سوعىس بىتەر, ال ونىڭ ءداۋىر بەتىنە توككەن قاندى بوياۋى كەتە قويار ما ەكەن؟ اكەنىڭ القىمىنا تىعىلعان وكسىك, انانىڭ كوز جانارىنا ۇيىعان ارزۋ توپىراققا سىڭگەنىمەن, ماڭگىلىك سۇيەككە باتارى انىق. ءبىز سوعىستى كورگەن جوقپىز, بىراق جانتۇرشىگەر جاڭعىرىعىن ەستىدىك. زامانىنىڭ زارىن جىرلاعان اقىندى وقىدىق, عاسىر مۇڭىن ايتقان ءاندى تىڭدادىق. سول اۋەن عوي, قايتا-قايتا جۇرەكتى قوزعايتىن.
قارتايعان شاعىندا ايىقپاس دەرتكە شالدىققان مارك بەرنەستىڭ ەڭ سوڭعى ءانى ەستەرىڭىزدە مە؟.. «جۋراۆلي»... ءيا, 1969 جىلى جارىققا شىققان «تىرنالار» تۋىندىسىن ايتىپ وتىرمىز. تەڭدەسى جوق داۋىس پەن تىلسىم سوزدەر تۇتاسىپ, نوتامەن سالىنعان ناتيۋرمورتتاي كوڭىلىڭدى تەربەيدى. بۇل – وتان ءۇشىن وققا ۇشقان جاۋىنگەرلەرگە باعىشتالعان دۇعا. قايعىدان قان جۇتقان حالىققا باسۋ ايتقان قادىرلى ءان.
القيسسا, سولتۇستىك وسەتياداعى دزۋريكاۋ اۋىلىنان شىققان گازدانوۆتار وتباسىندا جەتى ۇل بولعان ەكەن. بىرەۋى – 1941 جىلى ماسكەۋ تۇبىندە قايتىس بولادى. ارادا ءبىر جىل وتكەن سوڭ سەۆاستوپولدى قورعاۋ كەزىندە ەكى بالاسى بىردەي وققا ۇشادى. جارىقتىق, انالارى ءۇشىنشى ۇلىنىڭ جەرلەۋ ءراسىمىن كوتەرە الماي, جۇرەگى توقتاپ قالادى. بىراق مۇنىمەن دە گازدانوۆتاردىڭ قاسىرەتى اياقتالمايدى. نوۆوروسسيسك, كيەۆ, بەلورۋسسياداعى قاندى شايقاستاردا تاعى 3 بالاسى ەرلىكپەن قازا تابادى. ول ول ما, قايعى ۇستىنە قايعى جامىلعان وتباسىنىڭ ورالار دەپ سەنگەن كەنجە ۇلى بەرليندى الۋدا قازا تابادى. ەندى قارالى حاباردى جەتكىزۋگە اۋىل پوشتاشىنىڭ جۇرەگى داۋالامايدى. ونىڭ ورنىنا اۋىلدىڭ اقساقالدارى بىرلەسىپ, ۇيىنە بارىپ, كوڭىل ايتپاققا نيەتتەنەدى. وكىنىشكە قاراي, ولار جەتكەنشە گازدانوۆ جالعىز نەمەرەسىن قولىنا الىپ, بوساعاعا سۇيەنگەن قالپىندا ماڭگىگە ۇيىقتاپ كەتكەن ەكەن.
1963 جىلى سول اۋىلعا باتىرلاردىڭ رۋحىنا ارناپ, قايعىلى انا مەن ۇشىپ بارا جاتقان جەتى قۇس بەينەلەنگەن ەسكەرتكىش قويىلادى. ەسكەرتكىشتىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا قوعام زيالىلارىمەن قاتار اقىن راسۋل عامزاتوۆ تا قاتىسادى. سول كەزدە قالامگەر وسى قايعىلى جاعدايعا بايلانىستى ولەڭ جازۋدى ويلاپ, قويىن داپتەرىنە ءتۇرتىپ قويىپتى.
