الەمدى جايلاعان ىندەت ونەر وشاقتارىنىڭ قالىپتى جۇمىس ءتارتىبىن ءبىراز تەجەدى. سونىڭ سالدارىنان دا كۇز تۇسسە ەسىگىن ايقارا اشىپ, دۋ-دۋ دۋمانعا بولەنىپ, شىعارماشىلىق ىزدەنىستەرى قىزۋ تالقىعا ءتۇسىپ جاتاتىن تەاترلار بيىل جاڭا ماۋسىم جۇمىسىن ادەتتەگىدەن كەشىگىپ باستادى. كارانتين ءتارتىبىن قاتاڭ ساقتاپ, ساناۋلى عانا كورەرمەنگە ءتور ۇسىنسا دا, وزدەرىنىڭ شىعارماشىلىق بابىن جوعالتپاعان ونەر ۇجىمدارى قاشان دا ءوز بيىگىندە. ەلوردالىق جاستار تەاترىنىڭ باس شاھار كورەرمەندەرىنە تارتۋ ەتكەن ماۋسىماشار قويىلىمى – ع.مۇسىرەپوۆ پەن ە.برۋسيلوۆسكيدىڭ شىعارماشىلىق تاندەمىنەن تۋعان «جىبەك» ميۋزيكلى رەجيسسەر نۇرقانات جاقىپبايدىڭ ساحنالاۋىندا ونەردى ساعىنىپ كەلگەن كورەرمەنگە تاماشا سىي بولعانى انىق.
تابيعاتىنان ەستەت رەجيسسەر بۇل قويىلىمىنا دا سۇلۋلىق پەن تازالىقتى نەگىزگى تىرەك ەتكەن. عاسىردى عاسىرعا جالعاعان جاۋھار جىردىڭ جاستار تەاترى ساحناسىندا جاندانۋ مەن ءتىل قاتۋ ءادىسى دە, «سويلەۋ» قالىبى دا وزگەشە. ەۆگەني برۋسيلوۆسكيدىڭ زاماناۋي ۇندە جاڭاشا وڭدەلگەن كلاسسيكالىق مۋزىكاسى كورەرمەنىن فورمالىق, يدەيالىق ءھام كوركەمدىك ەرەكشەلىگىمەن باۋرايدى. قازاقتىڭ بايىرعى سالتى – باستاڭعى ستيلىندە ءوربيتىن ميۋزيكلدە نەگىزىنەن جاستاردىڭ سىرى مەن مۇڭى, ارمانى مەن مۇراتى, ەڭ باستىسى, كىرشىكسىز ماحابباتى العا شىعادى. عاجايىپ مۋزىكا ءتىلى ارقىلى سەزىم كۇيىن شەرتەر قويىلىم كورەرمەنىن بەيجاي قالدىرمايدى. اسىرەسە جىبەك رولىندەگى – نازەركە سەرىكبولوۆا, تولەگەن – مەيىرعات امانگەلدين, ءدۇريا – شەحنازا قىزىحانوۆا, بەكەجان – بەكجان كەرىمباەۆ, شەگە – جانداۋلەت باتايدىڭ شىنايى ويىنى مەن اكتەرلىك ىشكى ورگانيكاسى, ۆوكالدىق مۇمكىندىگى تەاتر سۇيەر قاۋىمعا ەستەن كەتپەس اسەر سىيلادى. وعان قويىلىم سوڭىنان تولاسسىز ايتىلىپ جاتقان كورەرمەننىڭ رياسىز لەبىزى ارقىلى كوز جەتكىزدىك.
راس, قازاق تەاتر ونەرىندە «قىز جىبەكتىڭ» الار ورنى ەرەك. ءدال وسى تۋىندىمەن 1934 جىلى قازاقتىڭ تۇڭعىش وپەرا تەاترى شىمىلدىعىن تۇرسە, 1936 جىلى ماسكەۋ قالاسىندا وتكەن قازاق ادەبيەتى مەن مادەنيەتىنىڭ ونكۇندىگىندە كومەيىنە بۇلبۇل ۇيا سالعان كۇلاش بايسەيىتوۆا, قۇرمانبەك جانداربەكوۆ, قانابەك بايسەيىتوۆ, ماناربەك ەرجانوۆ باستاعان تالانتتار شوعىرى كەڭەس كورەرمەنىن ءدۇر سىلكىنتكەن بولاتىن. وسى ءبىر ادەمى ءداستۇردى ۇزبەي, ەسىمى اڭىزعا اينالعان سول دارىنداردىڭ ىزىنە ەرىپ, عاسىردى عاسىرعا جالعاپ تاماشا ورنەك ءتۇزىپ كەلە جاتقان تەاترلار كوشىنە مىنە, جاستار تەاترى دا قوسىلىپ, وزىندىك قولتاڭباسى ايقىن جاڭاشىل قويىلىمىمەن سونى سۇرلەۋ سالدى.
