ىبىراي التىنسارين ەسكەرتكىشى اشىلدى

جوبانىنىڭ اۆتورى – بەلگىلى ءمۇسىنشى جەڭىس جۇبانقوسوۆ پەن سۋرەتشى توقتار ەرمەكوۆ. جالپى بيىكتىگى 2,75 مەتر بولاتىن ەڭسەلى ەسكەرتكىش قولادان قۇيىلىپ, 1,90 مەترلىك گرانيتتەن جاسالعان تۇ­عىرعا قوندىرىلعان. جەڭىس جۇ­بانقوسوۆتىڭ ايتۋىنشا, ءمۇ­سىن جوباسىن جاساۋعا جارتى جىلداي ۋاقىت كەتىپتى.

– ودان كەيىن ەكى اي ىشىندە ۇلكەيتىپ, جاساپ شىقتىق. ىبى­راي اتامىزدىڭ پورترەتىن جاساۋ قيىنداۋ بولدى. ويتكەنى سۋ­رەت­­تەر دە از, ولاردىڭ ساپاسى دا وتە تومەن. سودان ەلىمىز­گە تانىمال بولىپ قالعان بۇرىن­عى پور­ترەتىنە قاراپ وتىرىپ بەي­نەسىن جاساپ شىعاردىق. العاش بۇل جوبانىڭ ەكى نۇسقاسىن جا­سا­دىق. بىرىنشىسىندە تىكە تۇر­عان ىبىراي ءالتىنساريننىڭ جال­عىز ءوزى, ەكىنشىسىندە ۇلى اعار­تۋشىنىڭ قاسىندا كىتاپ وقىپ تۇرعان شاكىرتىن تىڭداپ وتىر­عان ءساتى بەينەلەنگەن. كوپ بولىپ, كەڭەسە كەلە وسى ەكىنشى نۇس­قاعا توقتادىق,  – دەدى جەڭىس جۇبان­قوسوۆ.

مۇسىنشىلەر ەسكەرتكىشتى الدىمەن اقتوبە قالاسىندا دايىن­داپ الىپ, كەيىن رەسەيدىڭ ەكا­تەرينبۋرگ قالاسىنداعى شەبەرحانادا قولادان قۇيىپ شىققان.

سالتاناتتى شاراداعى العاش­قى قۇتتىقتاۋ ءسوز ايماق باسشىسىنا بەرىلدى.  

