اقىلدى كولىكتەرگە اقىل قوسقان

– ەرجان, ءبىز ءسىزدىڭ وقۋشى كەزى­ڭىزدەن ماتەماتيكا مەن فيزي­كاعا قۇش­تار بولعانىڭىزدى ەستىدىك. سول قىزىعۋشىلىق سىزگە ۇلكەن مۇم­­­ك­ىن­دىكتەرگە جول اشتى, بۇگىندە شە­تەل­دىك الپاۋىت كومپانيالار جا­­رىسا جۇمىسقا شاقىرۋدا. ءبارى نە­­دەن باستالعان ەدى؟ قاراپايىم ۋني­­ۆەر­سيتەت وقىتۋشىسى ايگىلى دەر­­بەس كومپيۋتەرلەر شىعارۋشى IBM كومپانياسىنا قالاي جولداما الدى؟

– IBM – دەربەس كومپيۋتەرلەردى العاش شىعارعان الەمدەگى ەڭ مىقتى تەحنولوگيالىق كومپانيا. ونىڭ عى­لىمي ورتالىقتارى الەمنىڭ بىرنەشە قالاسىندا ورنالاسقان. مەن تسيۋريح قالاسىنداعى ورتالىقتا وندىرىستىك تاجىريبەدەن ءوتتىم. ول ءۇشىن ەڭ اۋە­لى IBM كومپانياسى جىل سايىن ۇيىم­داستىراتىن Great Mind Challenge اتتى سايىسىنا قاتىسقام. دودادا باعىم مەن بابىم قاتار شاۋىپ ءبىرىنشى ورىندى قانجىعاعا بايلادىم. كەيىنىرەك جارىس ۇيىمداستىرۋشىلارى مەنى IBM-نىڭ شۆەيتساريادا ورنالاسقان عىلىمي ورتالىعىنا Edison اتتى جو­باسى اياسىندا تاجىريبەدەن وتۋگە شا­قىردى. وندا بالتىق تەڭىزىندە ورنا­لاسقان دانيا كورولدىگىنە تيەسىلى ارال تۇر­عىندارىن جاڭعىرتىلعان ەنەرگيا­مەن قامتاماسىز ەتەتىن جوباعا ەكسپەريمەنت جاسادىق. مەن سول جوبانىڭ باعدارلاماسىن جازدىم. بۇل عىلىمي ورتالىقتا بىلىكتى پرو­فەسسورلار, عا­لىمدار جانە شەتەلدىڭ ءتۇرلى مىقتى ماماندارى ءار اپتا سايىن بىزگە ءدارىس وقيتىن, سوڭعى ترەندتەردەن حاباردار ەتەتىن. اتالعان ورتالىقتىڭ باستى ميسسياسى يننوۆاتسياعا جاقىن اقىلدى ادامداردى الەمنىڭ تۇپكىر-تۇپكىرىنەن ءبىر ورتالىققا جيناۋ ەدى.

كەيىنىرەك 5 ايعا جۋىق ۋاقىتقا سوزىلعان تاجىريبەم اياقتالعان سوڭ قازاقستانعا ورالىپ, قبتۋ-دا­عى وقى­تۋشىلىق قىزمەتىمدى ءارى قا­راي جال­عاستىردىم. ودان كەيىن اۋستريا­نىڭ لينتس قالاسىندا ورنالاسقان يوگانن كەپلەر اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەت­كە دوك­تورانتۋراعا ءتۇستىم. وندا ءمو­بيلدى تە­لەفون ارقىلى ادام ەموتسيا­سىن انىق­تاۋ تاقىرىبى بويىنشا زەرتتەۋ جۇر­گىزدىم.

