ءال-ءفارابيدىڭ مۋزىكالىق مۇراسى

2006 جىلى ءبىر توپ قازاقستان زيالىلا­رىمەن بىرگە شام ەلىندە جانە 2007 جىلى ەل­باسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ سيريا ساپارى كەزىندە دەلەگاتسيا قۇرامىندا بولدىم. ۋاقىت تاۋىپ داماسكىنىڭ كىتاپ دۇكەن­دەرىن ارالاۋ بارىسىندا ءابۋ ناسىر ءال-ءفارا­بيدىڭ بىرنەشە ەڭبەكتەرىن, اسىرەسە ونىڭ اتاقتى «كيتاب مۋسيك ءال-كابير» – «مۋ­زىكا جايلى ۇلكەن كىتابىن» تاپتىم. ول كايردە جارىق كورگەن ەكەن, تەك جىلى كور­سەتىلمەپتى. كولەمى – 1208 بەت. وندا شى­عارما اۆتورى تۋرالى ء«ال-فايلاسۋف ءابي ناسىر مۇحاممەد بين مۇحاممەد بين تار­حان ءال-فارابي. ھيجرانىڭ 339 جىلى قايتىس بولعان» دەپ كورسەتىلۋمەن قاتار شارحىن (تۇسىندىرمەسىن) جازعان اتتاس ابد ءال-ماليك حاشبا, رەداكتسياسىن قاراعان (مۇرادجاا) ءارى شىعارۋشى (تۋسدير) دوكتور ماحمۇد احماد ءال-حيف­ني» دەپ جازىلىپتى.

«مۋزىكا جايلى ۇلكەن كىتاپ» تەگەران­دا دا شىقتى. ال ەندى كولەمدى بۇل دۇنيەنى ەۋرو­پادا لاتىن تىلىنە 1840 جىلى دج. گ.ليۋد­­ۆيگ كوزەگارتەن (1792-1862), يتا­ليان ­تى­لىنە يسپانيا مۋزىكاتانۋشىسى سو­ريانو ف.ين (1787-1851), فرانتسۋز تىلى­نە مۋزىكاتانۋشى ر.ن. لاند (1834-1897) پەن فرانتسۋزدىڭ تاعى ءبىر اراب مۋزىكاسىن زەرت­­تەۋشى عالىمى بارون ر.د’ ەرلانجە (1872-1932) ءوز تىلىنە اۋدارىپ جاريالادى.

ال زەرتتەگەندەردەن 1844 ج. تاعى دا دج.گ.ليۋدۆيگ كوزەگارتەن, 1883 ج. ر.ن.لاند,­ 1934 جىلدارى اعىلشىن مۋزىكا­ زەرت­­تەۋشىسى ن.دج. فارمەر (1882-؟), ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ مۋزىكالىق مۇراسى بويىنشا 1930-1931 جىلدارى دوكتورلىق ديس­سەرتاتسيا قورعاعان نە­مىس دوكتورى ە.ا.بەي­حەردت (حح ع.), اۋستريالىق مۋزىكاتانۋشى ر.گ.كيزە­ۆەتتەر (1773-1850), بەلگيا مۋزىكاتانۋ­شىسى, تاريحشى, پەداگوگ, سازگەر ف.ج.فەدي (1784-1871), وتى­رار ويشىلىنىڭ ءومىرى مەن شىعار­ماشىلىعىنا ارنالعان بيبليو­گرافيالىق انىقتامالىق قۇراس­تىر­عان اقش-تىڭ پيتس­بۋرگ ۋني­ۆەر­سيتەتىنىڭ نەمىس عالىمى ن.رەشەر (1928 ج.ت.), يتا­ليا اراب­تانۋشىسى پ.تري­پودونى ء(حىح ع. ەكىنشى, حح عاسىردىڭ ءبى­رىنشى جارتىسى) اتاۋ كەرەك.

