قۇسبەگىلىكتىڭ وتانى – قازاق دالاسى

– جاپار تىلەۋجان ۇلى, قۇسبەگىلىك حالقىمىزدىڭ كونەدەن كەلە جاتقان ءتول مۇراسى ەكەنى انىق. بۇل ونەر جايلى ەل ىشىندە ايتىلىپ جۇرگەن كەرەمەت اڭىز-اڭگىمەلەر دە كوپ. وسىنىڭ ءبىر پا­راسىن ءوز اۋىزىڭىزدان ەستىسەك؟

– ارينە, حالقىمىزدىڭ قۇسبەگىلىگى جاي­لى ءسوز قوزعاعاندا ويىمىزعا الدىمەن  اتاقتى جالايىر شورا تۇسەدى. بۇل ادامنىڭ قۇسبەگىلىگى جايلى اڭىز-اڭگىمە جەتەرلىك. بۇركىت بىتكەن «اسپاندا جۇرسەم قاناتىم تالادى, جەرگە تۇسسەم جالايىر شورا ۇستاپ الادى», دەپ قاي­عىرادى-مىس. سونداي-اق جەتىسۋ وڭىرىن­دە ءومىر سۇرگەن قۇسبەگى بايدىبەكتىڭ جال­­­مەن­بەتى قۇلادىندى قايىرىپ قۋعا سال­عانى جايلى دەرەك بار. قۇلادىن دەگەن قارشىعا تەكتەس شاعىن قۇس. ونىمەن قۇس ءىلدىرۋ ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلە بەر­مەيدى.

سول سياقتى ءوزىمىزدىڭ قازاق اعايىن­دار جايلاپ-قىستاپ وتىرعان التاي –تارباعاتاي بەتىندە نەبىر قۇسبەگىلەر وتكەن. مىسالى, كارىمىش دەگەن ادامنىڭ  «سارى قۇس» دەيتىن بۇركىتى جايلى وقى­عانىم بار. جارىقتىق كارەكەڭ قۇسىن قولىنا قوندىرىپ, دالا كەزىپ كەلە جاتىپ قۇمدا قونىپ جاتقان كەرۋەنگە كەز بو­لادى. بۇلار ىشكى ولكەگە تاۋار الىپ بارا جاتقان ۇكىمەت ادامدارى ەكەن. قۋ دالادا ساپ ەتە تۇسكەن قۇسبەگى مەن قۇس­تان قورىققان ساقشىلار وعان وق اتادى. كارىمىش اتىنىڭ باسىن بۇرىپ تۇرا قاشادى. بىراق ونىڭ جاۋىرىنىنان وق ءتيىپ, جاراقاتى اۋىرلاپ, اۋىلىنا جەتە الماي دالادا جان تاپسىرادى. يەسىنىڭ ءولى دەنەسىن قۇسى يت-قۇسقا جەگىزبەي ءبىر اپتا كۇزەتەدى. ەلدەن ەش حابار بولماعان سوڭ ءوزى ۇشىپ كەلەدى دە, اۋىلدى ءبىر اينالىپ قايتا ۇشىپ كەتەدى. قۇس يەسىنىڭ بالالارى ونىڭ ارتىنان ىلەسىپ بارىپ, اكەسىنىڭ دەنەسىن تاۋىپتى. سودان كوپ كەشىكپەي ەل ۇركىپ اۋعاندا, كارىمىشتىڭ بالالارى سارى قۇسقا ءبىر قوي سويىپ بەرىپ جۇرتقا قال­دىرىپ كەتكەن ەكەن. بىراق ول كوك اس­پان­دا قالىقتاپ قاشقان كوشپەن ىلەسىپ وتى­رادى. ءبىر كۇنى اۋعان ەلدى جاۋ ۇشاعى بومبىلايدى. وسى الەم-تاپىراقتا سا­رى قۇستىڭ ۇشاق تىزگىنىندەگى ۇشقىشپەن ايقاس­قان ءساتىن تاۋدىڭ بيىك بوكتەرىنە بەكىنگەن ەل كوزبەن كورگەن ەكەن.

