ءومىر كەرۋەنىندە ساناڭدا وشپەستەي قاشالىپ قالاتىن وقيعالار ۇشىراسادى. ارينە, قيلى-قيلى قۋانىشتى مەزەتتەر مەن جان جەلپىنتەر جاعداياتتاردىڭ كوبى بىردەي جادىڭدا ساقتالمايتىنى بەلگىلى. العاشقى اسەرمەن بىرازعا شەيىن كوڭىلىڭنەن شىعارماي, قوڭىراۋلاتا اڭگىمەلەر سول ساتتەردىڭ ءوزى بىرتە-بىرتە كۇڭگىرتتەنىپ, ۇمىتقا اينالارى داۋسىز. ال مەنىڭ بۇكىل تىرلىك-تىنىسىما, تاعدىر-تالايىما تۇرتكى بولعان جايتتى ەشقاشان ۇمىتا الماسپىن, ءسىرا. بەينەلەپ جەتكىزسەم, كەزىندە دابىرا داڭقى جەر جارعان قازاق ءباسپاسوزىنىڭ قاراشاڭىراعى سانالاتىن «سوتسياليستىك قازاقستانعا» (بۇگىنگى «ەگەمەنىم») قالاي تۇياق ىلىندىرگەن ەدىم؟ ويعا ءتۇسىرۋدىڭ ءوزى ءبىر حيكايا. قاز-قالپىندا جاڭعىرتايىن, ورايى كەلىپ تۇرعاندا.
... ءبارى-ءبارى ءالى ەسىمدە. ول كەزدە جاستار گازەتىندەمىن. ەرتەلەتىپ جۇمىسىما كەلىپ جايعاسا بەرگەنىمدى اڭدىپ تۇرعانداي تەلەفونىم شىرىلداعان. بەيتانىس بيازى داۋىس بىردەن باۋراعانداي. ء«حالىڭ قالاي, جاناتجان؟ ورنىڭدا وتىرمىسىڭ. وزىڭمەن اقىلداساتىن شارۋا بار ەدى. ءۇشىنشى قاباتقا, ماعان جولىعىپ كەتشى قازىر...». ءوزىمسىنىپ جىلىۇشىراي تىلدەسكەن «سوتسياليستىك قازاقستاننىڭ» باسشىلارىنىڭ ءبىرى سارباس اقتاەۆ ەكەن. ءمان-جايدى سۇراستىرماستان, ىلە-شالا ەلپىلدەگەن كۇيى تومەن ءتۇستىم. سارباس اعانىڭ ەسىگىن باتىلدانا اشسام دا, ىلگەرى كىبىرتىكتەي جىلجىعام.
– كانە, تورلەت, باۋىرىم, – دەدى ساكەڭ مەنى كورگەن بويدا ەمەن-جارقىن. قىسىلىڭقىراعان كەيپىمدى سەزگەن ءتارىزدى. – ءوزىڭدى كۇتىپ وتىر ەدىم, كەلگەنىڭ قانداي جاقسى بولدى. قازىر وپەراتيۆتى جاڭالىقتار ءبولىمىن باسقارادى ەكەنسىڭ عوي. مۇنىڭ الدىندا سپورت-تۋريزم بولىمىندە ىستەدىڭ ەمەس پە؟ سەيداحمەت اعالارىڭنىڭ گازەت شىعارۋداعى رەداكتورلىق ءستيلى, وزىندىك ەكسپەريمەنتتەرى ءوز باسىما وتە ۇنايدى. جۋرناليست كادرلارىن باسىلىمنىڭ بارلىق بولىمىندە سىناپ كورۋى كەرەمەت. جاس قالامگەردىڭ بەساسپاپ بولىپ, ءبىر-بىرىنە ۇقسامايتىن ءار ءبولىمنىڭ باعىت-باعدارىن ەركىن مەڭگەرىپ, توسەلىپ, تاجىربيە جيناقتاۋىنا مول مۇمكىندىك اشارى ءسوزسىز. قۇپتارلىق-اق, ۇيرەنەتىن ىزدەنىس. شىركىن, ءبىزدىڭ «سق»-عا دا ەنگىزۋگە بولار ەدى. بىراق كوللەكتيۆ ابدەن قارتايىپ, قاتايىپ كەتكەن. ءبىر ورىندارىنان قوزعالعىسى كەلمەيدى. ءتىپتى, كوبىسى كۆادرات, شريفت, كەگەلدەن مۇلدەم ماقرۇم. سەكرەتارياتتىڭ تىنىسىن سەزبەيدى. ءسويتىپ وتىرىپ «ماكەت جوق», «گازەتتىڭ اجارى ناشار», «تەزدەتىپ وزگەرىس جاساۋ كەرەك» دەپ سىناعاندا تىلدەرى اۋىزدارىنا سىيمايدى-اۋ. ارينە, قاي كەزدە دە سىن ورىندى بولۋى ءتيىس. تىڭ يدەيا, توسىن تاقىرىپ, سونى ءۇردىس قاجەت. ۇجىمدا توقىراۋ انىق اڭعارىلادى. وقىرماندار ويىن قوزعايتىن پروبلەمالىق ماقالادان باستاپ, ەلەڭ ەتكىزەر ۇلكەندى-كىشىلى ماتەريالدار, ەڭ اقىرى وزەگىندە قىزىقتى دەرەك-دايەگى بار ويماقتاي عانا حابار-وشار تىنىمسىز تۇرتىنەكتەۋدەن تۋاتىنى ءمالىم. وسىنداي-وسىنداي ءتاۋىر دۇنيەلەردى اشەكەيلەپ, شتريح-فوتولارمەن كومكەرىپ, ماكەتىن جۇتىندىرىپ, ەرىكسىز كوز توقتاتىپ وقيتىنداي ورنالاستىرۋ جاعىنان ءبىزدىڭ گازەتىمىز قاتتى اقساپ جاتىر. ونى جاسىرماي, مويىنداعان دۇرىس. سوندىقتان ساعان «قۇدا» ءتۇسىپ وتىرمىز. ۇلكەن باستىق حاباردار. ايتپاقشى, ساپار اعاڭ دا قازمۋ-ءدىڭ جۋرفاگىن بىتىرگەن سوڭ «لەنينشىل جاستا» قىزمەت ىستەگەن. سەكرەتارياتتىڭ ۇڭعىل-شۇڭعىلىن جەتىك بىلەدى. «سق»-نىڭ سىرەسكەن سەڭىن بۇزۋ ءۇشىن, گازەت ديدارىنا جاڭا لەپ اكەلۋ ءۇشىن, اركىم-اركىممەن پىكىرلەسىپ وزىڭە توقتاعان. قازىر ورنىندا جوق, ورتالىق كوميتەتتە جينالىستا ءجۇر. ەرتەڭ ساعات ونعا تامان كەلە قال, رەدكوللەگيادا بەكىتىپ جىبەرمەك. ازىرشە باستىعىڭا دا, باسقالارعا دا ۇندەمەگەيسىڭ...
ادام جادى كومپيۋتەردەن كەم ەمەس-اۋ. ميىڭنىڭ ءبىر تۇكپىرىندە قاتتالىپ قالعان ۇمىت جايدى قاس-قاعىم مەزەتتە جانارىڭا ەلەستەتە قويادى. سارباس اعامەن جايماشۋاق جۇزبە-ءجۇز اڭگىمەلەسىپ وتىرعاندا ىشتەي الاڭداي بەرگەم. «بۇل كىسىنى بىلەمىن! ەڭ العاش قايدان كورىپ ەم, وسى؟..» كۇنۇزاق مازالاعان ساۋالدىڭ جاۋابىن جوعارى قاباتتاعى كابينەتىمە كەلىپ جايعاسقاندا بارىپ تاپقاندايمىن. جاز ديدارلى جايساڭ اعانىڭ بەينەسىن ءبىرىنشى رەت مەكتەپ قابىرعاسىندا جۇرگەنىمدە تاماشالاعان ەكەنمىن. «جازۋشى» باسپاسىنان جارىق كورگەن «تۇڭعىش» ولەڭدەر جيناعىنىڭ سىرتقى مۇقابا بەتىنەن. بۇل كىتاپ «قازاقستان پيونەرى» گازەتىنىڭ رەداكتسياسى ءباسپاسوز كۇنى مەرەكەسىنە وراي «ۇزدىك جاس ءتىلشى» رەتىندە ارنايى سىيلىققا جىبەرگەن جيىرما-وتىز كىتاپتان تۇراتىن شاعىن كىتاپحانا قۇرامىندا بولعان ەدى. ستۋدەنتتىك جىلدارى «جەتىسۋ» گازەتىندە ىستەگەن ۋاقىتىندا مولتەك وچەركىم مەن ەكى-ءۇش رەتسەنزيامنىڭ جاريالانۋىنا ىقپال ەتكەنىن نەگە ۇمىتايىن؟!