قازۇۋ-ءدىڭ ۇستازى, فيلوسوفيا عىلىم­دا­رىنىڭ كانديداتى شىعىستانۋشى ك.تاجى­كوۆا 1992 جىلى ءابۋ ناسىردىڭ وسى دۇ­نيەسىن «تراكتاتى و مۋزىكە ي پوە­زي». («عىلىم», الماتى 1992, 452 بەت), 2009 جىلى بجع مينيسترلىگى فيلوسوفيا جانە ساياساتتانۋ ينستيتۋتىنىڭ اكادەميك ءا.نىسانباەۆ باستاعان ع.قۇرمانعاليەۆا, ج.ساندىباەۆ سەكىلدى عالىمدارى ونىڭ «ازاماتتىق ساياسات», «باقىتقا جەتۋ جا­يىندا», «تەولوگيا», «عىلىمداردىڭ جىك­تەلۋى تۋرالى ءسوز», «مۋزىكا تۋرالى ۇلكەن كىتاپ» سياقتى تراكتاتتارىنىڭ ء(ابۋ ناسىر ءال-فارابي. تاڭدامالى تراكتاتتار. «ارىس» باسپاسى, 2009, 648 بەت) باسىن قوسىپ جيناق ەتىپ شىعاردى. بۇل دۇنيە­لەردىڭ كەيبىرى بۇرىندارى دا ورىس, قازاق تىلدەرىندە قىس­قارتۋلارمەن جارىق كورگەن.

عۇلامانىڭ تۋعانىنا 1150 جىل تولۋىنا وراي ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى عالىمدار م.ب.الىپ­باەۆا ء(ابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ مۋزىكا ءىلىمى, الماتى, 2015, 172 بەت), ج.التاەۆ, ءا.قۇرانبەك, م.اسقار, پ.سۇلەيمەنوۆ, ش.اليەۆ, س. قايرات ۇلى (فارابيتانۋ. وقۋ قۇرالى. الماتى 2019, 139 بەت), س.داۋ­كەەۆا (فيلوسوفيا مۋزىكي ابۋ ناسرا مۋ­­حاممەدا ال-فارا­بي. الماتى: فوند سوروس كازاحستان, 2002, 352 بەت) وتىرار كەمەڭ­­گەرىنىڭ مۋزىكالىق ەڭبەكتەرى جايلى زەرتتەۋلەرىن وقۋشىلارعا ۇسىندى.

1973 جىلى يۋنەسكو-نىڭ «كۋرەر يۋنەسكو» جۋرنالى دا (31-34 بەتتەر) ءابۋ ناسىردىڭ اتالمىش دۇنيەسىنەن قىس­قاشا اۋدارما جاريالادى.

ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ مۇراسىن زەرتتەۋگە ا. كوبەسوۆ پەن ي.و. مۇحامممەد جانە ب.يا. وشەروۆيچ, و.ماتياكۋبوۆ (فارابي وب وسنوۆاح مۋزىكي ۆوستوكا. ت.1986) تە ايتۋلى ۇلەس قوستى.

ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ «مۋزىكا­نىڭ ۇلكەن كىتابىنداعى» «شىعارۋشىدان» (تۋسدير) اتتى ماقالاسىندا دوكتور ماحمۇد احمەد ءال-حيفني وتىرار پەرزەنتىنىڭ ءومىر­­بايانىن قىسقاشا بايانداعان. ول ءابۋ ناسىر­دى فارابتا تۋدى دەگەنىمەن, قازاق ەلى­نىڭ ول شاھارىن حوراساندا دەپ ابەس كورسەتىپتى.

ءابۋ ناسىر ءال-فارابي تەرەڭ ويلى عالىم, ۇلكەن پاراسات يەسى ەدى. ح عاسىردا ەۋرو­پا ءالى ۇيقىدا جاتقاندا كونە گرەك عالىمدارىنىڭ شىعارمالارىن اراب تىلىنە اۋدارىپ, وعان شارحتار جانە مۋزى­كا­نىڭ تەورياسىن جازۋى, ونى ماتەماتيكامەن بايلانىستىرۋى شىنىندا دا عاجاپ قۇبىلىس. ءابۋ ناسىردىڭ مۋزىكا جاي­لى اتالعان ەڭبەگىن الەم عالىمدارى ءالى دە تۇگەل ءارى تەرەڭ زەرتتەي العان جوق. ول ءبىر جاعىنان وڭاي دا شارۋا ەمەس. ول ءۇشىن اراب ءتىلىن ءبىلۋ از. مۋزىكانى, ونىڭ تاري­حىن, تەرميندەرىن جاقسى ءبىلۋ ءلازىم. ءابۋ ناسىردا ول جەتكىلىكتى ەدى. ايتپەسە مۇنداي اسا كۇردەلى دۇنيە جازۋ وڭاي شارۋا ەمەستىگى وزىنەن ءوزى تۇسىنىكتى بولسا كەرەك.

ءابۋ ناسىر ەڭ اۋەلى «مۋزىكانىڭ ۇل­كەن كىتابىن» جازۋعا نە سەبەپ بولعانىن ايت­قان. وعان تۇرتكى بولعان دەپ ءۋازىر ءابۋ جاعفار مۇحاممەد بين ءال-كارحيدى اتاعان.