ودان كەيىن بۇكىل قازاق قۇسبەگىلەرى اڭىز ەتىپ ايتاتىن تىنەيدىڭ «قاراسى»,  اقان سەرىنىڭ «قاراتورعايى» بار. اقان جا­رىق­تىق «قاراتورعاي, بەيشارا شى­رىل­دايسىڭ جەرگە قونباي» دەيتىن ولە­ڭىن­دەگى وسى بۇركىت. قۇس قاناتىمەن ۇشىپ, قۇي­رىعىمەن قونادى دەيدى ەمەس پە, ەن­دەشە قارتايعان بۇركىتتىڭ قۇيرىق قا­ۋىر­سىنى ءتۇسىپ قالادى دا, ۇشقان سوڭ جەر­گە قونا الماي شىرىلداپ, زارلايدى. ولەڭدە وسى وقيعا ايتىلىپ وتىر...

– قازاقتىڭ ماڭدايىنا بىتكەن ۇلى تۇلعالاردىڭ ءبارى دەرلىك قۇسبەگىلىككە نازار اۋدارعانى بايقالادى. بۇل ونەر تەك­تى تۇلعالاردى نە سەبەپتەن قىزىق­تىر­دى ەكەن؟

– تاريحقا جۇگىنسەك قازاقتىڭ عۇر­پىنا قانىق, ءداستۇر-سالتىن بىلەتىن ەلدىڭ بەدەلىنە بالانعان تۇلعالاردىڭ ءبارى دەرلىك قۇسبەگىلىك پەن ساياتشىلىقتى جەك كورمەگەن عوي. مىسالى, ابايدىڭ «قانسوناردا بۇركىتشى شىعادى اڭعا» دەپ باستالاتىن ولەڭى قۇسبەگىلىكتىڭ تۇنىپ تۇرعان سۋرەتى ەمەس پە؟ سول سياقتى, 1924 جىلى ءوزىنىڭ سايات قوراسىندا بۇركىتىن قولىنا ۇستاپ وتىرىپ, سۋرەتكە تۇسكەن شاكارىم قۇدايبەردى ۇلىنىڭ بەينەسى ول كىسىنىڭ قۇسبەگىلىكپەن اينالىسقانىن ايگىلەپ تۇرعان جوق پا؟!

ەندى مىناعان نازار سالىڭىز, قازاق­تىڭ عۇلاما عالىمى الكەي مارعۇلان 1937 جىلى جاپپاي جازالاۋ جۇرە باس­تاعاندا, ەپتەپ سىتىلىپ شىعىپ, ەلى­نە كەلىپ ەشكىمنىڭ كوزىنە تۇسپەي قا­مىس كۇركەدە جاسىرىنىپ جاتىپ «سايات قۇس­تارى» دەيتىن وتە قۇندى ەڭبەگىن جازىپ شىققان. كوردىڭىز بە, قارا باسىنا قاۋىپ تونگەن شاقتا الەكەڭ بۇل قازاققا كەرەگى قۇسبەگىلىك ەكەنىن بىلمەسە جازىپ نەسى بار. وسى تۋىندىنى جەكەلەگەن جاناشىر ازاماتتار كىتاپ ەتىپ باستىرىپتى. بىلگەن جانعا بۇل تۋىندى قۇسبەگىلىك ونەردىڭ وقۋلىعى ىستەتتەس.

– ءسىزدىڭ قۇسبەگىلىككە دەن قويۋى­ڭىز­عا نە تۇرتكى بولدى؟

– مەن 1953 جىلى دۇنيەگە كەلگەن اداممىن. ءوزىم ەس بىلگەلى كۇللى  شۋ-تالاس بويىن جايلاعان ۇلانعايىر وڭىردە جال­عىز قۇسبەگى مەنىڭ اكەم تىلەۋ­جان ساتىل­عان ۇلى عانا بولدى. اكەي جال-جال قۇم­نىڭ جابىندىسىنا ۇيا سالاتىن «قازىق­تىنىڭ جالعىزى» دەگەن اتقا يە ءشول بۇركىتىن كوپتىڭ كوزىنە تۇسە بەرمەي­تىن قالتارىسقا ۇستاپ باپتايتىن. قىسقاسى, قۇسبەگىلىك ماعان اكەدەن مۇرا بوپ جەتكەن دۇنيە. ەگەر اكەي بولماعاندا, بۇل ونەر ءبىزدىڭ ولكەدە ءۇزىلىپ قالۋى دا مۇمكىن ەدى. 