– بۇگىن ءبىز ۇلى اعارتۋشى, تۇڭ­عىش پەداگوگ, جەرلەسىمىز ىبى­­راي ءالتىنساريننىڭ ەسكەرتكىشىن اش­قالى وتىرمىز. قازاق دالاسىندا ءبىلىمنىڭ شىراعىن جاعىپ, حالقىمىزدىڭ وركەنيەت الەمىنە تۇبەگەيلى بەتبۇرىس جاساۋىنا ىق­پال ەتكەن بىرەگەي تۇلعانىڭ الا­تىن ورنى ەرەكشە. كەشە عانا تۋعان كۇنى اتالىپ وتىلگەن ۇلى اعار­تۋشىنىڭ كەلەسى جىلعى 180 جىلدىق مەرەيتويى بۇگىنگى ەس­كەرت­كىشتىڭ اشىلۋ راسىمىنەن باس­تاۋ الادى.  ءبىز الداعى اتاۋلى داتاعا ۇلكەن دايىندىقپەن كىرى­سەمىز. وزدەرىڭىزگە بەلگىلى ۇلى اعارتۋشىنىڭ تۋعان جەرى ال­تىنسارين اۋدانىنداعى مەز­گىل ەلدى مەكەنىندە ورنا­لاس­قان ومار قۇدىعى مەن اعارتۋ­شى­نىڭ قوستاناي اۋدانىندا ورنالاسقان مەموريالدىق كەسەنەسى قازاق­ستاننىڭ كيەلى ورىن­دارىنىڭ كارتاسىنا ەنگىزىلدى. ەكى نىساندا دا اۋقىمدى جاڭعىرتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. اسىرەسە, قوستاناي اۋدانىندا ور­نالاس­قان كەسەنە قايتا سالىنىپ, ەلى­مىزدەگى ەڭسەلى دە ساۋ­لەتتى تاريحي ەسكەرتكىشتەردىڭ بىرىنە اينالدى. قازىر ەلىمىزدىڭ ءار وڭى­­رىنەن كەسەنەگە كەلۋشىلەر قا­تارى كوبەيىپ جاتىر. بيىل وبلىس ورتالىعىندا ۇزىندىعى ەكى شاقىرىم بولاتىن  ىبىراي ال­تىنسارين كوشەسى جوندەلدى. وعان 9 ملن تەڭگەنىڭ ۇستىندە قار­جى جۇمسالدى. سونىمەن قا­­تار وسى كوشەدە ورنالاسقان كوپ­­قاباتتى تۇرعىن ۇيلەردىڭ شا­­­تىر­لارى اۋىستىرىلىپ, قاس­بەت­­تەرى جاڭارتىلىپ, جى­لى ءارى زا­­­ماناۋي قۇرىلىس ماتەريال­دا­رى­مەن قاپتالىپ, قالامىزدىڭ اجا­­­رىن اشا ءتۇستى. وڭىردەگى زيا­­­لى قاۋىمنىڭ باستاماسىمەن كەلەسى جىلى ەل استاناسى نۇر-سۇل­تان  مەن الماتى قالا­لا­­رىندا دا ۇلى اعارتۋشىعا ەڭ­سەلى ەس­كەرتكىش تۇرعىزىلادى. بۇل شا­راعا ءبىز دە اتسالىسىپ, ءوز ۇلە­سىمىزدى قوسامىز, – دەدى ارحي­مەد مۇ­حامبەتوۆ.

وبلىس اكىمىنىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدە ىبىراي التىنسارين ەسى­مىمەن اتالاتىن 50-دەن استام مەكتەپ بار ەكەن. قوستاناي وبلى­سىنىڭ وزىندە عانا ارقالىق پەداگوگيكا ينستيتۋتى, رۋدنىي الەۋ­­مەتتىك-گۋمانيتارلىق كول­لەدجى, دارىندى بالالارعا ار­نال­عان مەكتەپ-ينتەرنات, بالالار مەن جاسوسپىرىمدەرگە ار­نال­عان وبلىستىق كىتاپحانا, مەموريالدىق مۋزەي, ءبىر اۋدان, 5-6 كوشە ۇلى اعارتۋشىنىڭ  ەسى­مى­مەن اتالادى.  

– ءبىز بۇل كوشەلەر مەن نىسانداردى جىل بويى جوندەۋدەن وتكىزىپ, باسقا دا رۋحاني, تاريحي-تانىمدىق ءمانى زور شارالاردى ۇيىم­داستىرۋ ارقىلى  ىبىراي اتامىزدىڭ 180 جىلدىعىن جوعار­عى دەڭگەيدە وتكىزەتىن بولامىز. بۇ­گىندە ايماقتىڭ ءبىلىم بەرۋ سالاسى قارقىندى دامىپ كەلەدى. بيىلدىڭ وزىندە ءبىلىم سالاسىنا 123 ملرد تەڭگە قارجى ءبولىنىپ وتىر. اۋليەكول اۋدانىنىڭ امان­قاراعاي اۋىلىندا ءبىر مەكتەپ اشىلدى.  قاراسۋ اۋىلىندا تا­عى ءبىر مەكتەپ سالىنىپ جاتىر. «يۋبيلەينىي» شاعىن اۋدانىندا 1200 وقۋشىعا ارنالعان ءبىلىم وشاعىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالدى. مۇنىڭ سىرتىندا, الداعى جىلى «بەرەكە», «قوناي» شاعىن اۋداندارى مەن قارابالىق اۋدانىندا مەكتەپ قۇرىلىسى باستالادى. بيىل 100-دەن استام ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرى جوندەۋدەن ءوتتى. ەڭ باستىسى, ءبىزدىڭ ۇستازدارىمىز ۇلى اعارتۋشى سالعان سارا جولدى ابىرويمەن جالعاستىرىپ, جاس ۇرپاقتىڭ زامانعا ساي ءبى­لىم الىپ, بولاشاقتا ەل ءۇشىن ەسەلى ەڭبەك ەتە­تىن سانا­لى ازا­مات بولىپ قا­لىپ­تاسۋى­نا ۇلەس قوسۋلارى كەرەك. مەن بۇ­عان سەنىمدىمىن, بۇگىن­دە وب­لى­سى­مىزدىڭ 200-دەن اس­تام مۇ­عا­لىمى «ىبىراي ال­تىن­سارين» توس­بەلگىسىنە يە بولىپ وتىر, – دە­دى وبلىس اكىمى.