ءابۋ جاعفار ءال-كارحي (مۇحاممەد بين ءال-قاسىم بين مۇحاممەد بين ءال-فادل (934-940) جىلدارى بيلىك ەتكەن ابباستىق حاليفا ار-رادي بيللاھتىڭ ءۋازىرى ەدى. ءابۋ ناسىر ءال-فارابي مىسىردا بولعانىندا ءۋازىر وتىرار ويشىلىنان مۋزىكا عىلىمى جاي­لى ەڭبەك جازۋدى وتىنگەن. ءابۋ جاعفار ءابۋ ناسىر داماسكىدە 950 جىلى قايتىس بولعان سوڭ, 954 جىلى دۇنيەدەن وتكەن.

سوعان قاراعاندا ءابۋ ناسىر ءال-فارابي «مۋزىكانىڭ ۇلكەن كىتابىن» مىسىر­دا (كايردە) ح عاسىردىڭ 30-جىلدارى جازعان نەمەسە اتالعان جىلدارى كايردە باستاپ شامدا (سيريادا) ياكي باعدادتا بىتىرگەن دەۋگە بولادى.

ءابۋ جاعفار ءال-كارحي تۋرالى مالىمەت­تى ارابتىڭ فيلولوگ, تاريحشى سالاح اد-دين حاليل بين ايبەك اس-ءسافاديدىڭ (1297-1363) ء«ال-ۋافي بي-ل ۋافايات» (بەيرۋت 2010, 4 توم, 27 بەت) اتتى ەڭبەگىنەن تاپ­­تىق. اس-سافادي اتالمىش ءۋازىردى «جو­مارت, قۇرمەتتى كىسى بولعان ەدى» دەپ جازىپ­تى.

ءابۋ ناسىر ءۋازىر جاعفار ءال-كارحي جايلى بىلاي دەيدى: «سەن بايىرعىلارعا ءتيىستى مۋزىكا ونەرىمەن تانىسۋدى قالاي­تىنىڭ جايىندا ماعان ايتقان ەدىڭ. ونى وقىعان ادامعا جەڭىل بولۋى ءۇشىن ءتۇسىن­دىرىپ, ايشىقتاپ ساعان (ارناپ) كىتاپ جازۋىمدى سۇرادىڭ. مەن بايىرعى وسى ونەر تۋرالى بىزدەرگە جەتكەن جانە ءبىزدىڭ الدى­مىز­داعىلاردىڭ جازعان كىتاپتارىمەن تانى­سىپ بولعانىمشا سەنىڭ ءوتىنىشىڭدى كىدىرت­تىم.

مەن وندا سەنىڭ سۇرانىسىڭدى قاناعات­تاندىراتىن جانە بۇرىن زەرتتەلىپ قويعان نار­سە تۋرالى قايتا كىتاپ جازۋىمنىڭ قا­جەتى بولمايتىن شىعار دەپ ويلادىم. ەگەر بۇرىن جازىلعان ەڭبەكتەر ونەردىڭ بارلىق ماسە­لەلەرىن كەمەل تۇردە قامتىسا, وندا ادامنىڭ ءبىر كىتاپ جازىپ, وزىنەن بۇرىن بەلگىلى, انىقتالعان نارسەلەردى وزىنە جاتىستىرۋى ارتىق ياكي بولماسا كورگەنسىزدىك نەمەسە اقىماقتىق بولماق. تەك ءبىرىنشى [اۆتوردىڭ] شىعارماسىندا قولدانىلعان سوزدەر نەمەسە باسقا دا نارسەلەر تۇسىنىكسىز بولعان جاعدايدا ەكىنشى ادام ءبىرىنشى [اۆتوردىڭ] ايتقان جانە كورسەتكەن جولىمەن ءجۇرىپ, ولاردى تۇسىندىرەدى ءارى جە­ڭىل­دەتەدى. سوندىقتان ونەردى كەمەلىنە جەت­­كىزۋ ەڭبەگى ءبىرىنشى ادامعا تيەسىلى, ال ەكىنشى ادامنىڭ ارتىقشىلىعى اناعۇرلىم قيىن, تۇسىنىكسىز نارسەلەردى تۇسىندىرگەنى مەن جەڭىلدەتكەنى ءۇشىن عانا. [الايدا مەن ەرتەدەگىلەردىڭ ەڭبەكتەرىن كورىپ], ولاردىڭ بارلىعىندا [مۋزىكا] ونەرىنىڭ تولىقتاي زەرتتەلمەگەنىن ءبىلدىم. وندا ايتىلعان كوپ­تەگەن تەوريالىق عىلىم­دار­عا ۇيلەسىمدى بايانداۋ مەن اي­قىن­­دىقتىڭ جەتىسپەۋى بايقالدى.