ءيا, بۇل «جىبەكتىڭ» ساپاسى دا, كوركەمدىك دەڭگەيى دە بۇرىنعىلاردان وزگەرەك, مۇلدەم باسقا. اتالعان ميۋزيكلدى ساحناعا شىعارۋ ءۇشىن رەجيسسەردىڭ ۇلكەن ىزدەنىس ءھام جان-جاقتى دايىندىقپەن كەلگەنى بايقالادى. ءبىز تاماشالاعان قويىلىمدا ءۇن مۇمكىندىگى دە, اكتەرلىك شەبەرلىك تە جانە ەڭ باستىسى – تەحنيكالىق تۇرعىدان ساپالى جاساقتالۋ بار. سونىڭ ناتيجەسىندە ساحنادان باس-اياعى ءبۇتىن, ۇلى ابايدىڭ تىلىمەن ايتقاندا, «اينالاسى تەپ-تەگىس جۇمىر كەلگەن» جيناقى دا جۇيەلى قويىلىمنىڭ كۋاسى بولدىق. نۇرقانات جاقىپبايدىڭ «ميۋزيكل جاساسام» دەگەن رەجيسسەرلىك ماقساتى جۇزەگە استى: كورەرمەن كوپتەن كۇتكەن كاسىبي دەڭگەيدەگى ميۋزيكل – «جىبەك» قويىلىمىن تولاسسىز ىلتيپاتپەن قارسى الدى.
نۇرقانات جاقىپباي رەجيسسۋراسىنىڭ باستى كرەدوسى – ەڭبەك, ەڭبەك جانە ەڭبەك. ماڭداي تەر توگىلمەگەن, جان قينالماعان جەردە تاڭداي قاققىزار بيىك ونەردىڭ تۋمايتىنىن سۋرەتكەر كەزەكتى جۇمىسى ارقىلى تاعى ءبىر مارتە دالەلدەدى. تەاتر – سينتەتيكالىق ونەر دەسەك, سول سانتاراپتىلىقتىڭ بار ءتۇرىن رەجيسسەر ساحنادا ءساتتى پايدالانادى. سپەكتاكلدەگى دەكوراتسيا ادەتتەگى ءبىز كورىپ جۇرگەن قابىرعاعا سالىنعان سۋرەت نەمەسە ىلىنگەن بۇيىم ەمەس, ساحناداعى وقيعانىڭ بارلىعى اكتەرلەردىڭ ارەكەتىمەن تىكەلەي استاسىپ جاتادى, بارلىعى دا ونەر كورسەتىپ جۇرگەن 30-عا تارتا ءارتىستىڭ ءبىر دەممەن شىققان جۇرەك لۇپىلىمەن بىرگە ءومىر سۇرەدى, بىرگە قوزعالادى. كەيدە, ءتىپتى ءسوز جەتكىزە الماس سەزىم كۇيلەرىن مۋزىكا مەن پلاستيكانىڭ مۇمكىندىگى ارقىلى ادەتتەگىدەن دە اسەرلى بەرەدى.
رەجيسسەر اكتەرلىك ورىنداۋدان بولەك, كوستيۋم مەن ستسەنوگرافيالىق شەشىمدى دە بي مەن مۋزىكا, قيمىل مەن قيسىن ارقىلى تۇتاسىمەن جاندى ارەكەتكە قۇرادى. ءان ايتا ءجۇرىپ بي بيلەۋ, بي بيلەي ءجۇرىپ ءتىل قاتۋ, كەيىپكەر كەيپىنە ەنۋ, اكتەرلىك ساراپتاۋ جانە سونىڭ بارلىعىن ىشكى ەنتىگىڭ مەن شارشاۋىڭدى بىلدىرمەي ءبىر دەمدە كورەرمەنگە جەتكىزۋ – اكتەرلەردەن ۇلكەن ەڭبەكپەن قاتار تاباندىلىقتى دا تالاپ ەتكەنى انىق. ءار اكتەر اسەرلى قويىلىمنىڭ بولىنبەس بولشەگى رەتىندە تۇتاس ءبىر اعزا بولىپ تەر توككەندىگىنىڭ ناتيجەسى بولسا كەرەك, ميۋزيكل جالپىلاي العاندا, بولىنبەيتىن بىرتۇتاستىققا قول جەتكىزگەن. ءار كورىنىستەن, ءار ميزانستسەنادان ءولى ورىنداۋدى ەمەس, ءتىرى ءتىل قاتۋدى كورەسىز. ءار اكتەردىڭ قيمىلى ارقىلى ولاردىڭ جان جۇرەگىنىڭ ءلۇپىلى, ىشكى سەزىمى كورەرمەن زالىنا تىكەلەي بەرىلىپ تۇرادى. ساحنادان تاراعان سول رياسىز سەزىم زالداعى وتىرعان كورەرمەن – ءسىزدى دە اينالىپ وتپەيدى. كەرىسىنشە, كوڭىلگە بەرىك بەكىپ, ىشتەي ساحنامەن, اكتەرلەرمەن بەرىك بايلانىس ورناتىپ, ءوز قابىلداۋىڭىزعا ساي سىرلاسۋعا, مۇڭداسۋعا مۇمكىندىك الاسىز.
قويىلىمدى تاماشالاپ وتىرىپ, كلاسسيكالىق مۋزىكانىڭ ساف قۇنارىنا باس قويىپ, اكتەرلەردىڭ جەكەلەي دە, حورمەن دە جەتكىزگەن سەزىم سۋرەتتەرى مەن ءۇن يىرىمدەرىنەن شىن مانىندە جانىڭىز ءلاززات الىپ, ىشىڭىزگە, جۇرەك تۇكپىرىنە ساقتاپ كەلگەن بار مۇڭ مەن سىرىڭىزعا مۋزىكا, تەك قانا مۋزىكا ءدارۋ بولادى. درامالىق تەاتر اكتەرلەرىنىڭ مۋزىكانى ءدال وسىلاي جوعارى كاسىبي دەڭگەيدە يگەرىپ, تيتتەي دە شاشاۋ شىعارماي, ءبىر دەممەن, ءبىر نوتادا ورىنداۋى – ساحناگەرلەر ەڭبەگىنە ەرىكسىز باس يگىزەدى.
مىنە, قويىلىمنىڭ وسى ەرەكشەلىگىن الەمدىك دەڭگەيدەگى قىراعى تەاتر ماماندارى دا قالت جىبەرمەسە كەرەك. قازاقتىڭ «قىز جىبەگى» وڭتۇستىك كورەيا رەسپۋبليكاسى ەكى جىلدا ءبىر رەت ۇيىمداستىراتىن DIMF – دەگۋ حالىقارالىق ميۋزيكل فەستيۆالىنە قاتىسۋعا ارنايى شاقىرتۋ الدى. كارانتين تارتىبىنە بايلانىستى بيىل ونلاين فورماتتا ءوتىپ جاتقان فەستيۆال 23 قازان مەن 1 قاراشا ارالىعىندا وڭتۇستىك كورەيانىڭ مادەني استاناسى – دەگۋ قالاسىنان فەستيۆالدىڭ رەسمي YouTube ارناسى ارقىلى الەم نازارىنا تىكەلەي تاراتىلاتىن بولادى.
DIMF – دەگۋ حالىقارالىق ميۋزيكل فەستيۆالى (Daegu International Musical Festival) – اقش-تا وتەتىن ايگىلى نيۋ-يورك ميۋزيكلىنەن (NYMF) كەيىنگى اتاعى جاھانعا ءماشھۇر ازيا اۋماعىنداعى ەڭ اۋقىمدى جانە تانىمال تەاتر ونەرى بايقاۋلارىنىڭ ءبىرى. اتالعان فەستيۆالدى ساحنا ماماندارىنىڭ «ازيا ميۋزيكلدەرىنىڭ مەككەسى» دەپ اتاۋى دا تەگىن بولماسا كەرەك. سوڭعى 11 جىلدا فەستيۆال 1 ميلليون 63 مىڭنان اسا قاتىسۋشىنى قابىلداپ, ونەرىنە باعا بەردى. ەكى جىلدا ءبىر رەت وتكىزىلەتىن بايقاۋدىڭ نەگىزگى باعدارلاماسىنا بيىل 8 مەملەكەتتىڭ ۇزدىك ونەر جۇمىستارى ىرىكتەلىپ الىندى. تاڭداۋلى 8 مەملەكەت قاتارىندا ەلىمىزدىڭ اتىنان ونەر كورسەتەتىن نۇر-سۇلتان قالاسى اكىمدىگى جاستار تەاترىنىڭ «جىبەك» ميۋزيكلى (اۆتورى – ع.مۇسىرەپوۆ, كومپوزيتورى – ە.برۋسيلوۆسكي) 26-27 قازان كۇندەرى جاھان كورەرمەنى نازارىنا ۇسىنىلدى.
بۇل – قازاق تەاترلارىنىڭ اراسىنان العاش بولىپ سۋىرىلىپ شىعىپ, جاھاندىق كاسىبي ميۋزيكل فەستيۆالىنە جولداما العان جاس تا بولسا جاڭاشىلدىعىمەن ۇنەمى جاسامپازدىققا ۇمتىلىپ جۇرەتىن جاستار تەاترىنىڭ الەمدىك ساحنا مادەنيەتىن باعىندىرۋعا باعىتتالعان كەزەكتى ءساتتى قادامدارىنىڭ ءبىرى. فەستيۆال باعدارلاماسىنا ساي ەكى كۇن قاتارىنان ونلاين كورسەتىلگەن ۇلتتىق ادەبيەتىمىز بەن دراماتۋرگيامىزدىڭ جاۋھارى – ع.مۇسىرەپوۆتىڭ «قىز جىبەك» ميۋزيكلىن (قويۋشى رەجيسسەرى – نۇرقانات جاقىپباي) كورەي كورەرمەنى قىزىعا تاماشالاپ, رياسىز قوشەمەتىن ايامادى.
– قازاقستاننىڭ اتىنان قاتىساتىن «قىز جىبەك» قويىلىمىن فەستيۆالدىڭ كونكۋرستىق باعدارلاماسىنا ەنگەن ميۋزيكلدەر تىزىمىنەن كورگەنىمە وتە قۋانىشتىمىن. العاش سپەكتاكلدىڭ بەينەجازباسىمەن تانىسقاندا-اق ءبىزدى جۇمىستىڭ ۇلتتىق كولوريتى مەن ەستەتيكاسى, اكتەرلىك ويىن, اۋەزدى مۋزىكا, دراماتۋرگياسىنىڭ مازمۇنى مەن جالپى قويىلىمنىڭ تازالىعى قىزىقتىردى. قازاق پەن كورەي مادەنيەتىنىڭ اراسىنداعى مەنتاليتەت تۇرعىسىنداعى تاعىلىمدى بايلانىستى بايقادىق. ءبىزدىڭ العان اسەردى كۇللى تەاتر سۇيەر قاۋىم دا سەزىنسىن دەگەن ماقساتتا تاڭداپ الىپ, فەستيۆالدىڭ كونكۋرستىق باعدارلاماسىنا قوستىق. استانا جاستار تەاترىن فەستيۆال تورىنەن كورگەنىمە وتە قۋانىشتىمىن» – دەپ حالىقارالىق دەگۋ ميۋزيكل فەستيۆالىنىڭ اتقارۋشى كوميتەت توراعاسى باي ساڭ حەك (Bae Sung Hyuk) «قىز جىبەك» ميۋزيكلى تۋراسىنداعى پىكىرى مەن العان اسەرىن جەتكىزدى.
بۇل جەردە ايتا كەتەتىن تاعى ءبىر ماڭىزدى دەرەك – ەڭ العاش نۇرقانات جاقىپباي 2014 جىلى ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى ونەر اكادەمياسىندا «ميۋزيكل ءارتىسى» ماماندىعى بويىنشا ءبىلىم الىپ جاتقان ءوز شاكىرتتەرىمەن «موتسارت» ميۋزيكلى ارقىلى وسى فەستيۆالدىڭ ستۋدەنتتىك ىرىكتەۋ كەزەڭىنەن سۇرىنبەي ءوتىپ, «قازىلار القاسىنىڭ ارنايى سىيلىعىمەن» ماراپاتتالعان بولاتىن. سونداي-اق 2015 جىلى فەستيۆال ۇيىمداستىرۋشىلارىنىڭ ارنايى شاقىرۋىمەن Keoshang International Theatrs Festival بايقاۋىنا قادىرلى قوناق رەتىندە قاتىسىپ, كورەيا مەملەكەتىنىڭ KUMA ونەر ۋنيۆەرسيتەتى «تەاتر ونەرى» كافەدراسىنىڭ ستۋدەنتتەرىمەن تاجىريبە الماسىپ, بىرلەسكەن شىعارماشىلىق جۇمىس اتقاردى. سونىمەن قاتار 2018 جىلى ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ارنايى شاقىرۋىمەن قاتىسىپ, حالىقارالىق دارەجەدەگى فرانتسيا, رەسەي, ۇلىبريتانيا, چەحيا, قىتاي, كورەيا, تايۆان سىندى ميۋزيكل جانرى دامىعان مەملەكەتتەرمەن يىق تىرەستىرە ونەر كورسەتتى. اتالعان فەستيۆالدە ن.جاقىپبايدىڭ رەجيسسەرلىگىمەن قويىلعان ع.مۇسىرەپوۆتىڭ «جىبەك» ميۋزيكلى «ارنايى ديپلوممەن» ماراپاتتالعان بولاتىن.
– «قىز جىبەك» – ءبىزدىڭ ءتول شىعارمامىز. «قىز جىبەكتە» قازاقتىڭ تابيعاتى, بارلىق بولمىسى, سەزىمى مەن سىرى جاتىر. وسى ارقىلى قازاق مادەنيەتىن الەمدىك كورەرمەنگە تانىتقىمىز, تانىستىرعىمىز كەلدى. شەتەلدىك ۇزدىك دراماتۋرگيالىق شىعارمالار نەگىزىندە قويىلعان «رومەو مەن دجۋلەتتا», «پاريج قۇداي انا شىركەۋى», «گراف مونتە-كريستو» سىندى وزىق ميۋزيكلدەردى ساحنالاپ, ۇسىنۋعا دا بولار ەدى. ماسەلەن, تەاترىمىزدىڭ رەپەرتۋارىنداعى «موتسارت» ميۋزيكلى اتالعان تالاپقا جاۋاپ بەرۋگە كوركەمدىك تۇرعىدان تولىقتاي قاۋقارلى. الايدا ءبىزدىڭ ماقسات شەتكە وزگە ەمەس, ءوزىمىزدىڭ – قازاقتىڭ ونەرىن تانىتۋ بولعاندىقتان, «قىز جىبەككە» توقتادىق. ەشكىمگە ەلىكتەگىمىز كەلمەدى. سەبەبى «قىز جىبەكتىڭ» تابيعاتىن ءدال قازاقتاي ەشبىر ۇلت ۇعىنبايدى, جەتكىزە المايدى. قالاي تۇرلەندىرسەك تە, قۇبىلتساق تا «قىز جىبەكتە» الەمنىڭ ەشبىر شىعارماسىنا ۇقسامايتىن ءوز ەرەكشەلىگى ساقتالادى. ول – ءبىزدىڭ ۇلتتىق قالىبىمىز بەن سالت-ءداستۇرىمىز, قازاقى تابيعاتىمىز. وسى ەرەكشەلىكتى ەسكەرە وتىرىپ, قويىلىمنىڭ ەتنو جانە روك-فولكلورلىق بوياۋىن قالىڭداتىپ, ءارى جاڭا زامان جاستارىنىڭ ۇعىم-تۇسىنىگىنە, تانىمىنا لايىقتاپ زاماناۋي, جاڭاشىل باعىتتاعى شىعارمانى ساحنالاپ, دۇنيەجۇزىلىك ونەر بايگەسىنە قوسقان بولاتىنبىز. الەم حالقىنىڭ اسا زور قىزىعۋشىلىقپەن جىلى قابىلداعانىنا قاراعاندا, تاڭداۋدان قاتەلەسپەگەن سياقتىمىز» – دەيدى استانالىق جاستار تەاترىنىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى جانە باس رەجيسسەرى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى نۇرقانات جاقىپباي.
رەجيسسەر ويىمەن تولىقتاي كەلىسۋگە بولادى. سەبەبى قازاقتىڭ قالىبىن ءدال ونەر ءتىلى ۇعىندىراتىنداي ەشبىر قۇرال جەتكىزە دە, سەزىندىرە دە المايدى. مۇنى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تا ءوزىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسىندا ايرىقشا اتاپ ءوتىپ, قازاق ونەرىنىڭ الەمدىك مادەنيەت كەڭىستىگىندە مويىندالۋىنا باسا نازار اۋدارتقان بولاتىن. سونىڭ ناتيجەسىندە, ەلوردالىق جاستار تەاترى الەمدىك ءىرى ميۋزيكل فەستيۆالىنە قاتىسۋعا مۇمكىندىك الىپ, قازاق ونەرىن وڭتۇستىك كورەيا بايقاۋىندا سويلەتىپ, كوك بايراعىمىزدى تاعى ءبىر مارتە جەلبىرەتىپ, الەمدىك ونەر ساراپشىلارى مەن جاھان كورەرمەنىنىڭ جوعارى باعاسىن الدى. ءسوزسىز, بۇل – قازاق ونەرىنىڭ مەرەيى!