سالتاناتتى جيىن بارىسىندا قالانىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, قوس­تانايداعى  ۇلى اعارتۋشى سالعان مەكتەپتىڭ شاكىرتى, ارداگەر ۇستاز بەگەن كوپەش, «التىنسارين» سەرىك­تەستىگىنىڭ باسشىسى, قازاق­ستان­نىڭ ەڭبەك ەرى بوريس كنياز­ەۆ قۇتتىقتاۋ ءسوز سويلەپ, كوپ­شىلىككە ىزگى تىلەكتەرىن ارنادى.

– بۇل كۇن تاربيەلىك ءمانى زور, وبلىس تاريحىندا ەستە قالاتىن ەرەك­شە كۇن بولىپ وتىر. ىبىراي اتامىزدىڭ اشقان مەكتەپتەرى كە­زىندە قازاق دالاسىن ءدۇر سىل­كىن­­دىرىپ جاستاردى بىلىمگە شا­قىردى. ءوزىم ىبىراي اتام 1884 جىلى سالعان مەكتەپتىڭ شا­كىرتىمىن, سول مەكتەپتە ۇزاق جىل ۇستاز بولدىم. سول سەبەپتەن قوس­تانايداعى ىبىراي مەكتەبى مەنىڭ ەكىنشى ءۇيىم دەسەم ارتىق ايت­قاندىق بولمايدى.   بۇگىن قو­لادان قۇيىلعان ىبىراي ەسكەرت­كىشىن كورىپ, قۋانىپ جاتىرمىز. بۇل ەسكەرتكىشتىڭ اشىلۋىن وبلىسىمىزدا بۇعان دەيىن جۇزەگە اسىرىلعان يگى شارالار­دىڭ جالعاسى دەۋگە بولادى. 1996 جىلى ءبىز وقىعان, كەيىن وت­­كەن عاسىردىڭ 60-شى جىلدارى ءسۇرىلىپ كەتكەن ىبىراي مەك­تەبىنىڭ ورنىنا ۇلكەن بەلگىتاس قويىلدى. ال 2017 جىلدىڭ 4 قا­زا­نىندا اتامىزدىڭ كەسەنەسى جا­­ڭار­تىلىپ, ەڭسەسى بيىكتەدى. بۇ­گىن مەن باقىتتىمىن. باقىتتى مۇ­عالىمدى كورگىلەرىڭ كەلسە, ماعان قا­راڭدار, – دەدى ارداگەر ۇستاز. 

مادەنيەت باسقارماسىنىڭ باس­شىسى ەرلان قالماقوۆتىڭ ايتۋىن­شا, ىبىراي ەسكەرت­كىشى­نىڭ اشىلۋى  ۇلى اعارتۋ­شىنىڭ 180 جىلدىعىنا ارنالعان  ءىس-شارا­لار­دىڭ  باسى بولىپ تابىلادى.

سالتاناتتى شاراعا قاتىسۋ­شىلار ودان كەيىن ىبىراي ە­س­­­كەرت­كىشىنە گۇل شوقتارىن قو­يىپ,  ۇلى اعارتۋشىنىڭ رۋحى­نا تاع­زىم ەتتى.

قوستاناي وبلىسى