ءبىر قىزىعى, اعايىندى گازدانوۆتارعا ارنالعان مونۋمەنتتەگى قۇستار قالىقتاعان قازدار بولاتىن. اقىنعا «قازدار» سوزىنە اۆارلىق ىرعاق تابۋ قيىنعا سوققاندىقتان تىراۋلاعان تىرنالاردى مىسالعا العاندى ءجون كورەدى. ءتىپتى سول ءۇشىن سولتۇستىك وسەتيا مادەنيەت مينيسترلىگىنە ارنايى قوڭىراۋ شالىپ, رۇقسات تا سۇراعان.
1965 جىلى داعىستاندىق ۇلى شايىردى جاپوندىقتار حيروسيما قاسىرەتىنىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالعان جيىنعا شاقىرادى. سول ساپارىندا تىرناعا بايلانىستى جەرگىلىكتى اڭىزدىڭ ءبىرىن ەستىپ, اقىننىڭ كوڭىلى الابىرتقان ەكەن.
حيروسيما قالاسىنىڭ 10 جاسار تۇرعىنى ساداكو ساكاسي اتوم بومباسىنىڭ سالدارىنان اق قان اۋرۋىنا دۋشار بولادى. كوپ ۇزاماي وقۋشى قىزدىڭ سىرقاتى قاتتى اسقىنىپ, اۋرۋحاناعا تۇسەدى. توسەك تارتىپ جاتقان قۇربىسىنىڭ ءحالىن سۇراپ كەلگەن سىنىپتاسى چيزۋكي وعان قاعازدان مىڭ تال تىرنا جاساسا, دەنساۋلىعى قالپىنا كەلەتىنىن ايتادى. بايىرعى ىرىم بويىنشا جاپون حالقى تىرنالاردىڭ مىڭ جاس جاسايتىنىنا سەنىپ, سۇيرىكتەي سۇلۋ قۇستى ءۇمىت پەرىشتەسىنە بالاعان. دوسىنىڭ سوزىنە يمانداي سەنگەن قارشاداي قىز قولىنا تۇسكەن زاتتىڭ بارلىعىنان ءارتۇرلى قالىپتا تىرنا قۇراستىرۋعا كوشەدى. الايدا دەرتتى مەڭدەگەن ساداكونىڭ 644 تىرنا جاساۋعا عانا شاماسى جەتىپتى. بۇل وقيعادان اقىن وتە قاتتى اسەر الادى. وعان قوسا, قايتار جولدا اۋىلداعى اناسىنىڭ دۇنيەدەن وزعانى جونىندە تەلەگرامما دا كەلەدى. ءبۇلدىرشىن مەن اناسىنىڭ قايعىسى جانىنا باتقانى سونشا, ءارى گازدانوۆ اۋلەتىنىڭ باسىنا تۇسكەن ناۋبەتتى ويلاپ, اقىن قايتار جولدا «تىرنالار» اتتى اتاقتى ولەڭىن ومىرگە اكەلەدى.
«منە كاجەتسيا پورويۋ,
چتو دجيگيتى,
س كروۆاۆىح نە پريشەدشيە پولەي,
ۆ موگيلاح براتسكيح
نە بىلي زارىتى,
ا پرەۆراتيليس ۆ بەلىح
جۋراۆلەي...»
