قاي سالادا بولماسىن قازاق حالقىنىڭ ءوز ورنىن بەكەمدەۋگە بەت العان ىرگەلى ءىستىڭ قاتارىندا «Astana ballet» بي ءانسامبلى دە بار. ەلىمە بولسىن دەيتىن ادام مەملەكەتتىك دامۋىمىزدىڭ جاڭا كەزەڭىنە قادام باسقان تۇستا ەكونوميكانىڭ ورلەۋىنە رۋحاني قۇندىلىقتاردىڭ دا قوسىلا ىلەسۋى بارىنشا ماڭىزدى ەكەنىن بىلەدى. سوندىقتان دا اتالمىش ونەر ۇجىمىنىڭ قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنداعى العاشقى گاسترولى مادەني-تاريحي وقيعالاردىڭ قاتارىنا قوسىلۋعا قۇقى بار. وتكەن اپتادا «Astana ballet» اسپاناستى ەلىندەگى ساپارىن شانحاي قالاسىندا اياقتادى.
قاي سالادا بولماسىن قازاق حالقىنىڭ ءوز ورنىن بەكەمدەۋگە بەت العان ىرگەلى ءىستىڭ قاتارىندا «Astana ballet» بي ءانسامبلى دە بار. ەلىمە بولسىن دەيتىن ادام مەملەكەتتىك دامۋىمىزدىڭ جاڭا كەزەڭىنە قادام باسقان تۇستا ەكونوميكانىڭ ورلەۋىنە رۋحاني قۇندىلىقتاردىڭ دا قوسىلا ىلەسۋى بارىنشا ماڭىزدى ەكەنىن بىلەدى. سوندىقتان دا اتالمىش ونەر ۇجىمىنىڭ قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنداعى العاشقى گاسترولى مادەني-تاريحي وقيعالاردىڭ قاتارىنا قوسىلۋعا قۇقى بار. وتكەن اپتادا «Astana ballet» اسپاناستى ەلىندەگى ساپارىن شانحاي قالاسىندا اياقتادى.
ءبىز بۇعان دەيىن دە وتاندىق ونەر ۇجىمى قىتاي استاناسىندا بەيجىڭدىكتەردىڭ ىقىلاسىنا بولەنگەنى جايلى حابارلاعانبىز. الايدا, ميللياردتاعان حالقى, دامىعان بي ونەرى بار حان تسزۋ حالقى ۇلتىمىزدىڭ تەمىرقانات بي توبىن شىنايى ىقىلاسپەن قابىلداپ, قوشەمەتىن كورسەتسە داعى, بۇكىل شىعىس ازيانىڭ «ءپاريجى» اتانۋعا سۇرانىپ تۇرعان شانحاي قالاسىنداعى كەلەسى كونتسەرت ونەر دەلەگاتسياسىن قوبالجىتقانى راس. ويتكەنى, ءبىر ەل بولسا دا شانحاي قالاسىنىڭ جاراتىلىسى بولەك ءارى قىتايداعى زاماناۋي جاڭالىقتاردىڭ بارلىعى دەرلىك وسى قالادان باستاۋ العان. ونىڭ ۇستىنە الەمدەگى ەڭ حالقى كوپ شاھاردىڭ حالقى مەنمەندەۋ بولىپ كەلەتىنىن قىتايلىقتار باياعىدا مويىنداعان.
ءبىر جاعىنان حورەوگرافيالىق ونەرى ابدەن دامىعان كورشىلەرىمىزدى ونەردىڭ قاي تۇرىمەن بولسا دا تاڭعالدىرۋ قيىن ەكەنى دە بەلگىلى بولاتىن. سوندىقتان دا «Astana ballet»-ءتىڭ توماعاسىن سىپىرعان تۇڭعىش ساپارىن سابىرعا سالىپ ساراپتاعاندا العاشقى شەتەلدىك كورەرمەندەرى «ەستەن تاندى» دەپ سۇيىنشىلەۋ ءالى ەرتەرەك. وتاننان جىراقتا وتكەن ۇلتتىق ونەر توبىنىڭ تىرناقالدى كونتسەرتى تاجىريبەگە تالپىنۋ مەن ونەر ايدىنىنداعى ءوز ورنىن تابۋعا دەگەن قۇلشىنىس دەپ قاراۋ قاجەت. اسىرەلەمەي-اق ايتقاندا, الىپ كورشىلەرىمىزدەن قۇرالعان العاشقى كورەرمەندەردىڭ جاقسى قولپاشىنىڭ ءوزىن ءاۋ باستاعى مۇراتىمىزعا جەتەلەگەن جەتىستىكتىڭ باستاۋى دەپ تانىساق تا بولادى.