بۇل ونەردىڭ ەرتەدەگى تەورەتيكتەرى – ولاردىڭ شەبەرلىگىن, عىلىم وقۋعا دەگەن قۇش­تارلىعىن, ونى باسقا نىعمەتتەردەن جوعارى قۇرمەتتەۋلەرى مەن اقىلدارىنىڭ پاراساتتىلىعىن ەسكەرە تۇرا, ولار بۇل ونەر­دىڭ كەمەلدىگىنە جەتە المادى دەگەن ويدان اۋلاق(پىن). عىلىم ۇزاق جىلدار بويى [ۇر­پاقتان-ۇرپاققا] ۇزدىكسىز بەرىلىپ جانە كەيىن­گىلەردىڭ وزدەرىنەن الدىڭعىلاردىڭ جاسا­عاندارىنا وي جۇگىرتۋلەرى ارقاسىندا ارتىپ كەلگەن. ەرتەدەگىلەردىڭ وسى ونەر جايىنداعى كەمەلىنە جەتكەن كىتاپتارى جوعالىپ نەمەسە اراب تىلىنە تولىقتاي اۋدارىلماعان بولۋى مۇمكىن. وسىعان ساي­كەس مەن سەنىڭ تالابىڭدى ورىنداۋدى قا­جەت دەپ تاپتىم», دەيدى ءابۋ ناسىر ءال-فارابي.

ءابۋ ناسىر ءال-فارابي «مۋزىكانىڭ ۇلكەن كىتابىن» ءۋازىر احمەد ءال-كارحيدىڭ ءوتىنىشى بويىنشا جازعانىن ورتاعاسىرلىق يبن ءابي ۋسايبيعا (1203-1270) دا راستايدى. ول اتاقتى «ۋيۋنۋ-ل انبا في تا­باقات ءال-اتيببا» – «دارىگەر توپتا­رى جاي­لى جاڭالىقتاردىڭ قاينار كوزى» اتتى ەڭبە­گىنىڭ «شامنان شىققان دارىگەر» تاراۋىن­دا وتىراردىڭ اسىل پەرزەنتى «مۋزى­كانىڭ ۇلكەن كىتابىن» ءۋازىر ءابۋ-ل جاعفار مۇ­حاممەد بين ءال-قاسىم ءال-كارحي ءۇشىن قۇ­راس­تىرعان, ياعني جازعان», دەيدى.

ءابۋ ناسىر ەجەلگى گرەك عالىمدارى اريستوتەل, پتولەمەي, ەۆكليد سەكىلدى دانالاردىڭ شىعارمالارىنا تۇسىندىرمە جازۋمەن اتى شىققانى بەلگىلى.

وتىرار ويشىلى «مۋزىكانىڭ ۇلكەن كىتابىندا» دا وسىنداي كونە گرەك كەمەڭ­گەرلەرىنىڭ مۋزىكاعا قاتىستى ەڭبەك­تەرىنە دە كوپ كوڭىل بولگەن. ونى ءابۋ ناسىردىڭ ءوزى دە راستايدى. ولاردىڭ كەيبىرەۋلەرىنىڭ اتىن اتاسا, ال باعزىلارىن بايىرعىلار, ەرتە­دەگىلەر دەۋمەن شەكتەلگەن. مىسالى, ول [ەۆكليدتىڭ] «باستاۋلار جايلى كىتاپ» اتتى تراكتاتىنا سىلتەمە جاساعان. سونداي-اق ەجەلگى ريمدىك كلاۆدي گالەندى (دجا­لينۋس) دە ەكى جەردە اتاعان. ال اريس­توتەلدىڭ «ەكىنشى اناليتيكاسىنا» 6 رەت توقتالعان, ويشىل زەنوندى دا ەستەن شىعار­ماعان.

«مۋزىكانىڭ ۇلكەن كىتابىن» قاراي وتىرىپ ءابۋ ناسىردىڭ ماتەماتيك پتولە­مەيدىڭ, فەلليستيدىڭ دە ەڭبەكتەرىنە سۇيەن­گەنىن بايقايمىز.

سونىمەن «مۋزىكانىڭ ۇلكەن كىتابى­نا» قايتا ورالايىق.