ابىروي بولعاندا, 1960-شى جىلدارى قىتايدان قۇستىڭ ءتىلىن بىلەتىن ءبىرشاما ازاماتتار ەلگە ورالدى. بۇگىندە وسى اعايىندار الماتى وبلىسىندا, سوگەتى اۋىلىندا ءومىر سۇرۋمەن قاتار, قازاقتىڭ اسىل مۇراسىن ايالاپ, ساقتاپ, دامىتىپ وتىر.

– راس ايتاسىز, وتكەن عاسىردىڭ 60-شى جىلدارى ارعى بەتتەن قۇس ءتىلىن بىلەتىن ازاماتتار ەلگە ورالدى. ال, قازاقستاندا قۇسبەگىلىكتىڭ مەكتەبىن ۇزبەي جالعاعان ءسىز عاناسىز. وسى جايلى تارقاتىڭقىرىپ ايتىپ بەرسەڭىز؟

– وتكەن عاسىردىڭ 1970-ءشى جىلدارى­نىڭ اياعىندا كسرو ەلىنىڭ باس حاتشىسى ل.برەجنەۆتىڭ ارنايى تاپسىرماسىمەن, جاستاردى ەسىرتكى مەن ماسكۇنەمدىكتەن اۋلاقتاتاتىن «كلۋب پو ينتەرەسام» (قىزىعۋشىلار كلۋبى) اتتى قوزعالىس پايدا بولدى. وسىنى پايدالانىپ «قاۋىرسىن – قۇسبەگىلەر» اتتى كلۋب قۇر­دىق. 

بۇل شارۋا كەزىندە اجەپتاۋىر بەدەلگە يە بولدى. ناتۋراليستەر مەكتەبى قالىپتاسىپ, ارنايى جالاقى تولەنىپ, سابا­ق ءجۇردى. شۋ اۋداندىق پارتيا كومي­تەتىنىڭ قاۋلىسىمەن كلۋبقا 5 ات ءبولىندى. تۇرىمتايدان باستاپ, بۇركىتكە دەيىن كوپتەگەن سايات قۇستارى ارنايى باعىلدى.

ءسوز رەتى كەلگەندە ايتىپ وتەيىن, ومىر­­دەن ەرتەرەك وتكەن قاراعاندىلىق قا­لام­گەر سەيدال تالجانوۆتىڭ جازۋى بويىن­شا, جاعالتاي – لاشىننىڭ كىشىرەك ءتۇرى, تۇرىم­تاي – يتەلگىنىڭ ۇيالاسى, قىرعي – قار­شىعا تۇقىمداس, بيدايىق, تۇيعىن, ءشاۋ­لى دەگەندەر بولەك قۇس ەمەس. بيدايىق دەپ لاشىننىڭ قىرانىن ايتادى. تۇيعىن دەگەن قارشىعانىڭ  ەركەگى. وسىنى ۇمىتپاي جازىپ قويىڭىز...

سودان 1978 جىلى جامبىل وبلىستىق سابان تويدا «قاۋىرسىن - قۇسبەگىلەر» كلۋبىنىڭ مۇشەلەرى يپپودرومدا قولى­مىزعا قۇس قوندىرىپ, شەرۋ تارتىپ وتتىك. بۇل وقيعا ۇلتتىق ونەرگە سۋسىنداپ جۇرگەن حالىقتىڭ رۋحىن وياتتى. سول كۇننەن باستاپ «ۆوكرۋگ سۆەتا» سياق­تى بەدەلدى جۋرنالدار ءبىز تۋرالى جا­رىسا جازدى. وداقتىق ءھام وتاندىق تەلە­راديو حابارلارىنا قاتىسىپ, كۋبا, ما­جارستان, اقش, بولگاريا ت.ب. شەتەلدەرگە شاقىرىلدىق.