شىعىس «ءپاريجىنىڭ» قوشەمەتى
«Astana ballet» مەملەكەتتىك حورەوگرافيالىق تەاترىنىڭ بەيجىڭدىكتەرگە قاراعاندا زاماناۋي ونەرگە ءبىرتابان جاقىن شانحاي قالاسىنداعى تۇڭعىش كونتسەرتى «دانين» تەاترىندا ءوتتى. كونتسەرت باستالۋعا ساناۋلى مينۋتتار قالعاندا «دانين» تەاترى داليىپ بوس تۇرعانداي كورىنگەن. ءبىزدىڭ قۋانىشىمىزعا, بي ۇجىمىنىڭ قۇلشىنىسىنا وراي اينالاسى 10-15 مينۋت ىشىندە زال كورەرمەنگە لىق تولدى. كوڭىل توعايتارلىق تۇس تا وسى, بەيجىڭدەگى «عاسىر تەاترىنا» دا حالىقتىڭ كوپتەپ جينالۋىنا, حورەوگرافيالىق جوبانىڭ ناسيحاتتالۋىنا, بيلەتتەردىڭ ساتىلۋى مەن تاراتىلۋىنا قازاقستان ەلشىلىگىنىڭ كوپ ەڭبەك سىڭىرگەنىن اتاپ وتكەن ءجون.
بىزدىڭشە, بەيجىڭدە ازداپ بولسا دا تاجىريبە جيناقتاپ ۇلگەرگەن «Astana ballet» ۇجىمى شانحايدا الدەقايدا باتىلىراق ونەر كورسەتكەندەي اسەر قالدىردى.
قالاي دەسەك تە, پروۆينتسيالىقتارعا قاراعاندا تاكاپپارلاۋ سانالاتىن شانحايلىقتار كەز كەلگەن ىستە قۇنتتىلىقتارىمەن, ءار ىسكە جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايتىنىمەن دە سەنىمگە بولەنگەن. ونىڭ ۇستىنە كاسىپقويلىقتى باعالاي بىلەتىن بۇل قالانىڭ جۇرتى قازاقستان دەگەن ەلدەن كەلگەن قارلىعاش قاناتتى بيشىلەردىڭ دايىندىعى مەن دەڭگەيىن قولپاشىمەن قابىلدادى.
ەكى قالاداعى كونتسەرتتە دە حان تسزۋ كورەرمەندەرى بيشىلەردىڭ كەلبەتىنە جانە ۇلتتىق بيلەرگە كوپ كوڭىل بولگەنىن بايقاتتى. «Astana ballet» يميدجدىك جوباسىنىڭ مۇراتى دا وسى ەمەس پە؟ ۇلتتىق ونەردىڭ ىشكى جانە سىرتقى سۇلۋلىعىن الەمدىك ونەر ايدىنىنا شىعارۋ عوي. ءبىز الدىڭعى ماقالادا دا اتالمىش حورەوگرافيالىق ۇجىمدى جاساقتاۋ ءۇشىن جۇرگەن كاستينگتە كاسىپقويلىقپەن قاتار, قازاقى كەلبەتكە كوپ كوڭىل بولىنگەنىن اتاعانبىز.