ءابۋ ناسىر ءال-فارابي ءارى قاراي اتالمىش كىتابىنىڭ ەكى ءبولىمىن تۇسىندىرۋگە كىرىسەدى. قانداي دا ءبىر تەوريالىق ونەر بولماسىن ادام بالاسىنىڭ كەمەلدىككە ءۇش جاعدايدا جەتە الاتىنىن ايتا كەلە ول:

– ء«بىرىنشىسى – ونىڭ نەگىزىن تولىق ءبىلۋ;

– ەكىنشىسى – سول ونەردە بار زاتتار نەگىز­دەرىنەن قاجەتتى تۇردە شىعاتىن نار­سەلەردى;

– ءۇشىنشىسى – باسقا تەورەتيكتەردىڭ پىكىرىن بايقاۋ, ايتىلعان ءسوزدىڭ دۇرى­سىن تابۋ جانە ولاردىڭ اراسىندا قاتەلەس­كەندەردىڭ قاتەسىن دۇرىستاي ءبىلۋ قابى­لەتتىلىگى» – دەيدى دە «مۋزىكانىڭ ۇلكەن كىتا­بىنىڭ» نەگە ەكى كىتاپ ەكەندىگىنە توق­تالادى:

وتىرارلىق كەمەڭگەر جوعارىدا بايقا­عانىمىزداي ءوز شىعارماسىندا بىرنەشە ونەر يەلەرىنىڭ اتىن اتاعان. ولارعا دا نازار سالايىق:

يسحاق بين يبراھيم ءال-ماۋسۋلي (يسحاق ان-ناديم ءابۋ مۇحاممەد بين يبراھيم بين مايمۋن ءال-ماۋسۋلي – 767-849. ول حاليفا ھارۋن ار-ءراشيدتىڭ (986-809 ج. حاليفا بولعان) اتاقتى ءانشىسى, اندالۋسيالىق سازگەر, ءانشى زيرياب ءال-مۋعان­نيدىڭ (845-؟) ۇستازى ەدى. يسحاق ءال-ماۋسۋلي ءابۋ ناسىردان ءبىر عاسىرداي بۇرىن ءومىر سۇرگەن (ساحاب ءال-مۋسيقي) جانە اقىن بولاتىن. ماككي يبن سۋرايدج (640-716) ومايادتار اۋلەتى بيلىگى كەزىندە مەككە مەن مەدينادا ءومىر سۇرگەن ءانشى, اتاقتى ونەر ادامى. اراب جانە پارسى مۋزىكاسى بويىنشا ءوز كەزىنىڭ ونەر جانە مادەنيەت قايراتكەرلەرىنەن ءدارىس العان. ماباد ءال-ماداني (مەدينەلىك). ومايادتىق ۋاليد بين يازيد (680-683) بيلىك ەتكەن جىلدارى داماسكىدە ءومىر سۇرگەن, ءان ونەرىنىڭ شەبەرى اتانۋىمەن اتى شىققان دارىن. ال يبن سۋرايدج جايلى: حاير اد-دين از-زيريكلي. ءال-اعلام. قامۋس تارادجيم لي-اشھار ار-ريدجال ۋا-ن نيسا مين ءال-اراب ۋا-ل مۋستاعريبين ۋا-مۋستاشريقين. بەيرۋت 2005, 4 توم, 194-بەتتى قاراڭىز.

– اراب ادەبيەتى تاريحىن زەرتتەۋشى ليۆاندىق ادەبيەتشى عالىم حاننا ءال-فاحۋري (1914-2011): «ارابتاردا ءان (ونەرى) ەرەكشە كەڭ تارادى. اسىرەسە حيدجاز انشى­لەردىڭ كوپتىگىمەن داڭقى شىقتى. سولاردىڭ اراسىندا بەلگىلىلەرى تۋايس يبن سۋرايدج جانە ماباد ەدى. ارابتاردىڭ ءان سالۋ مانەرىنە جاتجۇرتتىڭ انشىلەرى – پارسىلار, گرەكتەر ۇلكەن اسەر ەتتى. ولار ارابتاردى بەيتانىس گرەكتەردىڭ ليۋتنيالارى جانە سۆيرەلدەرى, گرەكتەردىڭ تسيتراسى سەكىلدى جاڭا مۋزىكالىق اسپاپتارمەن تانىستىردى. ادەتتەگىدەي جەكە (ۆوكال), حوردىڭ نەمەسە مۋزىكالىق اسپاپتاردىڭ, سونداي-اق ءبيدىڭ سۇيەمەلدەۋىمەن ءان سالۋ بەلگىسى بولاتىن» دەيدى.

