كۇنى كەشە انادولى ەلىنەن «ەنۆەر تۇركىلەري قايتىس بولدى» دەگەن قارالى حابار جەتتى. ابىز اقساقالدىڭ قازاسى قازاق جۇرتىنا دا اۋىر ءتيدى. كەزىندە بولگاريا مەن تۇركيا اۋىر اتلەتيكاسىن ورگە سۇيرەپ, وراسان زور بيىككە كوتەرگەن ايتۋلى ازامات ۇزاق جىلدار بويى ءبىزدىڭ ەلدە دە ەڭبەك ەتىپ, ۇلتتىق قۇرامادا كەڭەسشى-باپكەر قىزمەتىن اتقاردى. شىنتۋايتىنا كەلسەك, قازاقستاندىق زىلتەمىرشىلەردىڭ الەمدەگى كوشباسشى كوماندالار قاتارىنا قوسىلۋى ءدال وسى مايتالمان ماماننىڭ ارقاسى ەكەنىن مويىنداۋعا ءتيىسپىز. ونى ەشكىم جوققا شىعارا المايدى.
تاريحقا جۇگىنسەك, ءۇش دۇركىن وليمپيادا چەمپيونى اتانۋ باقىتى نەبارى ءتورت زىلتەمىرشىگە عانا بۇيىرعان ەكەن. بۇل بيىك بەلەس تۇركيالىق نايم سۇلەيمانوعلى مەن حاليل مۋتلۋ جانە گرەكيالىق كاحي كاحياشۆيلي مەن ديماس پيرروسقا باعىندى. العاشقى ەكەۋى ءدال وسى ەنۆەر تۇركىلەريدىڭ شاكىرتى. مىنە, وسى جايتتىڭ ءوزى-اق ايتۋلى ازاماتتىڭ قانداي مايتالمان مامان جانە عۇلاما باپكەر بولعانىن اڭعارتىپ تۇر.
ەنۆەر تۇركىلەري 1942 جىلى بولگاريانىڭ كىرجالى وڭىرىندە دۇنيەگە كەلدى. بۇل اۋماقتىڭ 90 پايىزىن تۇرىكتەر مەكەندەيتىن. تۇركىلەريدەي بىلىكتى باپكەر مەن سۇلەيمانوعلىداي دارىندى جاس سول جاقتا تابىستى. ەكەۋى دە سول ءوڭىردىڭ تۋمالارى. بۇل 1977 جىل ەدى. 10 جاستان ەندى عانا اسقان بالانىڭ بويىنداعى بۇلا كۇشتى بىردەن بايقاعان قىراعى مامان ونى جاقسىلاپ تۇرىپ باپتادى. كوپ كەشىكپەي نايم ەلەۋلى تابىستارعا قول جەتكىزە باستادى. جاسوسپىرىمدەر مەن جاستار اراسىنداعى جارىستاردا جاسىنداي جارقىلداپ, ەرەسەكتەر دۋىنا دا ەركىن قوسىلدى. 1983 جىلى العاش رەت الەم چەمپيوناتىنا قاتىسقان 16 جاسار بوزبالا ماسكەۋدە كۇمىس مەدالدى موينىنا ءىلىپ, تورتكۇل دۇنيە جانكۇيەرلەرىن ءبىر تامساندىرىپ تاستادى. مىنە, سۇلەيمانوعلىنىڭ ۇلكەن سپورتتاعى جەڭىستى جولى وسىلاي باستالدى. سول مەزەتتە باپكەرىنىڭ دە داڭقى الىسقا تارادى.