–  ءسىز قۇرعان كلۋبقا قىزىعۋشىلىق پاي­دا بولدى. سولاي ما؟

– جوعارىداعى ناسيحاتتىڭ ارقاسىندا «قاۋىرسىن – قۇسبەگىلەر» كلۋبىنا سول جىل­دارى الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن 500-دەي حات كەلىپ ءتۇستى. قازاق دالاسىندا العاش قۇرىلعاندىقتان شىعار كلۋبتىڭ جاناشىرلارى مەن قىزىعۋشىلارى كوپ بولدى. قىرعىزستاننىڭ «بوزتەرى» دەگەن جەرىنەن بەيشەباي قىدىمانوۆ اتتى قىرعىز اقساقالى جانە ءوزىمىزدىڭ تانىمال قۇسبەگى اعامىز ءابىلحان تۇردىباەۆ كلۋبقا بۇركىتتەرىن سىيلادى.

«دەگەرەc» سوۆحوزىندا تۇراتىن نۇر­عوجا, شاكەن, ماقان سياقتى كونەكوز قۇس­بەگىلەر كەلىپ, قۇس باۋلۋ ونەرىن ۇيرەتە باس­تادى. 1981 جىلى رەسپۋبليكالىق دەڭ­گەيدە «قازاقستاننىڭ رەسەيگە ءوز ەركى­مەن قوسىلۋىنا 250 جىل» دەيتىن مەرە­كە ءوتىپ, كلۋب مۇشەلەرى الماتىدا ۇيىمداس­تىرىلىعان «التىباقان» اتتى تەلەتۇسىرىلىمگە شاقىرىلدىق.

باعدارلامادان كەيىن جاستار رەداك­تسيا­سىنىڭ باس رەداكتورى قۇسمان يگىسى­نوۆ پەن رەجيسسەر-وپەراتور ايمۇحان قارابالين ستسەناري جازىپ, مەنى كەڭەس­شىلىككە تاعايىنداپ, «تاستۇلەك» اتتى تەلەفيلم ءتۇسىرۋدى باستادىق. ءفيلم­نىڭ باس كەيىپكەرىنە بالا بۇركىتشى مەن تاڭدالدىم. كينوتۋىندى الماتى وبلى­سىنىڭ «دەگەرەس» اۋىلىندا, جامبىل وبلىسىنىڭ شۋ, مويىنقۇم اۋداندارىندا 2 جىل ءتۇسىرىلدى. قازىر تاريحي قوردا ساقتاۋلى تۇرعان شىعار.

– كەزىندە ءسىز رەسپۋبليكالىق «جىگەر»­ فەستيۆالىنىڭ لاۋرەاتى اتا­نىپ­­­سىز, سوعان قاراعاندا شىعارما­شىلىق قابىلەتىڭىزدە بولعانى عوي؟

– 1981 جىلى قازىرگى م.اۋەزوۆ اتىن­داعى اكادەميالىق تەاتردىڭ اشى­لۋ سال­تاناتى بولىپ, وسىمەن قا­تار رەسپۋب­ليكالىق جاستاردىڭ «جىگەر» شىعارماشىلىق فەستيۆالى ۇيىمداس­تىرىلدى. شارانىڭ بەتاشارىن سول كەزدەگى قازاقستان كومسومول كوميتەتىنىڭ  ءبىرىنشى حاتشىسى قۋانىش سۇلتانوۆ جۇرگىزدى. مەن ول كىسىنىڭ قاسىندا قولىما قىران قوندىرىپ تۇرىپ ولەڭ وقىدىم. ناتيجەسىندە فەستيۆالدىڭ لاۋرەاتى اتاندىم.

– وسىلاي قۇسبەگىلىك كلۋبتىڭ ناسيحاتى باستالدى...

 – ناسيحات جاقسى جۇرە باستادى. ناتيجەسىندە, مەن 1984 جىلى «قاۋىر­سىن – تابيعات دوستارى» اتتى العاشقى كىتابىمدى جازدىم. ول 1985 جىلى جارىق كورىپ, بارلىق وبلىس, اۋداندارعا تاراتىلدى. جوعارىداعى «تاستۇلەك» تەلەفيلمى ءتۇسىرىلدى. قۇسبەگى ابدوللا تۇرلىباەۆ پەن  ەتنوگراف جاعدا بابا­لىقتىڭ «قىراندار» اتتى كىتابى شىقتى. وداققا بەدەلدى اقپارات كوزدەرى – تاسس, اپن جانە ۇلكەن باسىلىمدار –  «ۆوكرۋگ سۆەتا» جانە ت.ب. ءبىزدى بۇكىل الەمگە جايدى.