مايدان دالاسىنىڭ مۇڭىن شەرتكەن اسقاق جىر, سول ۋاقىتتا وقىرمانداردى ەلەڭ ەتكىزىپتى. سوعىس تاقىرىبى جانىنا جاقىن كسرو حالىق ءارتىسى م.بەرنەس كومپوزيتور يان فرانكەلگە وسى ولەڭگە مۋزىكا شىعارۋىن وتىنەدى. يان ءانشىنىڭ ءوتىنىشىن قابىلداعانىمەن, ۇزاق ۋاقىت وي ۇستىندە جۇرگەن. سەبەبى ول دا مايداننىڭ ءدامىن تاتقان ادامداردىڭ ءبىرى ەدى. ءسويتىپ, ەكى ايدان كەيىن كومپوزيتور ءاننىڭ العاشقى بولىگىن جازىپ, ماركتى تىڭداۋعا شاقىرادى. تۋىندىنىڭ العاشقى ىرعاقتارىن ەستىگەندە مىنەزى سالماقتى ءانشىنىڭ كوڭىلى بوساپ سالا بەرگەن. كەيىن باسپا بەتتەرىنىڭ بىرىندە وتە بايسالدى ماركتىڭ بۇل ارەكەتىنە تاڭعالعانىن جازادى سازگەر. وسىدان كەيىن اۋەن جازۋ جۇمىسى تەز جۇرگەن ەكەن. اۆار تىلىندە سويلەگەن جاسامپاز تۋىندىنى اقىن ناۋم گرەبنەۆ ورىسشاعا اۋدارىپ, تانىمالدىلىعىن ودان ءارى ارتتىرادى. «ولەڭنىڭ العاشقى جولىنداعى «جىگىتتەر» ءسوزىن «سولداتتار» دەپ الماستىردىق. ءاننىڭ ىڭعايىنا دا سولاي ۇيلەستى. ءارى تۋىندىنىڭ شىنايى بولۋىن قالادىق. وعان اۆتور قارسى بولمادى», دەيدى فرەنكەل ءوز ەستەلىگىندە.
وكپە راگىمەن اۋىراتىن م.بەرنەس ءاندى تەزىرەك ورىنداۋدى قالايدى. كوپ ۇزاماي ءدام-تۇزىنىڭ تاۋسىلارىن ىشتەي سەزگەن ونەر يەسى ءومىرىنىڭ سوڭعى كۇندەرىندە وسى تۋىندىنى شىرقاپ, اياۋلى عۇمىرىن انمەن اياقتاعىسى كەلەدى. ارەڭ قوزعالعانىنا قاراماستان 1969 جىلى 8 شىلدەدە ستۋدياعا كەلىپ, ء«ا» دەگەننەن-اق ءاندى تاماشا ورىنداپ شىعادى. بۇدان كەيىن اي اتتاپ ماڭگىلىكتىڭ مەكەنىنە اتتانىپ كەتە بارادى. عاجابى سول, راديودا سايراعان ماركتىڭ التىن داۋسى ءاننىڭ باعىن اشىپ, سولداتتاردىڭ ءانۇرانىنا اينالادى.
بايقايسىز با, تىرنالار تىزبەگى مايدانداعى جاۋىنگەرلەردىڭ تاعدىرىنداي تارام-تارام كەلەدى. قيالشىل قۇس ادامزاتتىڭ كوز جاسىن كوكىرەگىنە ءتۇيىپ, ءۇمىتىن ارقالاپ, جۇيتكىگەن جىلداردىڭ سوڭىنا ىلەسەدى. ال جەردەگى قاناتسىز جاندار اسپاندا قالىقتاعان قۇستاردى كورگەندە تىلەگىن جولداۋعا اسىعىپ, ارمانىن وزدەرىمەن بىرگە الىپ ۇشارىنا سەنەدى. ءسىز دە سەنىڭىزشى, ءبىز دە سەنەيىك. الەمدى سەنىم الديلەسىن. ءبارى-ءبارى اقىن ايتقالي نارىكوۆتىڭ ولەڭىندەگىدەي:
ۇستىمەن قۇس كەرۋەنى اسقان شۇباپ,
قالايشا تۇرادى ەكەن
اسپان شىداپ.
مۇڭدى ء«انىن» تىرنالاردىڭ
ەستىگەندە,
كەتەدى جانارىمنان
جاس تامشىلاپ...