ەنۆەر اقساقال ايتاتىن: «مەن جارتى عاسىردان اسا ۋاقىت جاتتىعۋ زالىندا تەر توكتىم. كوپتى كوردىم, كوپ بىلەمىن. ءار سپورتشىنىڭ مۇمكىندىگى مەن الەۋەتىن شامالاۋعا قارىم-قابىلەتىم جەتەدى. كىمگە قانداي اۋىرپتالىق ارتتىرۋ قاجەت ەكەنى ماعان ءمالىم. ۇزاق جىلدار بولگاريا مەن تۇركيادا قىزمەت ەتتىم. مەن قاي جەردە جۇرسەم دە, ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە, ءوز شاكىرتتەرىمنەن تەمىردەي تارتىپكە بوي ۇسىنۋدى تالاپ ەتتىم. ولاردى ەڭبەكقورلىققا باۋلىدىم. ناتيجەسىن وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر. بولگاريادا 24 جىل ەڭبەك ەتىپ, 12 جىل بويى يۆان ابادجيەۆ سىندى اتى اڭىزعا اينالعان باپكەردىڭ كومەكشىسى بولدىم. سول كەزدەرى ايتۋلى مەملەكەت الەمدىك اۋىر اتلەتيكانىڭ كوشباسشىسىنا اينالدى. تىپتەن, ازۋى التى قارىس كسرو قۇراماسىنىڭ ءوزىن سان مارتە شاڭ قاپتىردىق. سول كەزدە تورتكۇل دۇنيە جۇرتشىلىعى «شاعىن عانا بولگاريا ءمۇيىزى قاراعايداي كەڭەس وداعىنان قالاي وزىپ كەتتى ەكەن؟» دەپ تاڭدانىس ءبىلدىردى. بىراق بۇل تابىستىڭ ەشقايسىسى وزدىگىنەن كەلگەن جوق. اتاق پەن ابىروي اسپاننان تۇسپەيدى. مۇنىڭ بارلىعى – ەرەن ەڭبەك پەن قاجىرلى قايرات, سابىر مەن ءتوزىم, ىنتا مەن جىگەر, جانكەشتىلىك پەن جانقيارلىقتىڭ ارقاسى. ءاۋ باستا-اق ءبىز الەمدىك كوشباسشىعا اينالۋدى ماقسات تۇتىپ, سول جوسپاردى جۇزەگە اسىرۋ جولىندا كوپ ەڭبەكتەندىك. تاۋلىگىنە 8-10 ساعات بويى جاتتىقتىق. جىلىنا 350 كۇن بويى تەر توكتىك. جيىندار مەن جاتتىعۋلار بارىسىندا قاتالدىق تانىتقان كەزدەرىم دە جوق ەمەس ەدى. بىراق قاسىمداعى ارىپتەستەرىم دە, شاكىرتتەرىم دە مەنى دۇرىس ءتۇسىندى. ويتكەنى بۇل قاراقان باسىمنىڭ قامى ەمەس. بارلىعى دا سپورتشىلاردى بيىك بەلەستەرگە جەتەلەپ, مەملەكەتىمىزدىڭ داڭقىن ارتتىرۋ ءۇشىن جۇزەگە اسىرىلعان شارۋا بولاتىن.
سەكسەنىنشى جىلداردىڭ بەل ورتاسىندا بولگاريا بيلىگى جەرگىلىكتى تۇرىكتەرگە قاتتى قىسىم كورسەتە باستادى. وزگە وپاسىزدىقتارىن ايتپاعاندا, كوپتەگەن ازاماتقا وزدەرىنىڭ ازان شاقىرىپ قويعان اتتارىن وزگەرتۋگە ماجبۇرلەدى. سول تۇستا ەنۆەر انۋار تۋلۋموۆ نايم ناۋم شالامانوۆ بولىپ شىعا كەلەدى. جۇرەگى «تۇرىك» دەپ سوققان ازاماتتاردىڭ دەنى ونداي قورلىققا كونبەدى. 1986 جىلدىڭ سوڭىندا سۇلەيمانوعلى تۇركياعا قاشتى. سول ءۇشىن باپكەرى بىرنەشە ايعا تۇرمەگە توعىتىلدى. ارادا ءۇش جىلداي ۋاقىت وتكەننەن كەيىن تۇركىلەري دە تاريحي وتانىنا ورالۋعا مۇمكىندىك الدى. وسىلايشا, بىلىكتى باپكەر مەن دارىندى شاكىرتتىڭ جولى انادولى ەلىندە قايتا توعىستى.
نايمنىڭ بويى نەبارى 147 سانتيمەتر بولسا, سالماعى 60-65 كيلو شاماسىندا ەدى. سوعان قاراماستان, ول تورتكۇل دۇنيەدەگى تەڭدەسسىز سپورتشىلاردىڭ قاتارىنا ەركىن قوسىلدى. اتاپ ايتساق, ءۇش دۇركىن وليمپيادا, جەتى دۇركىن الەم جانە بەس دۇركىن ەۋروپا چەمپيونى دەگەن دارداي اتاقتارى بار. سونىمەن قاتار سۇلەيمانوعلىنىڭ الەمدىك رەكوردتى 46 مارتە جاڭارتقانىن ايتا كەتكەن ابزال.