– اقىلدى كولىكتەر قۇراستىرۋ ىسىندە دە تاجىريبەڭىز بار ەكەن. كولىك جاساۋ يندۋسترياسىنداعى جەتەكشى كومپانيالاردىڭ ءبىرى BMW-نىڭ ميۋنحەن قالاسىندا ورنالاسقان شتاب-كەڭسەسىنە قالاي جۇمىسقا قا­بىل­داندىڭىز؟

– قازىر الەمدە بارلىق اۆتوكو­لىك­تەردى اۆتوماتتاندىرۋ ءۇردىسى ءجۇرىپ جاتىر, ولاردىڭ كوپتەگەن سەرۆيسىن ينتەرنەتكە قوسۋ قولعا الىنعان. ياعني, ءسىز ينتەرنەت ارقىلى ءوزىڭىزدىڭ ماشي­ناڭىزدى باسقارا الاسىز. ول كولىك ىشىندە ورنالاسقان سەنسور ارقىلى باسقارىلادى. تاياۋ بولاشاقتا وسى اقىل­دى سەنسورلار كومەگىمەن كولىكتەر وزدىگىمەن جۇرەتىن كۇنگە جەتەدى. ول ۋاقىتتا ءسىز ماشيناڭىزدى قوسىپ قو­يىپ, ءوزىڭىز تەلەفونمەن سويلەسىپ, كىتاپ وقىپ نەمەسە سول سياقتى كەز كەلگەن باسقا دا ارەكەتتەردى ىستەي الاسىز. ال ماشينا وزدىگىمەن جۇرە بەرەدى. بۇل رەتتە ءتۇرلى ءموبيلدى قوسىمشالار بار. مىسالى سەنسورلاردى ينتەرنەتپەن باسقارۋدان بولەك, ماشينانىڭ قايدا ورنالاسقانىن بىلۋگە بولاتىن فۋنكتسيا دا كەزدەسەدى.

بۇگىندە ماشينا قۇراستىرۋشى كوم­­پانيالارعا IT-باعدارلاماشىلار مەن ينجەنەرلەر اۋاداي قاجەت. جاڭا زاماندا بارلىق دۇنيە تسيفرلاندىرىلىپ جاتقاندا كەز كەلگەنى ترەندتەن قالىپ قالماۋدى ويلايدى. سول ءۇشىن قازىر IT ينجەنەرياعا كوڭىل ءبولۋ ماڭىزدى. ول بولماعان جاعدايدا يندۋس­تريا­­دان كەتىپ قالۋدىڭ قاۋپى جوعارى. قا­زىر­گى ۋاقىتتا IT دەپارتامەنتى وعان وتە كوپ كوڭىل ءبولىپ جاتىر. سولاردىڭ ءبىرى – BMW كومپانياسى. كولىكتى پي­لوتسىز جۇرگىزۋمەن قامتاماسىز ەتە­تىن كوپتەگەن سەنسور بار, مەن سول سەن­سور­لارعا ارنالعان باعدارلاما جاز­دىم. قازاقشا ايتقاندا BMW-نىڭ «ميىن» جازىپ شىقتىم. بۇل مەن ءۇشىن وتە قىزىقتى تاجىريبە بولدى, ويتكەنى بۇ­رىن-سوڭدى كولىكتەرگە ارنالعان باع­دارلاما قۇراستىرىپ كورمەگەنمىن ءارى مۇنىڭ قالاي ىسكە اسىرىلاتىنى مەن ءۇشىن قىزىق بولدى. مۇندا جۇمىسقا ورنالاسۋىمنىڭ سەبەبى – وسى. ماعان كومپانيا اتى ەمەس, جو­با يدەياسى ماڭىزدىراق ەدى. ءسويتىپ لينتس­تاعى وقۋدى بىتىرگەننەن كەيىن Headhunter-دەن BMW كومپانياسى­نىڭ ءىت-مامان ىزدەپ جاتقانىن ءبىلىپ, ون­­دا قۇجاتتارىمدى تاپسىردىم. كومپا­نيانىڭ كادر بولىمىندەگىلەر مەنى ميۋن­حەن قالاسىنا اڭگىمەلەسۋگە شاقى­رىپ, جۇمىسقا قابىلدادى.