وسى جەردە بىردەن ايتا كەتۋ كەرەك, ۇلكەن ساپارعا شىققان «Astana ballet» حورەوگرافيالىق ۇجىمىن استاناداعى وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ بالەت ترۋپپاسىمەن شاتاستىرماۋ قاجەت. ءاۋ باستا الەمدىك بي ونەرىنىڭ ايدىنىنا قازاقتىڭ قيمىل پوەماسىن كىرىكتىرىپ جانە وسى ارقىلى ۇلتتىق ونەردىڭ كەلبەتىن جاساۋ ءۇشىن قۇرىلعان كاسىپقوي ونەر توبى – دارا دا دەربەس.
«قىتاي مۇعالىمدەرىمىزدىڭ الدىندا ابىرويىمىز ارتتى»
ءبىر دەممەن, كورەرمەندى جالىقتىرماي, جارق ەتىپ وتە شىققان بي كونتسەرتى بىتە سالىسىمەن بىردەن ديكتوفونعا جارماسىپ, كورەرمەننىڭ كوڭىل كۇيىن, ونىڭ ىشىندە كورشىلەرىمىزدىڭ پىكىر-كوزقاراستارىمەن بولىسۋگە كىرىستىك.
ءبىر جاعىنان بۇل كونتسەرتتىڭ تاقىرىبى قازاق ۇلتتىق اكادەميالىق بيلەرىنەن بولەك, الەم حالىقتارىنىڭ تانىمال بيلەرىنە قۇرىلعانىن ايتۋ كەرەك. ماسەلەن, كوپ ورىندالاتىن كورەي قىزدارىنىڭ جەلپۋىشتەرمەن بيلەيتىن ءنومىرى, مالاي قىزدارىنىڭ اشەكەيلى سۇلۋ الەمى كورشىلەرگە دە تاڭسىق ەمەس. ءۇندىنىڭ مۋزىكا مەن پوەزيا پايعامبارى ءساراسۆاتيدى ۇلىقتايتىن «ساراسۆاتي», تۇرىك ءبيى «شىعىس الاۋىن» اۋىزعا الا قويماعان اسپاناستى ەلىندەگى كورەرمەندەرىمىز الدىمەن قازاق بيلەرىنە توقتالدى. «قىز جىبەك» وپەراسىنان الىنعان «شاشۋ» مەن «اتا تولعاۋى» بيلەرىنىڭ قيمىلى مەن كوستيۋمدەرى نازار اۋدارتقانى بايقالدى.
حان تسزۋ حالقىنىڭ شىنايى قوشەمەتىن وياتقان قىتاي ءبيى «تاو ياونى» ولار شىنايى «كومپليمەنت» رەتىندە قابىلداعانىن ايتۋىمىز كەرەك. كۇندەردىڭ كۇنىندە قىتايدىڭ بۋىنسىز بيشىلەرى ۇلتتىق ناقىشتارىمىزعا مالىنىپ, قازاقتىڭ بيلەرىن وزىمىزگە تارتۋ ەتىپ تۇرسا جانىمىزعا مايداي جاقپاي ما؟!
ايتقانداي, كورەرمەندەردىڭ ءبىر بولىگىن شانحاي قالاسىنداعى شەتەلدىك مەملەكەتتەردىڭ كونسۋلدارى قۇراعان بولاتىن. قازاق ەلشىلىگىنىڭ قۇرمەتتەپ شاقىرۋىمەن «Astana ballet» كونتسەرتىندە قاسىمىزدان تابىلعان ەستونيا رەسپۋبليكاسىنىڭ شانحاي قالاسىنداعى باس كونسۋلى جاان رەينحولد مىرزا زايىبىمەن ىقىلاستانا سۇحبات بەرىپ, قازاقستاننىڭ مادەني كۇندەرىن قىتاي ەلىندە جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرىپ جاتقان ارىپتەستەرىنە ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.
– ال «Astana ballet» كونتسەرتى ماعان قازاقستاندى مۇلدە جاڭا قىرىنان اشتى. جاڭا بي ۇجىمىنا تەك قانا جاقسى قولپاشىمدى ءبىلدىرىپ, كەلەشەكتە ەستونيا ەلىندە دە ونەر كورسەتكەنىن قالايمىن, – دەيدى جاان رەينحولد مىرزا.
وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ باس كونسۋلىنىڭ ورىنباسارى شۋحرات ماحمۋدوۆ كونتسەرتكە جاقسى باعا بەرىپ, قازىر قازاقستاننىڭ حورەوگرافيا سالاسىندا دەڭگەيى جوعارى ماماندار دايىنداپ جاتقانىنا كوز جەتكىزگەنىن ايتادى.
كونتسەرتكە ارنايى شاقىرتۋمەن كەلگەن قىتاي ازاماتى يۋي تسزە فەن شانحايداعى بارلىق شەتەلدىك كونسۋلدىقتارمەن تىعىز قارىم-قاتىناستا ەكەن. ول كىسى سوڭعى جىلدارى قازاقستان مەن قىتايدىڭ قارىم-قاتىناسى ايتارلىقتاي جاقسارىپ كەلە جاتقانىن ايتىپ, وسى كونتسەرتكە جولى تۇسۋىنە دە ءجيى بارىس-كەلىستەر سەبەپ بولعانىن تىلگە تيەك ەتىپ ءوتتى.
– ماعان, اسىرەسە, قازاقتىڭ ءوز بيلەرى ۇنادى. الداعى ۋاقىتتا ارمانىم قازاقستانعا بارىپ, ماقتاۋلى استانا قالاسىن ءوز كوزىممەن تاماشالاسام دەيمىن. دامىپ جاتقان ديپلوماتيا بۇل تىلەگىمە جول اشاتىنىنا سەنىمدىمىن, – دەيدى يۋي تسزە فەن.
جولى بولار جىگىتتىڭ جەڭگەسى شىعار الدىنان دەگەندەي, الەمدەگى ەڭ حالقى كوپ شانحاي قالاسىندا «دانين» تەاترىن ىزدەپ ءجۇرىپ قازاقشا سويلەپ كەلە جاتقان ءوز قانداستارىمىزعا كەزىگىپ قالعان ەدىك. وزدەرىن وپەرا سالاسىنىڭ انشىلەرى دەپ تانىستىرعان قازاق جىگىتتەرى كونتسەرت اياقتالعاندا بۇكپەسىز, بوياماسىز پىكىر بەرۋگە كەلىسىم بەرگەن-ءدى. تاراپ جاتقان كورەرمەندەر اراسىنان جايدار جانەشتى جازباي تاۋىپ الدىق.
– كونتسەرتتى كورىپ وتىرىپ ابدەن تەبىرەندىم. ەل كوشىپ كەلگەندەي بولدى. قازاعىمىزدىڭ ونەرى وسىلاي الەمگە تانىلىپ جاتقاندا قۋانعاننان, تاۋبە دەگەننەن بولەك قانداي ءسوز ايتۋعا بولادى. شىنداپ كەلگەندە, كونتسەرت جاقسى ءوتتى. ۇلتتىق بيلەردى بالەتكە قوسقاندا ءساتتى بولادى ەكەن. جانە تولقىپ وتىرىپ, قازاقتىڭ باتىرلىعى مەن جاۋجۇرەكتىگىن كورسەتەتىن جىگىتتەردىڭ دە ءبيى بولسا ەكەن دەپ اڭساپ وتىردىم, – دەيدى جايدار جانەش.
ال زاڭعار باقىتبەك ۇلى اتتى التاي قازاعى دا ميللياردتاعان حالقى بار ەلدىڭ جۇلدىزى تۋىپ كەلە جاتقان وپەرا ءانشىسى ساناتىندا. شانحاي مۋزىكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە وقيتىن قانداسىمىز دا بىردەن كونتسەرتتىڭ ۇناعانىن ايتقاندا: «قازاق بولعان سوڭ ايتىپ تۇرسىز با؟» دەپ ءورىستىلدى ارىپتەسىمىز توتە ساۋالمەن توقتاتىپ ەدى: «شىنىم!» دەدى ءجۇزى جارقىراپ.