وسىدان كەيىن دۇنيەجۇزىلىك قۇسبەگى­لەر ۇيىمىنىڭ ورتالىعىن قازاق جەرىندە قۇرۋدىڭ جولدارىن ىزدەستىرە باستادىق. قىرعىزدىڭ ىستىقكولىنە دەمالۋعا كەلگەن بولگارلىق وريەنتولوگ ا.دەمەنچۋك,  امەريكالىق ريشارد لوۋري سىندى قۇس­بەگىلىك ونەرىنىڭ جاناشىرلارىمەن جولىقتىق. بۇل شارۋاعا 1980 جىلى الماتىلىق يۋري شەلكاەۆ دەگەن ىسكەر جىگىت ارالاسىپ, «بۇركىتشى» دەيتىن كەرەمەت دەرەكتى فيلم ءتۇسىردى.

شىمكەنت قالاسىنىڭ سول كەزدەگى اكىمى امالبەك تشانوۆپەن كەلىسىپ, ال­عاش رەت قىراندار جارىسىن وتكىزدىك. بۇل ىسكە ا.باتتالوۆ, ك.رايباەۆ, سىندى اعا­لارىمىز بەن «ديدار» بىرلەستىگى, «وتان» قوعامدىق ۇيىمدارى بەلسەنە اتسالىستى. 1989 جىلى الماتى قالاسىنىڭ ورتالىق ستاديونىندا انگليا, امەريكا, پولشا, فرانتسيا, رەسەي, تۇرىكمەنستان, وزبەك­ستان,  قىرعىز ەلىنىڭ قۇسبەگى-ساياتشىلارى قاتىسقان ۇلكەن «بۇركىت تويىن» وتكىزدىك.  ۇيىمداستىرۋ القاسى قازاق توپىراعىندا تۇڭعىش رەت وتكىزىلگەن بۇل باسەكەنىڭ سالتاناتتى اشىلۋىن ماعان تاپسىردى.

– تۇسىنىكتى, ءوز باسىم ەلىمىزدەگى قۇس­بەگىلىك ونەر حالىقارالىق دارەجەگە ەندى-ەندى شىققالى ءجۇر دەپ ويلاۋشى ەدىم. سىزدەر بۇنى باياعىدا اتقارىپ تاستاعان كورىنە­سىزدەر. جوعارىداعى «بۇركىت تويى­نا» قازاقستان اتىنان قان­داي بۇركىتشى­لەر قاتىستى؟

– الماتى وبلىسى ەڭبەكشى قازاق اۋدانى, «سوگەتى» كەڭشارىنىڭ ديرەكتورى ساعىنىش ەسبەرگەنوۆ جەڭىل ماشينامەن ابەن توقتاسىنوۆ باستاعان بەس بۇركىتشىنى ءوزى اكەلىپ, جارىسقا قوستى. جا­رىس كەزىندە ارنايى ساقتىق شارالارى قاراستىرىلىپ, الاڭعا جىبەرىلەتىن تۇل­كى, قاسقىر ادامدارمەن ارالاسىپ كەتە الماي­تىنداي تورمەن قورشاپ قويدىق.  بۇركىت­شىلەردىڭ ءبارى يپپودرومعا كەلىستى ارعى­ماقتارعا ءمىنىپ شىقتى. بۇل باسەكەدە باس بايگەنى قاسقىرعا تۇسكەن ابەن توقتا­سىنوۆتىڭ بۇركىتى جەڭىپ الدى. وسى وقيعا جايلى ەتنوگراف جاعدا بابالىق اعامىز ساليقالى وي قوزعاپ, كەرەمەت ماقالا جازدى. 