– گەرمانياداعى ەڭ ۇلكەن CHECK24 اتتى كومپانياعا جۇمىس­قا شاقىرىلعانىڭىزدان دا حابارىمىز بار. وندا قانداي قىزمەت ات­قاردىڭىز؟

– BMW كومپانياسىنان كەيىن بىرنەشە شەتەلدىك كومپانيادا جۇ­مىس ىستەدىم. ونىڭ اربىرىندە تاماشا تاجىريبە قورىن جيناقتادىم. ولار­دىڭ ارقايسىسى ءبىر-بىرىنە ۇق­سا­مايدى, باعىتتارى بولەك. ءىت-سالا­سىن­دا باعدارلامالار ءجيى جاڭارىپ وتى­راتىندىقتان بىزگە ءبىلىمىمىزدى ۇنە­­مى دامىتىپ وتىرۋ ماڭىزدى. ەگەر ءوز-ءوزىمىزدى جان جاقتى دامىتپاساق, ەكى جىلدان كەيىن ءبىز تەحنولوگيالار­دان قالىپ قويۋىمىز بەك مۇمكىن. سول سەبەپتى تاعى ءبىر جاڭا تەحنولوگيانى يگەرۋ ءۇشىن جۇمىسىمدى باسقا با­عىتقا اۋىستىرماقشى بولدىم. ءسوي­تىپ جۇرگەنىمدە مەنى fintech سالاسى بويىنشا گەرمانياداعى ەڭ ۇلكەن كومپانيا CHECK24 جۇمىسقا شاقىردى. بۇل ەلدە 600-دەي بانك بار, نەسيە الۋعا ءماجبۇر تۇرعىندار بانككە بارماي-اق, ءبىز قۇراستىرعان جۇيەگە كىرىپ, 2 مي­نۋتتا نەسيە الا الادى. قولدانۋشى­لار­عا ءتيىمدى بولۋ ءۇشىن ءبىز ول جۇيەنىڭ ءموبيلدى قوسىمشاسى مەن سايتىن جا­ساعانبىز. ادامدار سول پلاتفورما­عا كىرۋ ارقىلى كەز كەلگەن ۋاقىتتا وزى­نە قاجەتتى نەسيە, ساقتاندىرۋ, زاتتار سا­تىپ الۋ, دەمالىستى جوسپارلاۋ سىن­­دى كوپتەگەن نارسەنى جىلدام, ون­لاين الا الادى. مەن وسى جۇيەنىڭ جۇ­مى­سىنا جاۋاپتى بولدىم. مۇندا ەكى جارىم جىلداي قىزمەت ەتتىم. ال قا­زىر ميۋنحەن قالاسىندا ورنالاسقان, جىل­دىق اينالىمى 25 ملرد ەۋرونى قۇ­رايتىن ەۋروپاداعى ەڭ ءىرى ريتەيلەر كومپانيا – Saturn Mediamarkەt-كە جۇمىسقا ورنالاسىپ جاتىرمىن. مە­نىڭشە, تەحنولوگياعا قىزىعاتىن مامان ءار­تۇرلى تەحنوالاڭداردى كورۋ قاجەت. ويتكەنى ءىت ماماندارىنا ءبىر جەرگە بىرنەشە جىلعا تۇراقتاۋ ءتيىمسىز, سەبەبى جوعارىدا ايتىپ وتكەندەي, جاڭا تەحنولوگيانى مەڭگەرىپ العان سوڭ وزگە دە تىڭ نارسەنى ۇيرەنۋ كەرەك.