ءيا, «مۋزىكانىڭ ۇلكەن كىتابىندا» مۋزىكالىق اسپاپتار جايلى دا ءسوز ەتىلگەن. بۇل رەتتە «ۋد اسپابىنداعى تابيعي دىبىس­تار سانى», ء«بىر تەكتى ۇندەر توبى» اتتى تاراۋشالاردا ءسوز بولعان.

«مۋزىكانىڭ ۇلكەن كىتابىندا» ۋد, سۋرناي, تانبۋر, راباب, شاھرۋد سەكىلدى وزگە دە اسپاپتار اتالادى جانە ولاردان شىعاتىن ۇندەر جايلى ايتۋدى دا ءابۋ ناسىر ۇمىتپاعان. وسى اسپاپتار ىشىنەن جيىرەك اتالاتىنى – ۋد.

«مۋزىكانىڭ ۇلكەن كىتابى» مۋزىكا­لىق-ەنتسيكلوپەديالىق شىعارما. وندا ونەردىڭ اتقارار ءرولى انىقتالىپ, مۋزىكا­نىڭ شىعۋ تەگى, ورىنداۋ ونەرى, ەستەتيكا, مۋ­زىكانى قابىلداۋ پسيحولوگياسى, ءاندى, اۋەندى ورىنداۋ شەبەرلىگى, مۋزىكالىق اس­پاپ­تاردىڭ شىعۋى سەكىلدى مۋزىكا ونە­رىنە بايلانىستى وزەكتى ماسەلەلەر ءسوز بولعان.

ءابۋ ناسىر ءال-فارابي وزىنە دەيىنگى جانە ءوز زامانى كەزىندەگى مۋزىكاعا بايلانىستى ىزدەنىستەرگە ادال باعا بەرگەن.

مۋزىكالىق جانرلار, مۋزىكالىق تالانت ماسەلەسى دە وتىرار ويشىلى نازارىنان تىس قالماعان. ول ورىنداۋ شەبەرلىگىن جەتىلدىرۋگە دە نازار اۋدارعان. «ۆوكال مۋزىكاسى, حالىق ءانىن ونەر تۇرلەرىنىڭ قاينار كوزى», دەيدى ءابۋ ناسىر.

ەندى جوعارىدا اتالعان مۋزىكالىق اسپاپتاردىڭ كەيبىرىنە جەكە توقتالا كە­تەيىك.

مۋزىكالىق اسپاپتار ىشىنەن ول شاھ­رۋدت­ىڭ تاريحىنا ارنايى توقتالعان جانە ونى ورتا ازيامەن بايلانىستىرعان.

«اراب مەملەكەتتەرىندە قۇرمەتكە يە اس­پاپ ىشىندە جوعارى دەڭگەيگە يە مۋزى­كا­لىق اسپاپ – شاھرۋد. ونىڭ ويلاپ تابىل­عانىنا كوپ بولا قويعان جوق. كونە زامانداردا ول بەلگىسىز بولاتىن.

ونى ەڭ اۋەلى ويلاپ تاپقان سامارقان­نان شىققان سوعدىلىق حۋلايس بين احۋس. ونى ول اۋەلگىدە ماھ نەمەسە دجابال شاھا­رىندا جاساپ شىعاردى. بۇل يسكاندەر (الەكساندر, ماكەدونسكي) تىزبەسى بويىنشا 1228, ال ارابشا (ھيدجراشا) 306 جىل بولاتىن. سودان سوڭ ونى ول سوگدياناعا الىپ كەلدى. ول سولتۇستىكتە جانە جەتىنشى ىقى­لىمعا قاتىستى جۇرتتار ماڭىن جاي­لاعان ەلدەردە. ول جۇرت شىعىسقا قاراي سولتۇستىك ەندىكتىڭ 45 گرادۋسىندا. سامار­قان مۋزىكانتى ءوزى ويلاپ تاپقان اسپاپتى سول جانە سونىمەن شەكارالاس ەل حالقى تىڭدادى. ولاردىڭ ءبارى دە شاھرۋدتى وتە جاقسى باعالادى. ول بويىنشا ورىندالعان نوتالار سول جەردىڭ حالقىنىڭ قۇلاعىنا تۇرپىدەي ەمەس, جاعىمدى ءتيدى.

سودان سوڭ حۋلايس بين احۋس ونى وزىمەن بابىلعا (ۆاۆيلونياعا) الىپ كەل­دى. ول كەزدە سوگديانادا ەڭ كۇشتى اراب بيلەۋ­شىلەرى عۇمىر كەشىپ جاتقان ەدى. سودان سوڭ ونى الىپ باعدادقا اتتاندى. ودان ءارى مىسىرعا جەتكىزدى. ءارى قاراي مەسوپوتاميا مەن سيرياعا (شامعا) دا اپار­دى. وسى اسپاپپەن (شاھرۋد­پەن) بار­لىق كونە ەلدەردىڭ جانە سول جۇرت­تاردىڭ جاڭا اۋەندەرى ورىندالدى» دەپ جازعان.

سامارقاننىڭ ارعى جاعى دەگەندى ءبىز قازىرگى ورتا ازيا (ماۋرەنناھردىڭ ار­عى جاعى), مۇمكىن قازاق ەلى شىعار دەپ وي­لاي­مىز.

ليۋتنيا (بۇرىنعى زامانداعى ىشەكتى مۋزىكالىق اسپاپ) تانبۋر (شىعىس حالىق­تارىنىڭ ءۇش ىشەكتى مۋزىكالىق اسپابى. ونى ءابۋ ناسىر باعداد جانە حوراسان تانبۋرى دەپ ەكىگە ءبولىپ قاراستىرعان.

ارفا, كانۋن – مۋزىكالىق اسپاپ, مازا­مير – سىبىزعى, فلەيتا, ميزاف – مۋزىكالىق اسپاپتىڭ ءبىر ءتۇرى, راباب – ۇرمەلى اسپاپ, سۋرناي – كەرنەي, ۋد مۋزى­كالىق اسپاپ, گيپجاق (قىپشاق) – ءابۋ ناسىر­دىڭ ءوزى ويلاپ تاپقان (جاساعان) اسپاپ دەلىنەدى. بىراق ول جايلى قولىمىزدا ءالى ءازىر جازبا مالىمەت جوق.

ۋد تاياۋ جانە ورتا شىعىس, كاۆكاز, ورتا ازيا, سيريا مەن مىسىر, گرەتسيا مەن ارمەنيا, تۇركيا, يران, ازەربايجان حالىقتارىنا دا تاراعان. كەزىندە ونى يسپانياعا (اندالۋسياعا) پارسى تەكتى ءانشى, سازگەر زيرياب ءال-مۋعانني اپارىپ تارالۋىنا ىقپال ەتكەن دەسەدى. وسى ەلدەردىڭ بارىندە دە ول ۋد دەپ اتالادى. ول اراب تىلىنەن اۋدارعاندا ىشەك جانە اققۋ مويىن دەگەندى بىلدىرەدى.

ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن زەرتتەگەن پروفەسسور م.س.بۋراباەۆ: ء«ال-فارابي فيلوسوف گۋمانيست سياقتى مۋزىكا مەن ونىڭ دامۋ زاڭدىلىقتارىن تاريحي ەۆوليۋ­تسيا كوزقاراسى تۇرعىسىنان قاراستىر­عان. مۋزىكا جۇرتقا ۇلكەن راحات سەزىم بەرەتىن­دىكتەن باعزى ءبىر دارىندى ادامعا نەمەسە جەكەلەگەن حالىققا ەمەس, بارلىق زامانداردا ونىمەن كۇللى جۇرت ەڭبەكتەنگەن. اۋەن­دەر مەن اندەر ۇرپاقتان-ۇرپاققا, حالىق­تان-­حالىققا بەرىلىپ وتىرۋىنا بايلا­نىستى عاسىرلار ءوتۋ بارىسىندا از-ماز مولايعان.

ءال-ءفارابيدىڭ ەڭبەكتەرى قايتا ورلەۋ داۋىرىندە شىعىس پەن باتىستا عىلىم مەن مۋزىكانىڭ دامۋىندا ۇلكەن ءرول اتقارعان. (يبن سينا, سافي اد-دين دجۋردجاني, رودجەر بەكون جانە ت.ب.). مىسالى, يبن سينانىڭ (اۆيتسەنانىڭ) «كيتاب اش-شيفاسىنىڭ» («شيپاگەرلىك كىتابىنىڭ») «مۋزىكا جايلى عىلىمدار جيناعى» ءابۋ ناسىردىڭ «مۋزىكانىڭ ۇلكەن كىتابى» اسەرىمەن دۇنيەگە كەلگەن.

