 جىل­عا, 24-ءى 5 جىل ايداۋ­عا كەتتى, 99-ى ادەيى باسقا جاققا كوشىرىل­دى. سوت­تالعانداردىڭ كوبىسىنىڭ مال-مۇلكى تار­كىلەندى.

ماڭعىستاۋ دالاسىنداعى جاپپاي قۋ­عىن-سۇرگىن تەك جەرگىلىكتى ۇلت وكىلدەرى – قازاقتاردى عانا جازالاۋمەن توقتاپ قالمادى. رەپرەسسيا وڭىردەگى باسقا ۇلت وكىلدەرىنە دە ءوز زاردابىن تيگىزدى. ءوڭىر حالقىن الەۋمەتتىك تاپقا بولگەن كوميسسيا 1926 جىلى 21 شىلدەدە باۋتينو بالىقشى كەنتىندە العاشقى كۋلاكتار ءتىزىمىن جاريالادى. 1930 جىلى باۋتينودا «بالىق وندىرىسىندەگى ساۋداگەر, كۋلاكتار» توبى تالقاندالدى. 19 ادامنان تۇرا­تىن باۋتينو بالىقشىلارىنا «كۋلاك» دەگەن ايىپ تاعىلدى. وگپۋ «ۇشتىگىنىڭ» شەشىمىمەن باۋتينو ەلدى مەكەنىنىڭ 19 تۇر­عىنىنان 11 ادام – 10 جىلعا, 5 جىلعا 6 ادام باس بوستاندىعىنان, 3 جىلعا باس بوستاندىعىنان 2 ادام ايرىلدى. سو­نى­مەن قاتار 1930 جىل­عى 21 قاراشا كۇنى فورت-الەك­ساندروۆسك قالاسىندا وت­­كەن قا­لالىق سايلاۋ كوميتەتىنىڭ شە­شى­مى­مەن باۋتينو كەنتىنىڭ 56 تۇر­عىنى (بار­لىعى ەۋروپالىق ۇلت وكىلدەرى), فورت-الەك­سان­دروۆسك قا­لاسىنىڭ 6 تۇرعىنى (بارلىعى قا­­زاقتار) سايلاۋعا قاتىسۋ قۇقى­عىنان ايرىل­عان. ولاردىڭ دەنى قازاقتار, اراسىندا 8 ورىس, 2 تۇرىكمەن بولعان. 1931 جى­لى باۋ­تينو كەنتى بويىنشا سايلاۋ قۇقى­­عىنان ايرىلعان وتباسىلار سانى­نا تولىقتىرۋلار ەنگىزىلىپ, بۇ­­رىنعى 56 ادام وتباسىنان قا­لىپ قويعان ەرەسەك بالا سانىمەن تو­لىقتىرىلىپ, ادام سانى 75-كە جەتكەن. سايلاۋ قۇقىعىنان ايرىل­عان ادامدار جاعدايى كۇرت نا­شار­لاپ كەتتى. ولار كەڭەس وكىمە­تىنىڭ جات ەلەمەنتى رەتىندە تانىلدى.

ماڭعىستاۋ دالاسىنداعى رەپ­رەسسيا­نىڭ ءتورتىنشى كەزەڭى 1937-1938 جىلدار ارالىعىن قامتىدى. 1938 جىلعى ساياسي رەپرەسسيا قۇر­باندارىنىڭ ءبىر وقيعاسى «جە­مەنەيلەر ءىسى» دەگەن اتپەن بەل­گىلى. 1938 جىلى 4 شىلدە كۇنى امان­قىزىليت جەرىندە وتىرعان 70 وتباسىنان قۇرالعان ماڭعىستاۋ اۋدانىنىڭ №18 اۋلى «ميكويان» جەر وڭدەۋ سەرىكتەستىگىنە تاڭ اتپاي, شىرت ۇيقىدا جاتقاندا وگپۋ وكىلدەرىنەن قۇرالعان استاۋلى ماشينا كەلىپ توقتاپ, 54 ەر-ازاماتتى اعاش ۇيگە قاماپ, اس-سۋسىز, وتباسىلارىنا تۇسىنىكتەمە بەرمەي, كەلەسى كۇنى تاڭ اتا جولعا شىعىپ, فورت-الەكساندروۆسك قالاسىنداعى تۇرمەگە قامادى. ولار اتىراۋ تۇر­مەسىنەن رەسەيگە جەر اۋدارىلىپ, 27 قىركۇيەك پەن 3 قاراشا ارالىعىندا 54 قازاقتىڭ 38-ءى اتىلعان. «جەمەنەيلەر ءىسى» بو­يىنشا اتىلعان ماڭعىستاۋ قا­زاقتارى ىشىندە سەيتماعانبەت تولەپوۆ, جالەك تولەپوۆ, شاريعات ايتجانوۆ, قاپاش قيناقوۆ, ۇسەن قيناقوۆ جانە تاعى دا باسقالار بار. ولاردىڭ بارلىعى نكۆد-نىڭ گۋرەۆ وبلىسىنداعى «ۇشتىگى» ركفسر قىلمىستىق كودەكسىنىڭ 58-2,6,7, 11-باپتارى بويىنشا سوت­تالىپ, جازانىڭ ەڭ اۋىر تۇرىنە ۇكىم شىعارىلعان.

ماڭعىستاۋ وڭىرىندەگى جاپپاي قۋ­عىن-سۇرگىن قيىندىعى حالىقتىڭ جاع­دايىن كۇيزەلتىپ, ەل ەسەڭگىرەپ قالدى. رەپرەسسيا قۇرباندىعىنا ۇشىراعان تۇ­بەك قازاقتارىنان باسقا ۇلت وكىلدەرى شوعىرلانعان فورت-الەكساندروۆسك, باۋ­تينو بالىق شارۋاشىلىعى كەنتتەرى دە بوساپ, ءبىر ساتتە قاڭىراپ قالدى. ال ماڭعىستاۋ قارويىن تاستاپ كوشكەن جەرگىلىكتى ۇلت وكىلدەرى اشتىق پەن جوق­شىلىقتى ارقالاپ, باسقا ەلدىڭ بوساعاسىن پانالادى. اسىرا سىلتەۋ ساياساتىنىڭ قۇر­بانى بولعان ەلدىڭ باسىم بولىگى تۇ­بەكتى تاس­تاپ, الدى تۇرىكمەنستان, قارا­قالپاقستان, حيۋا جەرلەرىنە ءوتتى. ءسويتىپ, كەزىندە اق پاتشا دا باعىندىرا الماعان ماڭ دالا­نىڭ حالقىن ءوز ۋىسىندا ۇستاپ قالۋعا جانتالاسقان جاڭا قۇرىلعان كەڭەس وكىمەتى ءبىر ءسات ەلى جان-جاققا بوسىپ قاشقان تۇ­بەك تۇرعىندارىنىڭ كوشىن قايىرا الماي داعداردى. ماڭعىستاۋداعى رەپرەسسيا وتە اۋقىمدى تاقىرىپ, ول تۋرالى دەرەكتەر جىلدان-جىلعا تولىعىپ, ارنايى زەرتتەۋ ىسىنە سۇرانىپ تۇر.

ەلۆيرا ابلانوۆا,

تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى,

ش.ەسەنوۆ اتىنداعى كمتجيۋ «قازاقستان تاريحى جانە گۋمانيتارلىق پاندەر» كافەدراسىنىڭ دوتسەنتى

اقتاۋ