– شەتەلدىك ءىرى كومپانيالاردىڭ كادر بولىمدەرى ءبىرىنشى كەزەكتە قىز­مەتكەردىڭ قاي قاسيەتىنە كوڭىل بو­لەدى؟ قىزمەتكەرلەردى جۇمىسقا الۋ ءتارتىبى قانداي؟ بىزدەگىدەي سىناق مەر­زىمى بار ما؟

– مۇندا جاڭادان جۇمىسقا قابىل­دانعان قىزمەتكەر 3 ايدان 6 ايعا دە­يىن سىناق مەرزىمىندە جۇرەدى. كادر بولىمىندەگىلەر بۇل ارالىقتا قىز­مەتكەردىڭ بىرنەشە قاسيەتىنە ءمان بەرەدى. ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە ونىڭ كا­سىبي بىلىكتىلىگى نازارعا الىنادى. ونىڭ جاڭا تەحنولوگيالاردى قان­­شا­لىقتى بىلەتىندىگىنە نەمەسە يگەرىپ كە­تە الۋىنا قارايدى. بۇدان سوڭ ونىڭ ارىپتەستەرىمەن قارىم-قاتىناسى ما­ڭىزدى. بۇل سالادا بەلگىلى ءبىر دۇنيە جا­ساۋ ءۇشىن ءبىر عانا ادامنىڭ جۇمىسى از­دىق ەتەدى. كۇردەلى تەحنولوگيالىق قىز­مەتتەردىڭ ءار تەتىگىن ءار ادام جاساي­تىندىقتان مۇندا كوماندامەن جۇمىس ىستەۋ ماڭىزدى. سول ءۇشىن ولارمەن جاقسى قارىم-قاتىناستا بولۋ كەرەك. اعىلشىن تىلىندە مۇنى soft skills دەي­دى. ياعني, ونىڭ كاسىبيلىگى مەن مىنەز-قۇلقى اراسىنداعى ۇيلەسىم تاپقان تاندەمدى ايتادى. بۇل تەحنولوگيالىق جۇمىس بولعانمەن دە كوممۋنيكاتسيا, ادامدارمەن جاقسى قارىم-قاتىناس­تا بولۋ, ءوزىنىڭ كرەاتيۆتى ويىن جەتكىزە ­الۋ دەگەن سىندى ادامنىڭ جەكە قاسيەت­تەرى ەسكەرىلەدى. سونداي-اق ءار جۇمىس­تا تالاپ ەتىلەتىن ماڭىزدى ءبىر پۋنكت – جاۋاپكەرشىلىك. باتىس ەلدەرىندە كاسىبي جانە كاسىبي ەمەس مامان­نىڭ ايىرماشىلىعى – جاۋاپكەرشىلىكتە. مۇندا كەز كەلگەن ىستە جاۋاپكەرشىلىككە ءمان بەرىلەدى.

– قازاقستانداعى IT-يندۋستريا مەن باتىستاعى جاعدايدى الىپ قا­را­­ساق, بىزگە قانداي دۇنيەلەر جەتىس­پەي­دى؟

– بىزگە ءبىرىنشى كەزەكتە نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەت, قبتۋ سىن­دى مىقتى جوعارى وقۋ ورىندار سانىن كوبەيتۋ كەرەك. ساپالى ۋني­ۆەرسيتەتتەردى كوبەيتۋ ارقىلى وندا ءبىلىم الىپ شىعاتىن مىقتى عالىم­داردىڭ سانىن ارتتىرامىز. سونداي-اق ستۋدەنتتەر تاجىريبە الماسۋ ءۇشىن شەتەلگە بارىپ كەلە الاتىنداي جاع­داي جاساۋ ماڭىزدى. ەكىنشىدەن, بىزگە اشىق عىلىمعا شىعۋ كەرەك. IT-ين­دۋسترياسىندا شەكارالار جوق. سول سەبەپتى ءبىزدىڭ عالىمدار شەتەلگە بارىپ, ونداعى ينۆەستورلار بىزگە ەر­كىن كەلىپ تۇرۋ كەرەك. سونداي-اق اۋتسورسينگ ءىسىن جاڭعىرتۋعا بولادى. مىسالى بۇگىندە كوپتەگەن كوم­پانيا ءوز ونىمدەرىن, يدەيالارىن ەكىن­شى ءبىر باسقا كومپانياعا ساتىپ جا­تادى. با­تىس ەۋروپادا بىرقاتار كوم­پانيا ءوز ونىمدەرىن شىعىس ەۋرو­پاعا ءارى قا­راي دامىتۋ ماقساتىندا ءجيى بەرەدى. وسىنداي اۋتسورسينگپەن اينالىسۋعا قازاقستاننىڭ دا الە­ۋەتى بار. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە وتە جاقسى باعدار­لاماشىلاردىڭ بارىن مەن جاقسى بىلەمىن. نەگە بىزگە دە شەتەلدىك كومپانيالار سياقتى ءوز ونىمدەرىمىزدى اۋتسورسينگ ارقىلى دا­مىتپاسقا؟ بۇل ءۇشىن ءبىز ەۋروپا جانە امەريكامەن اراداعى بايلانىستى نى­عايتۋىمىز قاجەت. بۇدان سوڭ ەلدەگى بيز­نەس كليماتتى دامىتۋعا بولادى. قال­تالى ازاماتتار قازاق كومپانيالارىنا ينۆەستيتسيا جاساپ جاتسا, ول ارقىلى جاستاردىڭ ءتۇرلى ستارتاپتارى كوبەيەر ەدى.

– قازىر IT سالاسىنىڭ باعىتى تارام-تارام ەكەنىن كوزبەن كورىپ, قۇلاقپەن ەستىپ ءجۇرمىز. ءبىرى تە­مىر-تەرسەكتەن تەڭدەسىز دۇنيە قۇراس­تىرادى, ءبىرى ءموبيلدى قوسىمشا ويلاپ تابادى, ەندى ءبىرى اقپاراتتىق تەحنولوگيانىڭ جىلىگىن شاعىپ, ما­يىن ىشەدى. سونىڭ ىشىندە تابىسى مول باعىتى قايسى؟

– ءموبيلدى قوسىمشا بولسىن, سايت جاساۋ بار, تاعىسىن تاعى مۇنىڭ ءبارى IT-سالاسىنداعى قۇرال عانا. ولاردىڭ اربىرىنە قازىر سۇرانىس جوعارى ەكەنى بەلگىلى. كەز كەلگەنى ادامنىڭ ءومىر ءسۇرۋ ءتارتىبىن جەڭىلدەتۋ ءۇشىن قىزمەت ات­قارادى. قوعامدا ولارعا سۇرانىس بار بولعاندىقتان, تابىسى دا سوعان ساي كەلەدى. الايدا ءسوزىڭىزدىڭ جانى بار. بۇل سالادا بىرەگەي باعىتتار دا بارشىلىق. مۇندا, اسىرەسە جاساندى ينتەللەكت پەن Big data-دا جۇمىس ىس­تەيتىندەردىڭ بولاشاقتا جۇمىسى كو­بىرەك بولادى. ويتكەنى يندۋستريا وسى دۇنيەلەرگە بەت بۇرىپ كەلەدى. بولاشاق IT-ينجەنەرلەر وسى ءبىر سۇرانىسقا يە ترەندتەگى باعىتتاردى كوبىرەك مەڭ­گەرسە بولادى.

– قاراپ وتىرساق, ءتۇرلى سالادا تاجىريبە جيناقتاپ ءجۇر ەكەنسىز. بەلگىلى ءبىر ءبىلىم مەن بىلىكتىلىك قو­رىن جيناقتاعان سوڭ, جۇمىس كۇشى­ڭىزدى قاي ارناعا بۇراسىز؟ ەلگە ورالىپ, ءوز جوبالارىڭىزدى دۇنيەگە اكەلۋ ويدا بار ما؟

– جاقىن ارادا ءالى دە بولسا تاجى­ريبە جيناقتايمىن. ءوزىمدى ءارى قاراي دا جان-جاقتى دامىتقىم كەلەدى. تەح­نولوگيالار ۇنەمى جاڭارىپ وتىر­عان سوڭ ولارمەن ىلەسە ءجۇرىپ دامۋ ءبىز ءۇشىن ماڭىزدى. وسى ۋاقىتقا دەيىن ءتۇر­­لى باعىتتا قىزمەت ەتىپپىن. ءبىر عا­نا قا­لىپتا, ءبىر ورىندا توقتاپ قال­عىم كەلمەيدى. ءبىراز ءبىلىم قورىن جي­­­ناق­­تاعان سوڭ ونى وزگەلەرمەن ءبو­لى­­سۋ ويىمدا بار. وسىدان ەكى جىل بۇ­­رىن ءوزىمنىڭ سەمينارلارىمدى وت­كىز­­گەنمىن. الدا مۇنداي دارىستەردى ءالى دە جاساپ تۇرۋعا تىرىسامىن. بىل­گەن-كورگەنىمنىڭ باسقالارعا پايداسى ءتيىپ جاتسا, ماقساتتىڭ ورىن­دال­عانى دەپ بىلەمىن.

– مەنىڭشە, بىزدە تابيعاتىنان دارىندى ماماندار وتە كوپ. وكى­نىش­تىسى, ولار شەتەلگە تاجىريبە جي­ناق­تاۋعا كەتىپ, وتانىنا قايتا ورالمايدى. بۇعان نە سەبەپ؟ الدە ولار ءۇشىن بىزدە قولايلى ورتا جوق پا؟

– ءار سالا مامانىنىڭ وزىندىك سە­بەبى بولۋى مۇمكىن. مەنىڭ ويىمشا, بۇل كوبىندە يندۋسترياعا بايلانىستى بولادى. مىسالى, IT-سالاسىن الىپ قاراساق, كەيبىر باعىتتار بويىنشا وقىعان ادامدار ءۇشىن قازاقستاندا جۇمىس تابىلماي جاتادى. ويتكەنى IT-يندۋسترياسىندا جاڭالىقتار مەن وزگەرىستەر كوپ. ولار – ۇنەمى ىزدە­نىس­­تىڭ ادامدارى. سول سياقتى ەلدەگى مۇ­ناي, گاز, ماشينا جانە تاعى باسقا ين­دۋستريا­لار دامىعان سايىن ولارمەن قا­تار جۇرەتىن اقپاراتتىق تەحنولوگيالار سالاسىنىڭ ادامدارىن دا دامىتىپ وتىرۋ كەرەك.

مەن تانيتىن جاستاردىڭ كوبى ەل­گە ورالاتىنىن ايتادى. وتانىمىز قا­زاقستان عوي. سىرتتا ءبىلىم الىپ, جۇ­­مىس ىستەپ جۇرگەن ءار جاستىڭ بو­يىن­دا پاتريوتتىق سەزىم بەرىك ەكەنىنە ءشۇ­بام جوق. ولار مۇمكىن 5 جىلدان كەيىن, مۇمكىن 10 جىلدان كەيىن ورالۋى مۇمكىن. بەلگىلى ءبىر تاجىريبە قو­رىن جيناقتاپ بولعان سوڭ ەلگە كەلىپ مۇم­كىن ءوز كومپانياسىن اشا جاتار. ونىڭ بارلىعى – ۋاقىتتىڭ ەنشىسىندە. بۇگىندە ەلگە كەلۋگە اسىقپايتىن جاس­تار­دىڭ جاي-كۇيىن دۇرىس قابىلداۋ كەرەك. ودان كەيىن بىزدەگى تالانتتى جى­گىتتەر مەن شەتەلدەگى جاستار اراسىندا باي­لانىس ورناتۋ قاجەت. ويتكەنى كوپ جاعدايدا سىرتتا جۇرگەن قىز-جىگىتتەر ەلدەگى IT يندۋستريانىڭ جاي-كۇيىنەن بەيحابار بولىپ جاتادى. ەلدە نە بولىپ جاتقانىن كوپ بىلە بەرمەيدى.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن مارجان تىلەۋبەك,

«Egemen Qazaqstan»