قىزىق بولعاندا, اتاقتى شاكەن قۇس­بەگى­نىڭ بالاسى احمەتتىڭ بۇركىتى سايىس كەزىندە قۇسىمدى كوتەرىپ جايىندا جۇر­گەن ماعان كەلىپ ءتۇسىپ, سانىمدى جارالاپ كەتتى. وعان قاراپ جاتقان ەشكىم جوق. تا­عى ءبىر قىزىق وقيعا –  ابىلقاق قۇسبە­گىنىڭ بالاسى ۇلاننىڭ جۇدىرىقتاي  قارشى­عاسى تاۋداي قويان الىپ, كۇللى جۇرتتى تاڭ قال­دىردى. 

– جوعارىداعى يۋري شەلكاەۆ تۇسىر­­گەن دەرەكتى فيلم جايلى ايتىپ وت­سەڭىز؟

– ەلىمىزدەگى قۇسبەگىلىك ونەردى ناسي­حات­تاۋعا يۋري شەلكاەۆ كوپ ەڭبەك ءسى­ڭىر­دى. «دەگەرەس» اۋىلىندا  تۇراتىن قۇس­بەگىلەر – شاكەن, نۇرقوجا, ماقاندار جايلى قىزىقتى تەلەباعدارلامالار جاساپ, ونى وداققا جانە شەت ەلگە تاراتتى. قازاق بۇركىتشىلەرىنىڭ اتاسى جەتى­باي قاريانىڭ زووپاركتەن ساتىپ العان بۇركىتى تاۋدا سىلەۋسىنگە تۇسكەنىن تاسپاعا باسىپ ۇلگەرىپ, ونى امەريكاعا تاراتتى.  وسى فيلم اقىرى يۋرانىڭ  دا جولىن اشىپ, اقش-قا تۇبەگەيلى قونىس اۋدارۋىنا ىقپال ەتتى. ءسويتىپ بۇل بالا قۇرلىق اسىپ كوشىپ كەتتى.

– كەڭەس وداعى تاراپ,  دۇنيە ب ۇلىن­گەن كەزدە بۇل ونەر از ۋاقىت نازاردان تىس قال­عان­داي بولدى. قازىر قالاي؟

– الماعايىپ جىلدارى قازاقتىڭ قۇس­بەگىلىك ونەرى نازاردان تىس قالا باستادى. وسى ءولىارا شاقتا بۇركىتشىلەر اۋلەتىنىڭ ۇرپاعى جۋرناليست باعدات مۇپتەكەقىزى نۇرا اۋىلىنداعى قۇسبەگىلەرگە باس بولىپ, الماتى وبلىسى اكىمدىگىنەن قولداۋ تاۋىپ, «جالايىر شورا» قۇسبەگىلەر ۇيىمىن قۇردى. كوپتەگەن اتالى ىستەردى جۇزەگە اسىردى. بۇدان باسقا ولكەتانۋشى مۇحاممەد  يسابەكوۆ ءوز اۋلاسىنان بىر­نەشە قىران قۇس, قۇماي تازىلارى بار «جەتى قازىنا» سالت-ءداستۇر – تابيعات مۋ­زەيىن اشتى.

سونداي-اق ەلىمىزدە «قىران» فەدەرا­تسياسى قۇرىلىپ, وعان باسشىلىق جاساعان نۇرلان ونەرباەۆ مىرزا قۇسبەگىلىك مۇرا­مىزدى ناسيحاتتايتىن كىتاپتار شىعارۋ­عا قولعابىس جاسادى جانە جوعارىداعى ىستەردىڭ جۇزەگە اسۋىنا ۇيتقى بولدى.

قازىر بۇل ونەرگە ۇلتتىق سپورت تۇرلە­رى قاۋىمداستىعى شىن مانىندە قولداۋ­شى, قورعاۋشى بولىپ وتىر.  كەزىندە جام­بىل وبلىسىندا اكىمى بولعان سەرىك ۇمبەتوۆ قۇسبەگىلەردى جاقسى قولدادى. الماتىلىق اسلان قۇرمانالين دەگەن ازامات قالانىڭ تاپ ورتاسىنا سايات قۇس­تارىن قوندىرىپ, «قازاق سالتى» اتتى كلۋب قۇرعانى بار. قازىر بار ما, جوق پا بىل­مەيمىن.