وكىنشكە قاراي, اتاقتى سپورتشىنىڭ ءومىرى كەلتە بولدى. ول 2017 جىلدىڭ 18 قاراشاسىندا ۇزاققا سوزىلعان ناۋقاستان كەيىن ىستانبۇلداعى اۋرۋحانالاردىڭ بىرىندە كوز جۇمدى. داڭقى جەر-جاھانعا تاراعان ازامات نەبارى 50 جىل عانا عۇمىر كەشتى.
ەنۆەر تۇركىلەري تاريحي وتانىنا قونىس اۋدارعاننان كەيىن 15 جىل بويى ۇلتتىق قۇرامانى جاتتىقتىردى. سول كەزدە تۇركيا اۋىر اتلەتيكاسى بۇرىن-سوڭدى بولماعان تابىستارعا يەك ارتتى. جوعارىدا ەسىمى اتالعان نايم سۇلەيمانوعلىدان بولەك, حاليل مۋتلۋ جارق ەتىپ شىقتى. ول دا بولگاريادا تۋعانىمەن, ەرتەرەكتە انادولى ەلىنە قونىس اۋدارعان ەدى. 54, 56 جانە 62 كيلو سالماق دارەجەلەرىندە باق سىناعان حاليل 1996 جىلى اتلانتا, 2000 جىلى سيدنەي جانە 2004 جىلى افينا وليمپيادالارىندا الدىنا جان سالمادى. الەم چەمپيوناتىن بەس جانە ەۋروپا بىرىنشىلىگىن توعىز مارتە ۇتتى. سان رەت رەكوردتىق كورسەتكىشتەردى جاڭارتتى. سپورتتىق شەجىرەنىڭ سارعايعان بەتتەرىن پاراقتاساق, سەرپە كوتەرۋ جاتتىعۋى بويىنشا ءوز سالماعىنان ءۇش ەسە اۋىر ءزىلباتپان تەمىردى ەڭسەرە الاتىن جەر بەتىندە التى اۋىر اتلەت قانا بولعان ەكەن. سولاردىڭ ساناتىندا نايم سۇلەيمانوعلى مەن حاليل مۋتلۋ دا بار.
ەنۆەر اقساقال ايتاتىن: «ماعان دەيىن اندولى ەلىندە اۋىر اتلەتيكانىڭ جاعدايى تىم مۇشكىل ەدى. ولار بىردە-ءبىر وليمپيادادا مەدال الماعان. الەم چەمپيوناتتارىندا دا جارىتىپ ونەر كورسەتكەن ەمەس. ءبىز سول ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىردىق. اياعىنان تىك تۇرعىزدىق, وسىردىك, وركەندەتتىك. ۋاقىت وزا ەڭبەگىمىزدىڭ جەمىسىن كوردىك. تۇركيانى كۇللى الەم ساناساتىنداي دەڭگەيگە كوتەردىك. ال 2004 جىلى افينادا حاليل مۋتلۋ, تاڭەر ساعىر جانە نۇرحان تايلان قارسىلاس شاق كەلتىرمەسە, سەدات ارتۋچ قولا مەدالدى موينىنا ءىلدى. ەجەلگى ەللادا ەلىنىڭ كوماندالىق باسەكەسىندە ءبىز قىتايدان عانا قالىپ قويىپ, ەكىنشى ورىندى يەلەندىك. مىنە, تۇركيا اۋىر اتلەتيكاسى وسىلاي ەڭسە تىكتەدى».
جاڭا عاسىر تابالدىرىقتان اتتاعان تۇستا قازاقستاننىڭ اۋىر اتلەتيكاسى قاتتى اقساپ تۇردى. داڭقتى اناتولي حراپاتىي ۇلكەن سپورتتان قول ۇزگەننەن كەيىن ونىڭ جەڭىستى جولىن جالعاستىرۋعا كۇش-قۋاتى, ەرىك-جىگەرى جەتەتىن ساڭلاق بىرازعا دەيىن تابىلمادى. 2004 جىلى افينا وليمپياداسىندا سەرگەي فيليمونوۆ تاماشا ونەر كورسەتىپ, كۇمىس مەدالدى يەلەنگەنى ەسىمىزدە. شەشۋشى تۇستا جەرلەسىمىز ەنۆەر تۇركىلەري باپتاعان 19 جاستاعى جاس جولبارىس تاڭەر ساعىرعا ەسە جىبەردى. سول كەزدەن باستاپ, قازاقستاندىق ماماندار تۇركيالىق باپكەردىڭ كومەگىنە جۇگىنۋدى قۇپ كوردى. ۇزاق جىلدار بويى رەسپۋبليكا اۋىر اتلەتيكا فەدەراتسياسىن باسقارعان قايرات تۇرلىحانوۆ اعامىز ءوزىنىڭ ءبىر سۇحباتىندا وسى وقيعا جايىندا بىلاي دەگەن ەدى: «فيليمونوۆتىڭ افيناداعى تابىسىنا قاتتى قۋانعانىمىز راس. بىراق بۇل ناتيجەنى قاناعات تۇتۋدى قيسىنسىز كوردىك. وسىلاي كەسىپ ايتۋعا بىرنەشە سەبەپ بار. بىرىنشىدەن, قازاقستاندا جەڭىسپەن ورىلگەن جاقسى ءداستۇر بۇرىن دا بولعان. ەكىنشىدەن, بىزدە تالانتتى جاستار جەتەرلىك. ۇشىنشىدەن, رەسپۋبليكامىزدا سپورتتى وركەندەتۋ ءۇشىن مەملەكەت تاراپىنان بارىنشا قولايلى جاعداي جاسالعان. ال ولاي بولسا, تارتىناتىن نەسى بار؟! مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءوزى قامقورلىق كورسەتىپ وتىرسا, ءبىزدىڭ جالعىز عانا جۇلدەنى مىسە تۇتىپ, قول قۋسىرىپ وتىرعانىمىز ءجون بە؟ وسىنىڭ بارلىعىن قاپەرگە الىپ, الدىمىزعا بيىك ماقسات قويدىق. ال افينا وليمپياداسى اياقتالاتىن كۇنى سول كەزدەگى ەلىمىزدىڭ سپورت باسشىسى داۋلەت تۇرلىحانوۆ ەنۆەر تۇركىلەريمەن كەلىسسوز جۇرگىزدى. تالاي جۇلدىزداردى تاربيەلەگەن باپكەردى قازاقستانعا شاقىرتتى. العاشىندا ول كىسى ءبىراز ۋاقىت ويلانىپ-تولعانىپ ءجۇردى. ءبىزدىڭ ەلگە ءبىر-ەكى مارتە كەلىپ, دارىندى جاستاردىڭ كوپتىگى مەن سپورتتى دامىتۋعا بارلىق جاعداي جاسالعانىنا كوز جەتكىزگەننەن كەيىن عانا ءوز كەلىسىمىن بەردى».
ەنۆەر تۇركىلەري قازاقستانعا كەلگەن كەزدەن باستاپ, وتاندىق اۋىر اتلەتيكامىزدا ورلەۋ كەزەڭى باستالدى. الدىمەن اسقان تالانت يەسى يليا ءيليننىڭ باعىن اشتى. 17 جاسىندا ول الەم چەمپيونى اتانسا, 20 جاسىندا وليمپيادانى ۇتتى. بىرتە-بىرتە باسقا دا سايىپقىراندار الىسقا سامعادى. ۇلدارمەن قوسا, قىزدار دا قارقىندارىن كۇرت كۇشەيتتى. الەم چەمپيوناتى مەن وليمپيا ويىندارىندا ءتۇرلى-ءتۇستى جۇلدەلەردى كۇرەپ الىپ, جەر-جاھانداعى وزىق كوماندالاردىڭ قاتارىنا قوسىلدىق. باسقا دا حالىقارالىق جانە قۇرلىقتىق دەڭگەيدەگى دودالاردا دارالاندىق. ءار جىل سايىن سۋ جاڭا چەمپيوندار بىرىنەن كەيىن ءبىرى شىعىپ جاتتى. بايراقتى باسەكەلەردە مۇيىزدەرى قاراعايداي مەملەكەتتەردىڭ تالايى ارتىمىزدان سىعالاپ قالدى.
ەنۆەر اقساقال ايتاتىن: «قازاقستانعا كەلگەن سوڭ تەك كەلىسىمشارتتا كورسەتىلگەن قاراجاتتى قالتاما سالىپ الىپ, بەيقام وتىرۋعا ارىم جىبەرمەدى. ءوزىمنىڭ جىلدار بويى جيعان تاجىريبەم مەن ءبىلىمىمدى پايدالانا وتىرىپ, ەلدىڭ اۋىر اتلەتيكاسىنا تىڭ سەرپىن اكەلۋدى ماقسات تۇتتىم. ول ءۇشىن اۋىرتپالىقتى ارتتىردىم. جاتتىعۋ پروتسەسى كۇردەلەنە ءتۇستى. ءيا, كەيبىر ماماندار مەن سپورتشىلار اراسىندا مەنىڭ شىنايى نيەتىمدى دۇرىس تۇسىنبەگەندەر بولدى. قىڭىر سوزدەر مەن الىپ-قاشتى اڭگىمەلەردىڭ شىعۋى دا سوندىقتان. بىراق مەن العان بەتىمنەن قايتقان جوقپىن. بىلە بىلسەك, كاسىپقوي سپورت دەگەن بالاباقشا نەمەسە ورتا ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپ ەمەس قوي. باسىنان سيپاپ ءجۇرىپ, وليمپيادا چەمپيونىن تاربيەلەۋ مۇمكىن ەمەس. ۇلكەن سپورت قاتالدىقتى قاجەت ەتەدى. كەرەك دەسەڭىز, كەي كەزدەرى قاتىگەزدىك تانىتۋعا دا تۋرا كەلەدى. وليمپيادانىڭ ءۇش دۇركىن چەمپيوندارى نايم سۇلەيمانوعلى مەن حاليل مۋتلۋ دا سونداي مەكتەپتەن وتكەن. الايدا ولار ماعان رەنجىپ, ەشۋاقىتتا قىڭىر مىنەز كورسەتكەن ەمەس. ويتكەنى ماعان سەندى, باپكەر رەتىندە باعالاي ءبىلدى. سوندىقتان دا بارىنە دە كوندى. مەن دە شاكىرتتەرىمنىڭ باعىن اشۋ ءۇشىن ايانىپ قالعان جوقپىن. وسىنداي اۋىزبىرلىكپەن اتقارىلعان شارۋانىڭ ارقاسىندا العا قويعان جوسپارىمىز جۇزەگە استى. ولار وزدەرىن ايگىلى سپورتشى رەتىندە تۇبەگەيلى مويىنداتتى. ال باپكەر ءۇشىن ودان اسقان باقىت جوق. كەيىننەن سپورتتى قويعاننان كەيىن ۇلكەن ءبىر جيىندا نايمنىڭ «تۇركىلەري جاتتىعۋ زالىندا – ديكتاتور, ال ومىردە – شىنايى دوس جانە جاناشىر اكە», دەپ ايتقانى جادىمدا قالدى».
مىنە, ەنۆەر تۇركىلەريدىڭ تۇسىندا قازاقستاننىڭ اۋىر اتلەتتەرى وسىنداي وراسان زور بيىككە جەتتى. ءوزى ءجيى سىرقاتتانىپ, بالداققا سۇيەنىپ جۇرگەن كەزىنىڭ وزىندە دە ۇنەمى جاتتىعۋ زالىنان تابىلاتىن. ۇنەمى ىزدەنىس ۇستىندە ەدى. عىلىم مەن سپورتتى ۇشتاستىرا بىلگەن مامان قازاق جاستارى اراسىنان دا نەبىر ءدۇلدۇل سپورتشىلاردى شىعاردى. الماس وتەشوۆ, قۋانىش راحاتوۆ, اننا نۇرمۇحامبەتوۆا, جاسۇلان قىدىرباەۆ, جازيرا جاپپارقۇل, رۇستەم سىباي جانە تاعى باسقا وتانداستارىمىز اسا ءىرى حالىقارالىق جارىستاردا جاسىنداي جارقىلداعانىنا سان ميلليون جانكۇيەر كۋا. ولار دا الەمدىك اۋىر اتلەتيكا تاريحىندا وشپەس ءىز قالدىردى. مىنە, سول ابىز اقساقال 79 جاسقا قاراعان شاعىندا دۇنيەدەن وزدى. جاتقان جەرىڭىز جايلى, توپىراعىڭىز تورقا بولسىن, ەنۆەر اقساقال!