«دانين» تەاترىنا جينالعان كورەرمەندەر اراسىندا لاۋازىمدى ادامدار دا بولدى. شانحاي قالاسىنداعى شەتەلدىك مەملەكەتتەرمەن دوستاستىق اسسوتسياتسياسىنىڭ توراعاسى ۆان سياوشۋ مىرزا:
– ءبىز بۇل بي ءانسامبلىنىڭ قۇرىلعانىنا كوپ بولا قويماعانىن بىلەمىز. سوندىقتان دا ونى بىردەن سىناپ-مىنەۋدىڭ قاجەتى جوق. بىراق, بالەت بيشىلەرى بارىنشا جوعارى ساپالى ونەر كورسەتۋگە ۇمتىلدى. ءبىز ۇجىمنىڭ ءاربىر بيشىسىنە قۇرمەتىمىزدى ءبىلدىرىپ, الداعى ۋاقىتتا «Astana ballet» حورەوگرافيالىق تەاترى ۇلكەن تابىستارعا جەتۋىنە تىلەكتەسپىز. مەن ءوز حالقىم مەن قازاق حالقىنىڭ ۇقساستىعى بار ەكەنىن, ءبارىمىز دە ازيا پەرزەنتتەرى ەكەنىمىزدى كورگەندەي بولدىم. ءدال حان تسزۋ قىزدارى بيلەپ جاتقانداي كورىنىپ كەتتى. بيشىلەردىڭ بارلىق حالىقتاردىڭ بيلەرىن ورىنداي الۋىنىڭ ءوزى ولاردىڭ كاسىپقوي ەكەندىكتەرىن كورسەتەدى. وكىنىشكە قاراي, كونتسەرت وتە تەز اياقتالىپ قالدى. كەلەسى جولى دا ءساتى ءتۇسىپ جاتسا «Astana ballet» كونتسەرتىنە قاتىسىپ, ءوسىپ كەلە جاتقانىن كورۋ مەن ءۇشىن قىزىقتى بولار ەدى. مەن قازاقستانعا جولىم ءتۇسىپ تۇراتىن اداممىن. جىل وتكەن سايىن سىزدەردىڭ ەلدەرىڭىزدە ءجۇرىپ جاتقان وزگەرىستەردى وزگەلەردىڭ ايتۋىمەن ەمەس, ءوز كوزىممەن كورىپ جۇرگەن اداممىن. قازاقستان قازىر تەز دامىپ كەلەدى. كۇندەردىڭ كۇنىندە استانا شانحايدان اسىپ تۇسسە دە تاڭعالمايمىن, – دەيدى.
قىتاي جاستارىنىڭ پىكىرلەرى دە ءبىر تەكتەس بولىپ شىققاندىقتان تىزبەلەپ جاتۋدىڭ ءجونى جوق شىعار. بىراق, شانحايدا قازىر 700-دەن استام قازاق ستۋدەنتى ءبىلىم الىپ جاتىر. مۇنداعى جاستارىمىز بەيجىڭدەگىدەي كوپ بولماعانىمەن, ۇيىمشىل بولىپ شىقتى. ولار جىلىنا ءبىر ايعا ەلگە جولى تۇسكەندە كونتسەرتتەرگە بارۋدىڭ ءساتى تۇسە بەرمەيتىندىكتەن, شانحايعا ءوزى كەلىپ تۇرعان «Astana ballet» كونتسەرتىن جىبەرىپ الماۋ ءۇشىن ءبىر-بىرىنە حابارلاسىپ, قالىپ قويماۋعا تىرىسقاندارىن ايتادى. ءبىز سۇحباستتاسقان تىلەكتەس ادامبەكوۆ, ولجاس سۇلەيمەنوۆ, مەرۋەرت شىنتورەەۆا, دالەل احمەت, اقنيەت سوۆەتحانقىزى سىندى جاستارىمىز وزدەرىمەن بىرگە قىتاي دوستارىن, وقىتۋشىلارىن شاقىرىپ, ولارعا كونتسەرت ۇناعانىن ايتىپ جاتتى. كونتسەرتتەن كەيىن حان تسزۋ مۇعالىمدەرىمىز ۇلتتىق بالەت ونەرى ۇناعانىن ايتىپ, راحمەت ايتقاندا مەرەيىمىز كوتەرىلىپ قالدى, قىتاي مۇعالىمدەرىمىزدىڭ الدىندا ابىرويىمىز ارتتى, دەيدى.
ەلباسىنىڭ يدەياسىنا ەلجاندى
ازاماتتار عانا قانات بىتىرە الادى
نە دەسەك تە, «Astana ballet» بي ترۋپپاسىنىڭ تۇڭعىش گاسترولى ءساتتى ءوتتى دەپ ايتۋعا بولادى. كورەرمەننىڭ كوپشىلىگىنە كونتسەرتتىڭ تەز ءبىتىپ قالعانداي كورىنۋىنىڭ ءوزى دە سىرتتان قازاق ونەرىنە سۋسىنداعىسى كەلەتىن اۋديتوريا تابىلاتىنىن دايەكتەيدى. مۇنان كەيىن دە الەمدى شارلاپ, قازاق دەگەن حالىقتىڭ جانىن ءبيدىڭ تىلىمەن ۇلىقتاي بەرەتىن بي ءانسامبلى جەتپىس جىلدان بەرى دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىنىڭ قوشەمەتىنە بولەنگەن ورىستىڭ «بەرەزكا», مولدوۆاننىڭ «جوك», وزبەكتىڭ «باحورى» سياقتى بولا الا ما دەگەن ساۋال تۋىندايدى. نەمەسە «نيۋ-يورك سيتي» سياقتى داڭقى جەر جارعان جوبالاردى الايىقشى. ايتا بەرسەڭ مىسال كوپ, ماسەلەن, گرۋزيا حالىقتىق بيلەرىنە قۇرىلعان, اتى اڭىزعا اينالعان يليكو سۋحيشۆيلي مەن نينو راميشۆيلي جەتەكشىلىگىندەگى شىعارماشىلىق انسامبل گرۋزين حالقىنىڭ جاندۇنيەسىن جار سالعىزىپ كەلە جاتقان جوق پا؟!
قىسقاسى, الدىمەن يدەيالار تۋادى. «Astana ballet» حورەوگرافيالىق جوباسىنىڭ اۆتورى دا ەلباسى. ال مۇنى جۇزەگە اسىرۋ ونەردەگى ەلجاندى ازاماتتاردىڭ موينىندا. باسى دۇرىس باستالىپ, اياعى سۇيىلىپ كەتپەۋ ءۇشىن عاجايىپ جوبا اينالاسىندا قازاقتىڭ جانىن تۇسىنەتىن, بيلەپ قانا قويماي, بۇكىل بولمىسىمىزدى قيمىل پوەزياسىمەن پاش ەتىپ, تولقىتىپ, تالانتقا تابىندىراتىن ۇجىم قاجەت. «Astana ballet» تىكتەلگەنشە ءالى دە تەر توگۋدى قاجەت ەتەدى. جانە دە بۇل قاي جاعىنان الساق تا قىمبات جوبا ەكەندىگىن ەستەن شىعارماۋعا ءتيىستىمىز. 27 ءبيشىسى بار ۇجىمنىڭ رەپەرتۋارىندا قازىر 40 شاقتى بي بولسا, ونىڭ 40 شاقتى كوستيۋمى, ساحناسى, حورەوگرافتارى مەن رەجيسسەرلەرى بار. وعان الەمنىڭ ءار شالعايىنان شاقىرتىلعان ونەر شەبەرلەرىن قوسىڭىز. شەتەلدەن كەلگەن بي بالەت جانرىنىڭ مەترلەرىن بىلاي قويعاندا, «Astana ballet» تۇساۋىن كەسكەن قازىرگى كوركەمدىك جەتەكشىلەرىنە دە كوپ جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلەدى.
ايناش ەسالي,
«ەگەمەن قازاقستان».
استانا – بەيجىڭ – شانحاي – استانا.