– قۇسبەگىلىك ونەردى ەلىمىزدە ءارى قا­راي دامىتا ءتۇسۋ ءۇشىن نە ىستەۋ قاجەت؟

– قازىر ءوزى قىران ۇشىرىپ, وعان اڭ الدىرىپ, ەشكىمدى تاڭ قالدىرا المايسىز. ويتكەنى, قۇسبەگىلىك ونەر الەمدىك ارە­نادا قاتتى ناسيحاتتالۋدا. ەلدىڭ ءبارى الەۋمەتتىك جەلىلەر ارقىلى نەبىر قى­زىق­تاردى كورىپ وتىر. سوندىقتان ءبىز ءتول ونەرىمىزدى باسقا قىرىنىن كور­سەتە ءبىلۋىمىز قاجەت.  بۇگىنگى تاڭدا قۇس­بەگىلىكتىڭ كورەرمەنى از. سوندىقتان بو­لار, ءتىرى اڭدى قولدان جىبەرىپ «شوۋ» جاساپ ءجۇرمىز. بۇل ارەكەتىمىزدى حالىق­ارالىق ۇيىمدار قولدامايدى. سول سە­بەپتى باسقاداي شارا ويلانۋىمىز قا­جەت. سوسىن قازىرگى جاعدايدا وتكىزىلىپ جۇر­گەن قۇسبەگىلىك سايىستارىندا قۇستى قويانعا سالۋ ەتەك العان. بۇل دۇرىس ەمەس. بۇ­رىنعى قازاق زەڭبىرەكپەن تورعاي اتقانداي قىلىپ قىراندى قويانعا سالماعان.

ودان كەيىن قۇسبەگىلىك ونەردى جەكە بول­مەي, كەشەندى تۇردە «سال-سەرىلىك» ينس­تيتۋتى رەتىندە دامىتىپ, وعان تازى مەن جىلقىنى, تاعى باسقا حالىقتاردى قىزىقتىراتىن سالت-داستۇرلەرىمىزدى قوسىپ, ۇلتتىق ونەردىڭ جيىنتىق بەي­نەسىن جاساعان دۇرىس. بۇلاي بولعاندا وڭىر­لەردە ءتۋريزمدى دامىتۋعا جانە با­يىرعى مۇرامىزدى عىلىمي تۇرعىدان جەتىلدىرىپ, حالىقارالىق دەڭگەيدە ناسي­حاتتاۋعا بولادى.

قالاي ايتساق تا, قۇسبەگىلىكتىڭ وتانى – قازاق دالاسى. سوندىقتان  ءبىز باسقا­لارعا جول كورسەتىپ, ۇيرەتىپ وتىرۋعا ءتيىس­پىز. ول ءۇشىن ۇلكەن قالالاردا قۇس­بەگى­لىكتى دامىتۋعا ارنالعان شاتىرلى, قوزعالمالى ستاديون سالاتىن كەز جەت­تى. ودان كەيىن تاعى ءبىر ەستە بولاتىن دۇنيە الماتى قالاسىندا ورنالاسقان قازاق سپورت جانە تۋرزيم اكادەمياسى نە­گىزىن­دە قىزىقتاۋشى ستۋدەنت, جاستارعا قۇسبەگلىلىكتى ۇيرەتەتىن فاكۋلتاتيۆتى  كۋرس نەمەسە ساباقتار ۇيىمداستىرىلسا. بۇعان بارىپ بىلگەنىمدى ۇيرەتۋگە ءوز باسىم دايىنمىن.

ەكىنشىدەن, ەلمىزدە الەمدىك قۇسبەگى­لەر ورتالىعىن اشۋعا مۇمكىندىك بار. ەگەر بۇل شارۋا قولداۋ تاپقان جاعدايدا, ورتالىقتى جامبىل نەمەسە ماڭعىستاۋ ولكەسىنەن اشقان دۇرىس. ويتكەنى, بۇل جەرلەر سايات قۇستارىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ كوريدورى سانالادى. سوندا عانا ءبىز ءوزىمىزدى قۇسبەگىلىكتىڭ يەسىمىز دەپ ايتا الامىز.

اڭگىمەلەسكەن

بەكەن قايرات ۇلى,

«Egemen Qazaqstan»