قۇيىسقانىم كوتەرىلىپ, كوڭىلىم الابوتەن اسپانداعان. قۋانعانىم راس. باس گازەتتىڭ تىزگىنىن ۇستاپ وتىرعان ساپار اعا بايجانوۆ ودان بەتەر قوپاڭداتىپ, بويىمدى دا, ويىمدى دا ءوسىرىپ, قيالىما قانات بايلاپ جىبەردى:
– بارلىعىن جىگىتتەردەن ەستىدىم. تەزدەتىپ, ەرتەڭنەن باستاپ جاڭا قىزمەتىڭە بىلەك سىبانىپ كىرىس. قازىر بارىپ ءوتىنىشىڭدى جازعايسىڭ, سەيداحمەت قيسايا قويماس. شەت جاعىن ۇلكەن ۇيدەگى يدەولوگيا ءبولىمىنىڭ جاۋاپتى قىزمەتكەرلەرىنە ەسكەرتكەم. ەڭ باستى مىندەتىڭ – گازەتتىڭ كەلبەتىن, بەت-بەينەسىن تۇبەگەيلى وزگەرتۋ. دەمەك, «سق»-نىڭ مازمۇنىنا ساي, سىرتقى ءبىتىم-پوشىمىن, وزىنە ءتان جاڭاشا ماكەتىن جاساۋ كەرەك. جاستار گازەتىندە جيعان-تەرگەن تاجىربيەڭ مەن فانتازياڭدى ەركىن كورسەتۋگە مۇمكىندىگىڭ مول. تەك وزىڭنەن سونى سەرپىلىس, تاماشا جاڭالىقتار كۇتەمىز. ەڭبەك ستاجىڭا نۇقسان كەلمەيتىندەي بۇيرىعىڭدى دۇرىستاپ بەرەمىز. تەز, شاپشاڭىراق «لەنجاسىڭنان» رۇقسات الۋ ماسەلەسىن رەتتەشى...
مۇلدەم كۇتپەگەن جاعداي. ادەتتەگىدەي بولمەسىنە ەلپىلدەپ-جەلپىلدەپ جەتىپ بارعان ءتۇرىمدى قۇددى تامىرشىداي بارلاعان سەيداحمەت اعا كىرتيىپ قارسى العان-دى. الدە كوڭىل حوشى بولماي وتىرعان تۇسىنا ءدوپ كەلدىم بە؟ كىم ءبىلسىن؟ وتە سيرەك اشۋلاناتىن رەداكتورىمنىڭ ءجۇزى قاراكۇرەڭىتىپ, اڭگىمەمدى سەلقوس تىڭداپ, ىلە-شالا وزىمە زىركىلدەي جونەلدى. «نەمەنە, اعا گازەتسىز كۇنىڭ ءبىتىپ پە ەدى؟! الدە, جاسىڭا جەتپەي شال بولماقسىڭ با, ءا؟ شالقىپ, شالقايىپ جۇرگەن جىلى ۇياڭنان قۋعان بىرەۋ بار ما, ايتشى ءوزىڭ؟ بولار-بولماس ون-ون بەس سومعا قىزىعىپ... ونىڭ ۇستىنە «لەنجاستان» زاڭعاراداي ءۇش بولمەلى ءۇي العانىڭا دا كوپ بولمادى عوي. «سق»-عا بىزدەن كەتكەن ەڭ تالانتتى دەگەن انا-ۋ-ۋ راشيت راقىمبەكوۆ, بولات بوداۋباەۆ, بايتۇرسىن ءىلياسوۆ سەكىلدى سۋعا ءسىڭىپ, ءىز-ءتۇزسىز جوعالىپ كەتپەكسىڭ بە؟ جوق, بارمايسىڭ... جىبەرمەيمىن! الاڭداماي جۇمىسىڭدى جاساپ, جازۋىڭدى جازا بەر... الگى شاقىرىپ جۇرگەن مىقتىلارىڭا «بەردىقۇلوۆ بوساتپادى دەگەيسىڭ...»
ءسويتىپ, ساپەكەڭنىڭ الدىنا قايتا اينالىپ بارۋعا ۇيالىپ, ءمان-جايدى تۇسىندىرۋگە باتىلىم جەتپەي, بۇقپانتايلاپ جۇرگەنىمدە باسپاحانانىڭ گازەت بەتتەۋ تسەحىندا ۇشىراسىپ قالدىق. بۇگەجەكتەپ, ىڭعايسىزدانعان كۇيىمدى اڭعارعان ماڭعاز اعا قيىن ساتتەن ءوزى وپ-وڭاي الىپ شىققانى كۇنى كەشەگىدەي ءالى ەسىمدە. «جاناتجان, ءحالىڭ قالاي؟ كەزەكشىلىكتە ءجۇرسىڭ بە؟ وقاسى جوق. كەز كەلگەن رەداكتوردىڭ ءتاۋىر, ىسكەر قىزمەتكەرىنەن ايىرىلعىسى كەلمەيتىنى تۇسىنىكتى. قيسىنى بولسا ءالى دە شاقىرامىز...» ۇلكەن جۇرەكتىڭ جىلۋىن سول قىسىلتاياڭ مەزەتتە جان دۇنيەممەن سەزىنگەن ەدىم. ۋادەسىنەن تايماعان ساپار اعا جىل ارالاتىپ وتكەندەگى لاۋازىمىن ۇسىنعاندا ۇشقالاقتىق جاساعىم كەلمەدى. راحمەتىمدى ايتىپ, تابانداپ باس تارتتىم. شاماسى تاعى ءبىر جىلدان كەيىن, ءۇشىنشى مارتە قولقا سالعاندا قامقور دا, باعبان پەيىلدى قالامگەردىڭ ىقىلاسىنان تابىلۋعا اسىقتىم. بۇل جولى قارشاداي شاعىمنان كورمەي, جۇزدەسپەي «بارماقتاي عانا مەنىڭ يۋنكورىم» دەپ الاقانىندا ايالاعان باستىعىم سەيداحمەت بەردىقۇلوۆ جۇرەگى جارىلارداي قۋانا باتاسىن بەرگەن. ء«بىزدىڭ «لەنينشىل جاستىڭ» ءبولىم مەڭگەرۋشىسىنە قازاق ءباسپاسوزىنىڭ قاراشاڭىراعى «سوتسياليستىك قازاقستان» ءبولىم تىزگىنىن ۇستاتىپ تورىنە شىعارىپ جاتسا, نەگە مەيىرلەنبەسكە! بۇل – ۇلكەن قۇرمەت» دەگەن لەبىزىن ءاردايىم ۇكىلەپ جەتكىزگىم كەلىپ تۇرادى.
بىرتىندەپ ۇلكەن شىعارماشىلىق ۇجىمنىڭ تىرلىك-تىنىسىنا بەيىمدەلىپ, تارتىبىنە مويىنسۇنا باستادىق. الاۋلاعان, جارقىلداعان جاستار ورتاسىنان بولەك ەكەنى كوزگە ۇرىپ-اق تۇر. جەر ورتاسىنا تاقاعان كىل شىرەندەردىڭ اراسىندا مەنى جاقتىرماي, قيىس قاراۋشىلار دا ۇشىراسقان. ساۋساقتارىنىڭ ۇشىن عانا تيگىزىپ سالەمدەسىپ, ىشتەرىن اشپايدى. مەيلى... ەڭ قۋانىشتىسى, باستىقتاردىڭ, ۇستا دۇكەنىندەي قىز-قىز قايناپ جاتاتىن سەكرەتارياتتىڭ نيەتى ءتۇزۋ. لەزدە ارالاسىپ, شاپشاڭ ءتىل تابىسىپ كەتتىك. ولاي ەتپەسەك, شاشىراعان ءجىپ-شۋى كوپ, ۇساق-تۇيەك كوزگە شالىنبايتىن شارۋاسى جىرتىلىپ ايىرىلاتىن «سق»-نىڭ سەكرەتارياتىنا بايلانعان قىزمەتكەرلەردىڭ ەسەبى قيساپسىز. اتى-جوندەرىن كوگەندەپ تىزبەلەمەي-اق, تىكەلەي سەكرەتاريات توڭىرەگىندە جۇرگەندەردى تسيفرلارمەن سويلەتەلىك. جاۋاپتى حاتشى مىڭباي ىلەستىڭ كومانداسىندا ەكى ورىنباسارى, ءۇش ماكەت جۇرگىزۋشى, ءبىر سۋرەتشى-رەتۋشەر, ەكى ءفوتوتىلشى, ءبىر تەلەتايپ لەنتاسىن وقىپ رەتتەۋشى, تەرىمگە جىبەرىلەتىن قول قويىلعان ماتەريالداردى قاداعالايتىن ستيليست-لينگۆيست, ەكى تەحنيكالىق رەداكتور, رەداكتسيا مەن تيپوگرافيا اراسىندا شاپقىلاپ جۇرەتىن كۋرەر, توعىز-ون كوررەكتور... وسىنشاما ماشينيستكا جانە بار. قانشا ادام – سونشا مىنەز... ءبىر-بىرىنە قاتىستى وسىناۋ تەحنيكالىق قىزمەتكەرلەردىڭ جۇمىستارىن ءوزارا ۇيلەستىرمەك گازەتتىڭ كوركەمدەۋ-بەزەندىرۋ بولىمىنە جۇكتەلگەن مىندەت وراسان زور.
جالپى سانى ءجۇز جيىرماعا جەتىپ جىعىلاتىن ۇلكەن ۇجىمدى شاشاۋسىز ۋىسىندا ۇستاعان ساپەكەڭ ارنايى وتكىزگەن وندىرىستىك جينالىستا ءبىراز جايدىڭ باسىن اشىق بىلدىرگەن. ىنتىماقتاسىپ, تاتۋ-ءتاتتى ەڭبەك ەتكەندە عانا بەرەكە-بىرلىكتىڭ ماۋەلەيتىنىن قاداپ ەسكەرتتى. تالاپ پەن ءتارتىپتىڭ ارقاسىندا مازمۇنىنا كوركى ساي, كەسكىن-كەلبەتىنە وراي ماقالالاردىڭ پوليگرافيالىق ساۋاتتى ءارى ايشىقتى ماكەتتەلگەن جاقسى گازەت شىعارا الامىز. سوندا بارىپ وزگەلەر سىرتىمىزدان سىبىرلاپ ايتاتىن «سۇرعىلت, سىقيعان «سق» دەگەن جاماۋدان قۇتىلامىز-اۋ شاماسى. گازەت شىعارۋ – جالعىز باستىققا, يا بولماسا ءبىر عانا جازعىش جۋرناليسكە تىرەلىپ تۇرعان جوق, كوللەكتيۆتىك ورتاق يگى ىزدەنىس پەن تىڭ يدەيانىڭ جەمىسى. ول ءۇشىن شىعارماشىلىق ۇجىمدى قولىنان جازۋ كەلەتىن جاڭاشىل دا قابىلەتتى, دارىندى جاس كادرلارمەن ۇدايى جاڭعىرتا بەرمەكپىز. كەلەشەكتى بولجاعىش, وي كوزى وتە قىراعى, بايسال دا مامىلەگەر رەداكتور ساپار بايجانوۆتىڭ اقىلگوي لەبىزى كوپ كوكەيىنەن شىققان. ايرىقشا سەرپىن, بولەكشە قۇلشىنىس اكەلگەندەي.
وسى ماجىلىستەن سوڭ بەيتانىس باستىعىم جونىندەگى كومەسكى, ب ۇلىڭعىر پىكىرىم مەن ويلارىمنىڭ تۇيىندەرى ابدەن تارقاتىلعان. دانا بابالارىمىز «جىلقى كىسىنىسكەنشە, ادام سويلەسكەنشە» دەمەكشى, ساپەكەڭ مىنەزگە باي, الدى كەڭ, كەمەل ءپىشىپ, كەسەك سويلەيتىن سيرەكتەر سويىنان ەكەن. كوكەيىندەگىسىن زەكىمەي, ۇركىتپەي, قايتالاپ مىجىماي, مەيلىنشە سابىرمەن جەتكىزۋگە ۇمتىلادى. گازەت «كۋحنياسىن» بەس ساۋساعىنداي جەتىك بىلەتىنى ويشىل دا ەپشىل سوزىنەن اپ-انىق اڭعارىلعان. كوپ رەداكتورعا ۇقسامايتىن وقشاۋ قاسيەتتەرىنىڭ ءبىرى – ەرتەڭگى ازىرلەنىپ جاتقان ءنومىردىڭ نوبايىن, ءار بەتتىڭ كەسكىن-كەلبەتىن, ەڭ اقىرى ماكەتكە ورنالاستىرىلعان فوتولار مەن شتريحتاردىڭ كولەمىن كوز الدىنا دالمە-ءدال ەلەستەتەدى. ءتۇن ورتاسىندا بەتتەردى تاس-تالقان بۇزىپ, قايتادان جاساماس ءۇشىن كۇنى بۇرىن ماكەت بەكىتۋ ۇستىندە قاتاڭ باقىلايدى.
مۇنىڭ ءبارىن ادەيى تاپتىشتەپ وتىرمىن. ويتكەنى ول ۋاقىتتا بار-جوعى ءتورت بەتتىك گازەتتى بۇكىل رەداكتسيا مەن تيپوگرافيانىڭ نومىرگە جەگىلگەن ادامدارى جۇمىلا ءجۇرىپ, اۋپىرىمدەپ گرافيككە زورعا ىلىندىرەدى-اۋ. گازەت-جۋرنال شىعارۋ, پوليگرافيا ىسىنە قازىرگىدەي عاجايىپ تەحنولوگيا جەتىستىكتەرى مۇلدەم ەنبەگەن. كومپيۋتەر مەن ينتەرنەت اتىمەن جوق. بۇكىل گازەت شىعارۋعا بايلانىستى وپەراتسيالاردى قاس-قاعىمدا ورىندايتىن ءارى ءتۇرلى-ءتۇستى بوياۋمەن جارىق كورىپ جاتاتىن بۇگىنگى كومپيۋتەر داۋىرىندە دە 12, 16, 24, كەرەك دەسەڭىز رەسمي قۇجاتتار مەن جارنامالار بەرىلەتىن 32, 54 بەتتىك نومىرلەردى ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. بارلىق شارۋا قارابايىر قاراپايىم قۇرىلعىلار مەن ستانوكتاردا ورىندالادى. كرەملگە قاراپ تۇشكىرەتىن باسپاگەرلەردىڭ كوزدەرى مەن قۇلاقتارى ماسكەۋگە ءتۇرۋلى. ەرتەڭگى الا كوبەدەن ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعىنا دەيىن قاجەتتىسى بار, كەرەكسىزى بار تاسس-تىڭ رەسمي ماتەريالدارىن قازتاگ تولاسسىز جارىسا اۋدارىپ بەرىپ, گازەتىمىزدى اۋزى-مۇرنىنان تىعىنداپ جاتادى. الاقانداي وسى ءتورت بەتكە رەداكتسيا جۋرناليستەرىنىڭ نازار اۋدارارلىق, وقىلىمدى ءتاۋىر دۇنيەلەرىن ورنالاستىرا الماي قاتتى قينالامىز. ءبىرىنشى-ەكىنشى بەتتەرگە رەسمي ماتەريالدار, قاۋلى-قارارلار, كوسەمدەردىڭ قۇلاش-قۇلاش سىلدىر سوزدەرى مەن كەزدەسۋلەرى, ءۇشىنشى بەت «پلانەتا تىنىسى» ايدارى اياسىندا الەمنىڭ ءار شالعايىنان الىنعان تاسس تاراتقان ۇلكەندى-ۇساقتى حابار-وشارمەن تولتىرىلادى. ءۇمىت ساۋلەسىن سىعىرايتقان سوڭعى بەتتىڭ تەڭ جارىمىن تەلەباعدارلاما مەن سپورت جارىستارىنىڭ كۇندەلىگى قامتيدى. سوندا دەيمىن-اۋ, وسىنداي جاعدايدا قانداي جاقسى وقىلاتىن گازەت, وقىرماندار ويىنان تابىلاتىن ماقالالار ۇسىنا الماقسىڭ؟! تاجىربيەسى مول, ىسكەر رەداكتورىمىز قيىن-قىستاۋ قىستالاڭ شاقتاردان «وگىزدى دە ولتىرمەي, اربانى دا سىندىرماي» امان-ەسەن الىپ شىعۋدىڭ ۇرىمتال جولدارىن تىنىمسىز ىزدەۋمەن بولدى.
باسقارۋ جۇيەسى مەن ءتارتىپ-تالابى قاتقىل بيلىكتىڭ ءۇش تارماعىنىڭ ورگانى سانالاتىن «سوتسياليستىك قازاقستاننىڭ» سىرەسكەن سەڭىن سوگۋگە تىرىستى. اپتالىق, توقساندىق جوسپارعا الدىن الا كورسەتىلگەن ءار الۋان تولعاقتى ماسەلەلەردى قوزعايتىن ماتەريالدار, وتكىر سىن ماقالالار مەن فەلەتوندار, ادامگەرشىلىك, الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق ءتارىزدى يماني دۇنيەلەرگە ايرىقشا كوڭىل ءبولدى. سونىمەن قاتار ايدارلار مەن وقشاۋ وتاۋلار اشىپ, قالامىنىڭ جەلى بار جۋرناليستەرگە داڭعىل جول اشقان. سەرپىلىس ىزدەرى گازەت بەتىنەن ءجيى-ءجيى كورىنىپ, شىعارماشىلىق ۇجىم دا بولەكشە تۇلەگەنىن ەسكە تۇسىرگەن ابزال. قالىڭ وقىرماننىڭ بيىك تالعام تارازىسىنان شىققان جوتالى ايدارلار مەن تاقىرىپشالاردى ورايلى تۇستا اتاساق. ولار – «سق»-نىڭ ءماسليحات ءمۇيىسى», «وي مەن ونەر ادامى», «جەكسەنبىلىك اڭگىمە», «بەس ولەڭ», «بىلەسىڭ دە كۇلەسىڭ», «زامانداس جايلى سىر», «كوكەيكەستى ماسەلە», ء«جۇزى باسقا – جۇرەگى ءبىر, ءتىلى باسقا – تىلەگى ءبىر», «ويتولعاق», ت.ب. وسى تاقىلەتتەس ۇكىلەپ ايتىلاتىن سۇبەلى ماقالالاردى, سىرلى وچەركتەر مەن سۋرەتتەمەلەردى, تۇششىمدى اڭگىمەلەر مەن سەزىم قىلىن شەرتەر ولەڭدەردى, قانداۋىر فەلەتوندار مەن ءازىل-وسپاقتاردى شتريحتاتىپ, الەمىشتەپ, قىزدىڭ جيعان جۇگىندەي كوركەمدەپ-كەستەلەپ ورنالاستىرۋعا ەرەكشە ءمان بەرىلدى. جۇتىنىپ تۇرعان ارقيلى تۋىندىلاردىڭ سۋرەتتەرىن گازەتتىڭ ءتول سۋرەتشىسى, مايتالمان پورترەتشى جانۇزاق ابدىقۇلوۆتان باستاپ, ءتۇرلى گازەت-جۋرنالداردا ىستەيتىن كانىگى قىلقالام شەبەرلەرىن تارتتىق. بەلسەندى اۆتورلارعا ۇستەمە قالاماقى تولەدىك. ىنتالاندىرۋ ارقاسىندا گازەت-جۋرنالداردا تەك ءبىرلى-جارىم فوتولاردى تىرنالاپ رەتۋش جاساپ كەلگەن سۋرەتشىلەر قاتايىڭقىراپ قالعان ساۋساقتارىنا ء«تىل» ءبىتىرىپ, قيالدارىن ۇشتاعانى ءمالىم. قاساڭ گازەتتىڭ بەت-بەينەسىن وزگەرتىپ, اجارىن قۇبىلتقان رۇستەم جۇماكەنوۆ, ەرحاسان كومەكوۆ, نيكولاي لەبەدەۆ, الەكساندر شەستاكوۆ, بوريس يلين, ۆولوديا چەردانتسەۆ سەكىلدى ناعىز ءوز ماماندىقتارىن ارداقتاعان سۋرەتشىلەردىڭ قولتاڭبالارىن «ەگەمەننىڭ» سارعايعان بەتتەرىنەن كورەمىز. سونداي-اق فوتوجۋرناليستەردىڭ دە مارتەبەسىن ءوسىرىپ «بەسجىلدىق جانە ءبىز» اتتى تۇڭعىش رەسپۋبليكالىق فوتوكونكرۋس وتكىزدىك.
ارينە, مەرەي مارقايتار يگى ىستەر كوپ-اق. وزىمىزگە جۇكتەلگەن ماڭىزدى مىندەتتەردىڭ ۇدەسىنەن تابىلۋ ءۇشىن شۇمەكتەتىپ تەر توگۋگە تۋرا كەلدى. جاقسى جاڭالىعىمىزعا بالاشا قۋانىپ, قۋاتتاپ-قولداپ, قيالىمىزعا وزگەشە قانات بايلاعان ساپار اعانىڭ رەداكتورلىق جۇمىس ءستيلى ءاردايىم دارالانىپ تۇرسا كەرەك. ال قاعىلەز جۋرناليست, قارىمدى جازۋشى, زەردەلى عالىم رەتىندە تىندىرعان جۇمىستارى ۇشان-تەڭىز. قالامگەردىڭ نەگىزگى ميسسياسى – جازۋ. وسى تۇرعىدان جانار جۇگىرتسەك تە, كوز الدىمىزعا قاتار-قاتار تىزىلە قالارى ۇلاعاتتى ۇستازدىڭ ءتۇن ۇيقىسىن ءتورت ءبولىپ جازعان كىتاپتارى. شۇكىر, بۇگىندە قازاق ادەبيەتى مەن مادەنيەتىنىڭ اسىل مۇرالارىنا اينالعان ءتولتۋما شىعارمالارىنىڭ ءوزى وننان اسىپ جىعىلادى. اۋدارما جيناقتارى دا ءبىر توبە.
كانەكي, ۇلكەن جۇرەكتىڭ جىلۋىمەن دۇنيەگە كەلگەن كىتاپتاردىڭ كەيبىرىن ايتايىقشى. بوزىم شاعىندا جارىق كورگەن العاشقى «جاڭا لەپ» جيناعى سىرلى سوزبەن ورنەك سالۋعا ىنتىق قالامنىڭ قۋاتىن بايقاتقان-دى. ىلە-شالا «قۇرىش زەرگەرى», «سىر مەن سىمبات», «اق مارجان», «سۇڭقار كوڭىل سامعايدى», « ۇلىما حات», ء«ۇش قيان – ءۇش داڭعىل», «بەس قيان – بەس داپتەر» سەكىلدى كوركەمدىك دەڭگەيى بيىك كىتاپتارى جازۋشىنىڭ سۋرەتكەرلىك قولتاڭباسىن انىق ايشىقتايدى. ال «زامانداس تۋرالى تولعاۋ», «زەيىن شاشكيننىڭ پروزاسى حاقىندا», «اباي جانە ارحيۆ», «قاجىعا بارعان قازاقتار», «ارحيۆ-ايعاق», «وتكەننەن مۇراعات – وركەنگە ۇلاعات» ءتارىزدى عىلىمي-زەرتتەۋلەر سيپاتىنداعى تۋىندىلارىنىڭ وقىرمانعا بەرەر تانىم-تاعىلىمى مول. وي شاراسى, كوڭىل كوكجيەگى كەڭ دە كەنەن قاجىرلى قالامگەردىڭ «الاكوبەدە ويات مەنى», «نار تاۋەكەل», «قارقارا ايبارى», «اكە» اتالاتىن رومان, پوۆەستەرى دە جۇرت تالعامىنان شىققان شىرايلى شىعارمالار.
جازۋشىنىڭ ەڭ ەلەۋلى قۋانىشى مەن باقىتى – ماڭداي تەردىڭ جەمىسى سانالاتىن كىتابىنىڭ وقۋشى نازارىنا ىلىگۋى. بۇل جاعىنان تارازىلاساق, مىناۋ بەس كۇندىك جالعان دۇنيەدە الىپ جۇرەكتى پاراساتتى تۇلعانىڭ ءىزى وشپەستەي سايراپ جاتىر. وعان ساپەكەڭنىڭ زيالى زامانداستارى, وكشەسىنەن ەرگەن ءىزباسار ىنىلەرى مەن ەسىمىن جۇرەكتەرىندە ايالاعان تولقىن-تولقىن شاكىرتتەرىنىڭ ءار جىلدارى ايتقان لاعىل لەبىزدەرى. كەيبىرىنە قۇلاق تۇرەيىكشى. كەز كەلگەن ادام جايىندا اشىلا بەرمەيتىن اتاقتى جازۋشى قالتاي اعا مۇحامەدجانوۆ قوردالى پىكىرىن ءبىر اۋىز سوزبەن ءتۇيىپتى: «ساپار – ءوز قاتارىنان كوپ وزىق, اقىل-ويدىڭ ساردارى ەدى عوي». حالىق جازۋشىسى ءازىلحان نۇرشايىقوۆ بىلاي دەپتى: «ساپار بايجانوۆ – قازىرگى كورنەكتى وچەركشىلەردىڭ ءبىرى...
اۆتور كوزگە كورىنگەننىڭ ءبارىن جاداعاي سۋرەتتەي بەرمەيدى. كورگەندى كوڭىل ەلەگىنەن وتكىزىپ, پۋبليتسيستيكالىق تولعاۋلارمەن تۇيىندەيدى... وچەركتەردىڭ ءتىلى تارتىمدى. كىتاپتارىندا ەركىن تەڭەۋلەر, ۇتىمدى ويلار, ناقىل ىسپەتتەس سوزدەر ءجيى ۇشىراسىپ وتىرادى. ول ءار وچەركىن اڭگىمە تارىزدەندىرىپ, سيۋجەتكە قۇرادى. اڭگىمەگە ءتان دەتال, شتريحتارمەن ارلەيدى. پورترەت, پسيحولوگيا كىرگىزەدى».
قازاقتىڭ كورنەكتى جازۋشىسى وتەباي قاناحين «بارىنەن بۇرىن قالامگەردىڭ ىزدەنىمپازدىعى, زەرتتەمپازدىعى, اڭعارىمپازدىعى قاتتى قىزىقتىرادى. جاڭانىڭ جاقتاۋشىسى, جاقسىنىڭ جارشىسى بولا بىلۋدەگى قالامىنىڭ ۇشقىرلىعى ەرەكشە سۇيسىندىرەدى» دەپ تولعانادى. تالاي جاس جۋرناليستەردى ءوز قولىنان ۇشىرعان باعبان-ۇستاز ءابىلفايىز ىدىرىسوۆ «ساپار بايجانوۆ – قازاقستان جۋرناليستيكاسىنىڭ ساربازىنان ساردارىنا اينالعان ادام. بۇگىندە ساپەكەڭ ءازىلحان نۇرشايىقوۆ سەكىلدى بەلگىلى وچەركشىلدەرمەن قاتار, ۇزەڭگىلەس كەلەدى. ساپار بايجانوۆ بۇدان كەيىن ەشتەڭە جازباسا دا, قازاق جۋرناليستيكاسى تاريحىنىڭ تورىندە قالادى» دەسە, كەيىنگى بۋىن وكىلدەرى اراسىنان جارقىراپ كورىنگەن جانات احمادي «ساپار بايجانوۆتىڭ «الاكوبەدە ويات مەنى» رومانى – رومان جانرىنان بىردەڭە بىلەرمىن دەپ جۇرگەن مەنىڭ ءوز باسىم ءۇشىن كوركەم ادەبيەت كەرۋەنىنە تەڭ-تەڭ جۇگىمەن القىنباي كەلىپ قوسىلعان قابىرعالى قارا اتانداي, بايىرقالى, باعالى ورنى بار سوقتالى, سوم ەڭبەك» دەپ كەسەك وي ايتادى.
سونىمەن قاتار كامەن ورازالين, شەرحان مۇرتازا, زەينوللا قابدولوۆ, سارباس اقتاەۆ, مىڭباي ءراش, بولات بوداۋباەۆ, باقىت مۇستافين, ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ, سايراش ابىشقىزى, سەرىكقالي بايمەنشە, ت.ب. قالامگەرلەر جۇرەكجاردى تولعانىستارىن, كوكەيدەگى ويلارىن اعىل-تەگىل سىر ەتىپ شەرتەدى. ال ساپار اعا شاڭىراعىنىڭ شىراقشىسى بولىپ وتىرعان اياۋلى كۇلاش اپايىمىز اعىتار تەبىرەنىسى ءوز الدىنا عاجايىپ ءبىر داستان عوي... عاسىرلىق شەجىرەلى تاريحى بار, وزىندىك سارا ءداستۇر-سالتى قالىپتاسقان ەلىمىزدىڭ باس باسىلىمىن تۇپ-تۋرا ون جىل باسقارعان گازەتتىڭ جيىرما سەگىزىنشى رەداكتورى ساپار بايجانوۆتىڭ (بۇعان دەيىنگىلەردىڭ اراسىندا قاسىم ءشارىپوۆ «ەگەمەننىڭ» تىزگىنىن ەكى رەت ۇستاعان) عيبراتتى ءومىر جولى, شىعارماشىلىق ونەرناماسى مەن ادامي اسىل قاسيەتتەرى جايىندا ەمىرەنە- ەلجىرەي اڭگىمە وربىتەدى.
ءيا, كەرۋەن جىلدار سىڭعىرى ۇلكەن جۇرەكتىڭ جىلۋىن وزگەلەرگە جەتكىزگەنشە اسىعادى-اۋ.
جانات ەلشىبەك,
حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى