ينتەرنەتپەن قانشالىقتى قامتىلامىز؟

ۆەدومستۆو باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, «اۋىلعا تالشىقتى-وپ­تيكالىق بايلانىس جەلىسىن ورناتۋ» جوباسىنا سايكەس, تۇتاس رەسپۋبليكا كولەمىندە 2,4 ملن ادام قامتىلادى دەپ جوسپارلانىپ وتىر. قازىر ەلىمىزدە 20 مىڭ شاقىرىم «وپتيكا» توسەلىپ, وعان 3,5 مىڭ مەملەكەتتىك نىسان قوسىلدى.

«تالشىقتى-وپتيكالىق بايلانىس جە­لىسى, ياعني توبج – گاز نەمەسە سۋ سەكىلدى ينفراقۇرىلىم جەلىلەرىمەن قامتاماسىز ەتكەنمەن بىردەي. ينتەرنەتتى اۋىلعا – مەكتەپتەرگە, اۋرۋحانالارعا جانە اكىم­دىكتەرگە جەتكىزەمىز.

ال ءار ۇيگە تارتۋ – بۇل ء«مو­بيلدى ينتەرنەت» جوباسى. 928 اۋىلدىق جانە شال­عاي ەلدى مە­كەندەردە انتەندى-دىڭگەك قۇرىلىمدارى, 601 مىڭنان استام ادامدى قامتيتىن بازالىق ستانسالار ورناتىلدى», دەدى ب.مۋسين.

ۆەدومستۆو باسشىسى توبج-نى سالۋ ارزانعا تۇسپەيتىنىن, سونداي-اق ەلدى­ مەكەندەردىڭ ەرەكشەلىگىنە بايلانىستى ونى تارتۋدا تەحنيكالىق قيىندىقتار بار ەكەنىن جاسىرمادى. بىراق مينيسترلىك بۇل ماسەلەنى شەيرينگ كەلىسىمى ارقىلى شەشۋدى كوزدەمەك. مينيستر ۇيالى بايلا­نىس وپەراتورلارى كەلىسىمگە كەل­گەنىن, اتاپ ايتقاندا ءۇش ءتۇرلى قون­دىرعىنىڭ ورنىنا 3 وپەراتور ءبىر ورتاق جەلىدەن باي­لانىس ۇستاپ, تاراتاتىنىن جەتكىزدى.

«بايلانىس وپەراتورلارىنىڭ جەكە راديوجيىلىكتەردى پايدا­لا­نۋعا ليتسەنزيالارى بار. بىراق بەل­گىلى ءبىر جيىلىكتەردى تەك وپەراتورلار عانا ساتىپ الۋعا نەمەسە جالعا الۋعا قۇقىعى جوق. ءبىز راديو­جيىلىكتەردى ءبولۋ قاعيدالارىن قايتا قا­راۋدى جانە ارتتىرۋعا مىن­دەتتى اۋكتسيوندى ساۋدا-ساتتىق ەنگىزۋدى ۇسىندىق», دەدى سپيكەر.

تسيفرلىق دامۋ مينيسترلىگى بايلانىس جانە ينتەرنەت ساپا­سىن دا باقىلاۋدى كۇشەيتپەك.

«بايلانىس ساپاسىنا توقتا­لساق, رەت­تەۋشى ورگان رەتىندە بىز­دە ونىڭ ساپا­سىن انىقتاۋعا مۇم­كىندىك بەرەتىن نور­ماتيۆتىك-قۇ­قىقتىق اكتىلەر بار. ەگەر دە بايلانىس بەلگىسى بايقالسا, وندا تالاپقا سايكەس – ينتەرنەتتىڭ ۇستاپ تۇرعانىن, دەمەك بەلگىلى ءبىر بايلانىستىڭ بار ەكە­نىن اڭعارتادى. ايتسە دە ونىڭ ساپالى جۇمىسىنا بۇل بايلانىستىڭ جەت­كىلىكسىز ەكە­نىن تۇسىنەمىز. سوندىقتان ەكى پروبلەمانىڭ بار ەكەنى انىق. ناقتى ايتقاندا, ينتەرنەتتىڭ ساپاسى بويىنشا ناقتى تالاپتار جوق. ەكىنشىدەن, قاي جەردە, قانداي جاعدايدا, بايلانىس ۇستاي ما, الدە جوق پا دەگەن­دەي سۇراقتارعا قاتىستى ساراپتاما جوقتىڭ قاسى», دەدى جاۋاپتى ۆەدومستۆو باسشىسى.

دەسە دە سپيكەر اتالعان ماسە­لە­نى رەت­تەۋدىڭ تەتىكتەرى بار ەكەنىن ايتتى.

«بۇل پروبلەمانى شەشىپ, عالامتور ساپاسىن باقىلاۋ ءۇشىن ەكى جولدى تاڭدادىق. بىرىنشىدەن, Bailanys.bar حالىقتىق با­قى­لاۋ قىزمەتىنە جۇگىنۋ ارقىلى. قا­زىر بۇل قىز­مەت جۇمىس ىستەپ تۇر. ءبىر تۇيمەنى باسۋ ارقىلى كەز كەلگەن پايدالانۋشى دەرەك­قور­عا جىلدامدىققا بايلانىس­تى مالى­مەتتەردى جىبەرە الادى. بۇل ءوز كە­زە­­گىندە رەسپۋبليكا اۋماعىنداعى قان­داي دا ءبىر ەلدى مەكەننىڭ كوورديناتتارى مەن تاراتۋ جىلدامدى­عىن كورسەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. سايكەسىنشە, وسى دەرەكتەردى با­زا­دا جيناقتاي وتىرىپ, ەلىمىزدەگى احۋال­دى جانە بايلانىس حابارلاماسى ءال­سىز ايماقتاردى كورىپ وتىرمىز. وسى حالىق­تىق باقىلاۋ قىزمەتى كەڭىنەن تاراپ, ارنايى ولشەۋ قۇرىلعىلارىمەن باي­لا­نىستىڭ السىزدىگىن تۇزەتۋگە جانە بەل­گىلى ءبىر ايىپپۇلدار سالۋعا قۇقىلى. سول سەكىلدى وكىلەتتىگى بار ينسپەكتورلارى­مىزدى قايدا جىبەرۋگە بولاتىندىعىن بى­لە­تىن بولامىز. بۇل تۇتىنۋشىلاردىڭ شا­عىم­دارىنا جاۋاپ بەرۋگە جانە وسى اقپا­رات ارقىلى ينتەرنەتكە قاتىستى بارلىق ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن جوسپارلى جۇمىس جۇرگىزۋگە جول اشادى», دەدى ب.مۋسين.

ۆەدومستۆو وكىلدەرىنىڭ سوزىنە سۇيەن­سەك, Bailanys.bar – ساپانى جاقسارتۋدىڭ العاشقى قادامى. قازىر ونىڭ كومەگىمەن 50 مىڭ­نان استام تەكسەرۋ جۇمىستارى ات­قا­­رىلىپ, ءتيىستى دەرەكتەر جيناق­تالدى.

ەكىنشى قادام – زاڭنامالىق دەڭگەيدە بىرقاتار وزگەرىستى تالاپ ەتۋگە قۇقىلى رەتتەۋشىنىڭ ءرولىن كۇشەيتۋ.

«باقىلاۋدى كۇشەيتۋ ماقسا­تىندا ينتەرنەت ساپاسىنا بايلانىستى بەلگىلى ءبىر تالاپتاردى كۇشەيتىپ, انىقتاۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. ماسەلەن, وپەراتورلار ۇسىنۋعا ءتيىس ينتەرنەت ساپا­سىنىڭ ناقتى كولەمىن كورسەتۋى قاجەت. ەكىنشىدەن, مۇددەلى تاراپتارمەن بىرلەسىپ, راديوجيىلىكتەردى ءبولۋ تالاپتارىن بەكى­تىپ, ازىرلەيمىز. بۇل بايلانىس ساپاسىن تاراتۋعا كەدەرگى كەلتىرەتىن لاتيفۋنديزم­مەن كۇرەسۋگە كومەكتەسەدى. ءۇشىن­شى ۇسى­نىس – بايلانىس وپەراتور­لارىنا سالىناتىن ايىپپۇل مول­شەرىن ۇلعايتۋ. وعان قارسىلىق تا­نىتقاندار جوق. قازىر زاڭ جوبا­سىنىڭ ءتيىستى ماسەلەسىن شەشۋ باعى­تىندا جۇمىس ىستەپ كەلەمىز», دەدى ۆەدومستۆو باسشىسى.

سونىمەن قوسا تالشىقتى-وپ­تي­كالىق بايلانىس جەلىلەرىن تارت­پاي تۇرعىن ءۇي كەشەندەرىن پاي­دالانۋعا بەرۋگە تىيىم سالى­نا­دى. قازىر يندۋستريا جا­نە ين­فراقۇرىلىمدىق دا­مۋ مي­نيس­تر­لىگىمەن ءتيىستى ۋاعدا­لاس­تىق­قا قول جەتكىزىلدى. سالاداعى تاعى ءبىر جاڭا­لىق اقپاراتتىق قاۋىپ­سىزدىك كومي­تەتى وتاندىق IT جۇيە­­لەرىن تۇ­تاستاي تازارتۋدى كوز­دەيتىن 5 با­عىتتى ۇسىنىپ وتىر.

«2010 جىلى حالىققا قىزمەت كور­سەتۋ ورتالىقتارى دەرەكتەر بازاسىنان انىق­تامالار بەرە باستاعاندا, ولار جەكە تۇل­عاعا قاتىستى اقپاراتتى كورە الادى دەگەن كۇدىككە ىلىنگەنى ەسىمىزدە. سول كەزدە بۇل ماسەلەنى ءار ادام ەلەكتروندى ۇكى­مەتتەگى جەكە كابينەتىنە كىرىپ, حقكو وپە­راتورىنىڭ دەرەك­قورعا كىرگەن-كىرمەگەنىن باقىلاۋعا مۇمكىندىك الدى. ەندى مۇنداي تالاپ باسقا دا مەملەكەتتىك ورگاندارعا قاتىستى بولادى», دەدى مينيستر.

اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك كومي­تەتىنىڭ ماماندارى «ەسەپتەن شى­عارۋ» قۇقىعىن پايدالانۋدى ۇسى­­نىپ وتىر. دەمەك, جەكە مالى­مەت­تەردى ينتەرنەتتەن تولىق جويۋ كوز­دەلمەك. بۇل الەمدىك تاجىريبەدە بار ءۇردىس دەپ ءتۇسىندىردى ۆەدومستۆو وكىلدەرى.

«اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك كو­ميتەتى بۇل باعىتتاعى جۇمىستى قولعا الدى. قازىر كوميتەتتىڭ رۇق­ساتى بەرىلگەن بىر­نەشە ءوتىنىش بار. ونىڭ ىشىندە جەكە مالى­مەت­تەردى كەلىسىم نەگىزىندە پايدا­لا­نۋ بويىنشا باستاما قامتىلعان. مى­سا­لى, ءسىز بانككە كەلىپ, نەسيە العاندا ءوز اقپا­راتىڭىزدى وڭدەۋ ءۇشىن بەلگىلى ءبىر كە­لىسىمگە قول قوياسىز. ارينە, نەسيەنى وتەپ, بانكپەن بايلانىسىڭىز توق­تايدى. بىراق بانك نەمەسە ءبىرىنشى كرەديتتىك بيۋرو قانداي دا ءبىر الگوريتمدەردى جۇرگىزۋ ءۇشىن جانە تاعى باسقا ماقساتتا ءسىزدىڭ اقپا­راتىڭىزدى ودان ءارى وڭدەۋگە قۇقىلى. سون­دىقتان ادامدارعا جەكە مالىمەتتەرىن پاي­دالانۋعا بەرگەن كەلىسىمدەرىن كەرى قاي­تارىپ الۋعا مۇمكىندىك بەرگىمىز كە­لە­دى. ەگەر دە 10 جىل بۇرىن قانداي دا ءبىر قۇجاتقا قول قويساڭىز, بۇل جەكە مالى­مەت­تەردىڭ ءومىر بويى وڭدەلۋى مۇمكىن دەگەندى بىلدىرمەيدى», دەيدى مينيسترلىك وكىلدەرى.

سونداي-اق مينيسترلىك اقپا­راتتىق جۇيەلەردىڭ, اتاپ ايتقاندا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ وسال تۇستارىن نۇسقاعان ازاماتتارعا سىياقى تولەۋدى جوسپارلاپ وتىر. ب.مۋسين مەملەكەتتىك ورگاندار­دىڭ اقپاراتتىق جۇيەلەرىن رەتكە كەلتىرۋ ءۇشىن ينجينيرينگ جانە تسيفرلى ترانسفورماتسيا ورتا­لىعى قۇرىلاتىنىن جەت­كىزدى.

«قازىر مەملەكەتتىك ورگاندار­دا كوپ­تەگەن اقپاراتتىق جۇيە جۇمىس ىستەيدى. بۇل جاقسى دا, جامان دا ءۇردىس دەپ ايتۋ­عا كەلمەيدى. 15 جىلدا كوپتەگەن اقپا­راتتىق جۇيەنى قۇردىق. بۇل بۇۇ رەي­تين­­گىندە بەلگىلى ءبىر جەتىستىكتەرگە جە­تۋگە مۇمكىندىك بەردى. بۇۇ ەلەك­­ترون­دى ۇكىمەتتى دامىتۋ رەي­تين­گىندە ۇزدىك وتىز­دىققا كىرەمىز. الايدا كەيبىر جۇيە­لەر ەسكىرگەن, قولدانىستان شىققان نە­مەسە پاي­دالانۋشىلاردىڭ قازىرگى تالاپتا­رىنا سايكەس كەلمەيدى. سوندىق­تان وسى ورتالىقتى قۇرىپ, مەملەكەت­تىك ورگان­دارداعى اقپاراتتىق جۇ­يەلەردى قۇ­راتىن كومپانيالارعا ىقپال ەتۋ ءۇشىن مي­نيسترلىك پەن «زەردە» حولدينگىنىڭ ءرولىن كۇ­شەيتەمىز. وسى ارقىلى بارلىق بيز­نەس ۇدەرىسى ناقتى جازىلماق. ياعني تسيفرلاندىرۋ پروتسەستەرىنە ساي­كەس كەلەتىن بىرىڭعاي زاما­ناۋي IT ارحيتەكتۋراسى مەن كەلىسىمى قا­لىپتاسادى», دەدى ەلىمىزدىڭ باس تسيفرلى وفيتسەرى.

قالا ماڭىنداعى ەلدى مەكەن­دەردى ساپالى ينتەرنەتپەن قامتا­ماسىز ەتۋ ءۇشىن قۇزىرلى ورگان انتەندى-دىڭگەكتى قۇرىل­عىلاردى ورناتپاق نيەتتە.

«نۇر-سۇلتاندا نەمەسە باسقا دا ۇلكەن قالالاردىڭ ماڭىنداعى ەلدى مەكەندەردەگى جەكە سەكتوردى وپتيكالىق ينتەرنەتپەن قامتۋ قىم­باتقا تۇسەدى. سوندىقتان قازىر ءموبيلدى ينتەرنەتتىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ با­عىتىندا ءتيىستى جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر.

«مىسالى, قوسشىدا 3-4 اي بۇ­­رىن ان­تەندى-دىڭگەكتى قۇرىلعى­لار ورناتۋ جۇ­مىستارى باستالدى. 10-عا جۋىق قۇرىلعى قويىلىپ, قا­­زىر بەسەۋى ىسكە قوسىلدى», دەدى مينيستر.

ب.ءمۋسيننىڭ ايتۋىنشا, ارنايى قۇ­رىل­­عىلاردى ورناتۋ جوسپارلارى ءار قا­لا بو­يىنشا بەكىتىلىپ, ۆەدومستۆونىڭ سايتىندا جاريالانادى. ال «وپتيكالىق» ينتەرنەت­تى تۇرعىندار كورشىلەرمەن بىرى­گىپ, وپە­راتوردىڭ قىزمەتىن پايدالا­نۋ ارقىلى ءوز قارجىسى ەسە­بى­نەن تارتۋعا قۇقىلى. جاۋاپتى مي­نيس­ترلىكتىڭ باسشىسى «سەرگەك» ۇل­گى­­سىندەگى اقپاراتتىق جۇيەلەردى اكىم­دىكتەر مەملەكەت-جەكە­مەنشىك ارىپ­تەستىك نەگىزىندە جۇزەگە اسى­را­تىنىن ايتادى. قازىر بۇل جۇيە نۇر-سۇلتان, الماتى, اتىراۋ, شى­عىس قازاق­ستان, سونداي-اق شىم­­كەنت وڭىر­لەرىندە قاناتقاقتى جوبا رەتىندە ەنگىزىلۋدە.

«قازاقستاننىڭ اۋماعىنا اكە­لىنەتىن جابدىقتار قاجەتتى تەكسەرۋ ءىس-شارا­لارىنان ءوتىپ, ەگەر دە قانداي دا ءبىر قا­ۋىپ تۋىنداسا, ناقتى سانكتسيالار قول­دا­­نىلادى. بىراق قازىر ونداي جاعداي تىر­كەلگەن جوق. دەسەك تە مۇنداي اۋقىمدى جو­بالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن تەك قى­تاي­­لىق ونىمدەردى عانا ەمەس, كەز كەلگەن كامەرالاردى پايدالانۋعا بولادى. بۇل رەتتە بارلىق اقپا­رات­تىق جۇيە قازاق­ستاندا جاسالاتىنىن جانە وسى جۇمىسقا قىتايلىق باعدارلاماشىلار تارتىلمايتىنىن ايتا كەتكەن ورىندى. كامەرا تەك قۇرىلعى رەتىندە عانا پايدالانىلادى», دەپ ناقتىلادى سپيكەر.

مينيستر بەينەباقىلاۋ كامەراسى نى­ساندى سۋرەتكە ءتۇسى­رىپ, دەرەكقوردا وڭ­دەۋ ءۇشىن قولدا­نىلاتىنىن جەتكىزدى. سول سەبەپتى الاڭداۋعا ەش نەگىز جوق دەدى.