يبن سينانىڭ «مۋزىكا جايلى تراكتاتى» ءابۋ ناسىردىڭ (اتالمىش ەڭبەگى) سياقتى اراب حاليفاتى ورتالىقتارىندا كەڭ مويىنداۋعا يە بولعان. ول كەزدەرى شىعىس مۋزىكاسىنىڭ ەۋروپادان جوعارى تۇرعانداعى سونشا اعىلشىن زەرتتەۋشىسى فارمەر ءابۋ ناسىر مەن يبن سينانىڭ مۋزىكا جايلى تراكتاتتارى «شولدەگى جاسىل جايلاۋ سياقتى» دەپ جازعانىنا قالاي ريزا بولمايسىڭ. بۇل باعالاي بىلەتىن ءبىلىمدى مامان, پاراسات يەسىنىڭ ءسوزى دەسەك قاتەلەسپەيمىز.

ال يبن ۋسايبيعا: «ول اۋەزتانۋدى جاقسى بىلەتىن. ونىڭ (مۋزىكا جايلى) ەڭ­بەگىنىڭ تياناقتى, تىڭعىلىقتى جازىل­عاندىعى سونداي, وعان قوسىپ-الار ەشتەڭە جوق-تى. ول كەرەمەت اۋەزدىك اسپاپ جاساپ شىعاردى. سونىڭ ءيىندى جەرىنەن شىعاتىن اۋەندى تىڭداعاندا نەمەسە ءوزى سول اسپاپتا ويناعاندا كەرەمەت تەبىرەنۋشى ەدى» دەپ ەسكە الادى.

ءابۋ ناسىردىڭ بۇدان مىڭ جىلداي بۇرىن اراب تىلىندە جازىلعان «مۋزىكانىڭ ۇلكەن كىتابىنىڭ» تولىق ءتارجىماسى ەلىمىزدە ءالى جاسالعان جوق. بارى – ۇزىك-ۇزىك نۇسقالارى عانا. وندا تۇپنۇسقاداعى ءتۇرلى سىزبالار, فورمۋلالار, نوتالار جوق. سوندىقتان دا زەرتتەۋشىلەر «مۋزىكانىڭ ۇلكەن كىتابى» جايلى تولىققاندى زەرتتەۋلەر جۇرگىزە الماي كەلەدى. ماقالانى جازۋ بارىسىندا ءبىز كلاسسيكالىق ولمەس, وشپەس دۇنيەنىڭ تۇپنۇسقاسى مەن ءتۇرلى ءتارجىمالارىن قاتار قاراۋ بارىسىندا اۋدارمالاردا ءبىراز اقاۋلىقتار بارىن بايقادىق. 1992 جىلعى باسىلىمنىڭ (452 بەت) شىق­قانىنا دا وتىز جىلعا جۋىق­­تاپ قالدى. «مۋزىكانىڭ ۇلكەن كىتابى­نىڭ» تولىققاندى بولاشاق اۋدارمالارى مۇم­كىندىگىنشە ەۋروپا, ورىس, قازاق تىلدەرىندەگى اۋدارمالارىمەن دە سالىس­تىرا وتىرىلىپ جاسالسا نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى. ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ 1150 جىل­دىعى دا ءوتىپ بارادى. الماتى, شىمكەنت قالالارىندا بولماسا ونىڭ اتىمەن اتالاتىن داڭعىلدار مەن كوشەلەر كوپ جەرلەردە جوق. بۇعان قاراپ ء«ابۋ ناسىر اتالمىش بىرنەشە قالا حالقىنا عانا كەرەك پە؟», دەيدى جۇرت. ەسكەرتكىش دەگەننەن شىعادى, كەمەڭ­گەردىڭ ەسكەرتكىشى الماتىداعى ونىڭ اتىمەن اتالاتىن ۋنيۆەرسيتەت الدىنا عانا بار. ال ءال-فارابي داڭعىلىنىڭ لايىقتى جەرىندە عالىم ەسكەرتكىشى اسقاقتاپ تۇرسا ارتىقتىق ەتپەس ەدى. اتتەڭ, ونىڭ اۋىلى الىس سياقتى. ونداي ەسكەرتكىش بولاشاق ۇرپاقتار ءۇشىن دە كەرەك. ءبىز ءبىرتۋار ەنتسيكلوپەديست بابامىزدى ءوز دارەجەسىندە باعالاي الساق, ول تاۋەلسىز رەسپۋبليكامىزدىڭ اتىن الەمگە تانىتىپ, ەلىمىزدىڭ بەدەلىن ارتتىرا تۇسەر ەدى. سول سەبەپتى بارىمىزدى باعالاي, اسپەتتەي بىلگەنىمىز ءجون.

        

  ءابساتتار قاجى  دەربىسالى,

  قر ۇعا اكادەميگى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور