حالىق اۋزىنداعى اڭىز بويىنشا پوزنان اتاۋىنىڭ ءوزى و باستا سلاۆيانداردىڭ وسى جەرگە جينالىپ, ءبىر-ءبىرىن تانۋىنان (پوزنانيە) بارىپ اتالعان دەيدى. پولياكتار سوندا وسى جەردە قالۋدى ۇيعارىپ, قالعاندارى تۇس-تۇسقا تاراپ, كوپشىلىگى شىعىسقا قاراي جىلجىسا كەرەك. سودان دا بولار, پوزناندىقتار تانۋعا, بىلۋگە, ۇيرەنۋگە قۇمار.
پوزنان – پولشاداعى ءىرى ۋنيۆەرسيتەت-قالانىڭ ءبىرى. مۇنداعى 27 جوو-دا جىل سايىن 130 مىڭنان استام ستۋدەنت ءبىلىم الادى ەكەن. ال عالىمداردىڭ ەل دامۋىنداعى ۇلەستەرى دە ايتارلىقتاي. سونىڭ ءبىرى – پولشا اكىمشىلىك باسقارۋ رەفورماسىن دۇنيەگە اكەلگەن پروفەسسور, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى مارقۇم ميحاي كۋلەشا كورىنەدى.
حالىق اۋزىنداعى اڭىز بويىنشا پوزنان اتاۋىنىڭ ءوزى و باستا سلاۆيانداردىڭ وسى جەرگە جينالىپ, ءبىر-ءبىرىن تانۋىنان (پوزنانيە) بارىپ اتالعان دەيدى. پولياكتار سوندا وسى جەردە قالۋدى ۇيعارىپ, قالعاندارى تۇس-تۇسقا تاراپ, كوپشىلىگى شىعىسقا قاراي جىلجىسا كەرەك. سودان دا بولار, پوزناندىقتار تانۋعا, بىلۋگە, ۇيرەنۋگە قۇمار.
پوزنان – پولشاداعى ءىرى ۋنيۆەرسيتەت-قالانىڭ ءبىرى. مۇنداعى 27 جوو-دا جىل سايىن 130 مىڭنان استام ستۋدەنت ءبىلىم الادى ەكەن. ال عالىمداردىڭ ەل دامۋىنداعى ۇلەستەرى دە ايتارلىقتاي. سونىڭ ءبىرى – پولشا اكىمشىلىك باسقارۋ رەفورماسىن دۇنيەگە اكەلگەن پروفەسسور, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى مارقۇم ميحاي كۋلەشا كورىنەدى.
تۇلعا تاريحتى وزگەرتەدى
پوزنان حالىقارالىق ءجارمەڭكەسىنىڭ بيىلعى جاڭالىعىنىڭ ءبىرى ەلدىڭ دامۋىنا ايتارلىقتاي ۇلەس قوسقان ادامداردى ارنايى بەلگىمەن ماراپاتتاۋى. ول – پولشانىڭ اكىمشىلىك باسقارۋ جۇيەسىن رەفورمالاۋدىڭ اۆتورى ميحاي كۋلەشانىڭ اتىنا تاعايىندالىپتى. جەڭىمپازدى ماراپاتتاۋ راسىمىندە ءسوز سويلەگەندەر تۇلعانىڭ تاريحي ۇدەرىسكە تيگىزەر اسەرىن ايتىپ, پروفەسسور م.كۋلەشانىڭ كوممۋنيستىك جۇيە تۇسىندا قولعا العان تەورياسىنىڭ قالاي جۇزەگە اسقانىن اڭگىمەلەدى. «جوق, بۇل مۇمكىن ەمەس, ول ءۇشىن كونستيتۋتسيا وزگەرۋى كەرەك قوي» دەگەندە, «ەندەشە, كونستيتۋتسيانى وزگەرتۋىمىز كەرەك», دەگەن م.كۋلەشانىڭ سول كەزدەگى ويلارى ەشقاشان ورىندالمايتىنداي كورىنەتىن, بىراق عالىم باقىتى ونىڭ وزگەرگەنىن دە, جەمىسىن دە كورۋىندە. بۇل رەتتە م.كۋلەشا باقىتتى, دەگەن پولياكتار شىنىندا دا اكىمشىلىك باسقارۋدىڭ پروفەسسور ۇسىنعان باعىتىمەن ءجۇرىپ, ايتارلىقتاي جەتىستىككە جەتىپ وتىر. ياعني, پولشا قانداي داعدارىس تۇسىندا دا جۇگىن اۋدارماي, كوشىنىڭ بەتىن ءتۇزۋ ۇستاپ كەلەدى.
پوزنانداعى باسقارۋ جۇيەسىندەگى ۆيرتۋالدى اكىمشىلىك تۇرعىندار ءۇشىن وتە قولايلى كورىنەدى. ەلەكتروندىق قىزمەت كورسەتۋدىڭ يننوۆاتسيالىق تۇرلەرىن ەندىرۋدەگى جەتىستىكتەرى ءۇشىن پوزنان «ەلەكتروندى ەكونوميكا ەلشىسى» اتتى بايقاۋدىڭ جەڭىمپازى اتانىپتى. بۇعان قوسا, قالا «ەلەكتروندى اكىمشىلىكتىڭ مۋنيتسيپالدى ليدەرى» اتتى التىن @-نى (ايقۇلاقتى) يەمدەنىپتى.
عالىمنىڭ تەوريالىق تۇرعىداعى وي جەتىستىگى تۇتاس ەلدى العا سۇيرەگەنىنىڭ, باسقارۋ جۇيەسىن حالىققا بۇرعانىنىڭ ناتيجەسى كوزگە ۇرادى. پولياكتاردىڭ عىلىمدى ەڭ الدىمەن قوعامدى العا اپارۋشى كۇش, ونىمەن اقشا تاۋىپ الەۋەتىڭدى كۇشەيتەسىڭ دەگەن ويى ءبىر كەزدەرى پوزنانداعى ادام ميتسكەۆيچ اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتە قازاق ءتىلىن وقىتاتىن ءبولىم اشۋعا الىپ كەلىپتى.
ابايدىڭ قارا سوزدەرى پولياك تىلىندە
ادام ميتسكەۆيچ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ەلىمىزدىڭ جوو-لارىمەن بايلانىسى دا بار ەكەن. «بولاشاق» باعدارلاماسى بويىنشا پولشانىڭ پوزنان قالاسىنداعى ادام ميتسكەۆيچ ۋنيۆەرسيتەتىنە عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىسىمەن بىلتىرعى جىلى جەتپىسباي بەكبولات ۇلى اينالىسسا, بيىل ءبىر جىل تاعىلىمدامادان ءوتىپ, پولشا باق-تارىنىڭ تىنىسىن زەرتتەۋمەن ارىپتەسىمىز, اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى دوسان بايمولدا اينالىسىپ ءجۇر ەكەن. سول كىسىلەردەن اتالعان ۋنيۆەرسيتەتتە قازاق ءتىلىن وقىتاتىن ءبولىم بار ەكەنىن ەستىپ جانە ابايدىڭ قاراسوزدەرىن اۋدارعان عالىممەن جۇزدەسپەككە ۋنيۆەرسيتەتكە كەلدىم. ابايدى پولياكشا سويلەتكەن عالىم, پروفەسسور گەنريح يانكوۆسكي ىسساپارعا كەتىپتى, قازاق ءتىلىنىڭ مامانى گۇلايحان اقتايمەن جولىعىپ, اڭگىمەلەسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى.
– وزگە ەۋروپالىقتار ءتارىزدى پولياكتاردىڭ بىزدەن ەرەكشەلىگى – ءبىر ءىستى باستاماستان بۇرىن ونى اۋەلى ەگجەي-تەگجەيلى زەرتتەپ, دۇرىستاپ دايىندالىپ بارىپ باستايدى, – دەگەن گۇلايحان اڭگىمەنى وتە جاقسى ايتادى ەكەن.
1980-ءشى جىلدارى وسىنداعى ادام ميتسكەۆيچ ۋنيۆەرسيتەتى بۇرىن وقىتىپ جۇرگەن تۇرىك تىلىمەن قاتار, قىپشاق ءتىل توبىنان تاعى ءبىر ءتىلدى وقىتۋدى باستاۋىمىز كەرەك دەپ شەشىپ, 2000 جىلدىڭ باسىندا پروفەسسور گ.يانكوۆسكي ورتالىق ازيانى ارالاپ, جوو-لارداعى ءتىل وقىتۋ جۇيەسىمەن تانىسىپ بارىپ, قازاق ءتىلىن تاڭدايدى. ول كەزدە مەن تۇركىستانداعى قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىندە شەتەلدىكتەرگە قازاق تىلىنەن ساباق بەرەتىنمىن. الماتىداعى, قاراعاندىداعى, استاناداعى جوو-لاردا بولىپ بارىپ, ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتى كەلىپ كورەدى. ارادا 6 اي وتكەندە پولشادان ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتپەن كەلىسىمشارتقا وتىرعىسى كەلەتىندىگىن بىلدىرگەن رەسمي حات الىندى. سول كەلىسىم بويىنشا, پوزنانعا تەك كىتاپ كوتەرىپ كەلدىم. بىراق ارقالاپ كەلگەن ورىسشا-قازاقشا سوزدىكتەرىم ىسكە جارامادى, سەبەبى, مۇنداعى ستۋدەنتتەر بىرنەشە شەت ءتىلىن بىلسە دە, ورىس ءتىلىن بىلمەيدى ەكەن. سودان ءا دەگەننەن جۇمىستى سوزدىك جاساۋدان باستادىق.
سول كەزدەگى ستۋدەنتتەردىڭ ءتىلگە دەگەن ىنتاسى كەرەمەت بولدى, ويتكەنى, ول كەزدەگى اۋىزشا قابىلداناتىن ەمتيحاندار مەن قازىرگى قابىلداناتىن سىناق اراسىنداعى ايىرما ۇلكەن. اۋىزشا ەمتيحاندا قابىلەتى بارلار ىرىكتەلىپ, تىلگە دەگەن قىزىعۋشىلىعى زور بالالار تاڭدالىپ الىناتىن. 2002-2006 جىلدارعى ستۋدەنتتەر وسىنىسىمەن ەرەكشەلەنەتىن. ولار ەكىنشى كۋرستا وقىپ ءجۇرىپ-اق, پولياك اڭىزدارىن قازاق تىلىنە اۋدارىپ شىقتى.
وقۋ ۇدەرىسى بارىسىندا باعدارلاماعا ابايدى مىندەتتى تۇردە ەنگىزەمىن جانە ستۋدەنتتەرىمنىڭ جوعارى دەڭگەيىن كورگەننەن كەيىن بىردە ولارعا ابايدىڭ قاراسوزدەرىن اڭگىمەلەدىم. ونىڭ قازاقشاسى سىزدەرگە وتە اۋىر تيەتىنى حاق, سەبەبى, ابايدىڭ قاراسوزدەرىن قازاقتاردىڭ ءوزىنىڭ ءتۇسىنۋى قيىن, سىزدەر اعىلشىن ءتىلىن بىلەسىزدەر, سوندىقتان وسى تىلدەگى نۇسقانى اسىقپاي وقىپ شىعىڭىزدار, دەپ تاپسىرما بەردىم. ولاردى ۋاقىتتان دا قىسقانىم جوق, سودان بىردە, ستۋدەنتتەردەن ۇسىنىس ءتۇستى: «اپاي, ءبىز وقىپ بىتتىك, ەندى وسى تاقىرىپتا اڭگىمەلەسكىمىز كەلەدى», – دەگەن. وسىلايشا, ستۋدەنتتەردىڭ ابايعا قىزىعۋشىلىقتارى وياندى.
ۋنيۆەرسيتەتتە جىلدا «ازيا كۇندەرى» اتتى شارا وتكىزىلەدى. سوندا ءبىر ستۋدەنتىم تۇرىپ: «اپاي, مەن وسى كۇنگە ابايدىڭ قاراسوزدەرىنىڭ ءبىرىن دايىنداسام قايتەدى»؟ – دەدى. سوسىن ول ستۋدەنتكە ول جەردە تەك تۇركولوگتار عانا ەمەس ازيانىڭ وزگە تىلدەرىن دە زەرتتەۋشىلەر قاتىساتىندىقتان, ولارعا دا تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن سەن قولىڭنان كەلگەنشە پولياك تىلىنە اۋدار, دەدىم. دايىن اۋدارمانى پروفەسسور گ.يانكوۆسكيگە كورسەتكەندە, ول كىسى: «ابايدى پولياكتارعا تانىتۋدى باستاعان ەكەنسىزدەر, ەندى ونى رۇقسات بولسا ءوزىم قاراپ شىعىپ وڭدەيىن», دەدى. وسىلايشا, ابايدىڭ قاراسوزدەرى پولياك تىلىندە دە سويلەدى. كەلەسى 2009 جىلى بىزدە قازاقتانۋ بولىمشەسى جەكە اشىلاتىن بولدى. وعان ەلشىلىكتەن قوناقتار كەلگەندە الگى ستۋدەنت قاراسوزدەردى قايتادان ورىندادى. جينالعانداردىڭ اسەر العاندارى سونشالىق, ورىندارىنان تۇرىپ كەتىپ, قول شاپالاقتاپ ۇلكەن قۇرمەت كورسەتتى. وسىلايشا, پروفەسسور گ.يانكوۆسكيگە ابايدىڭ قاراسوزدەرىن پولياك تىلىنە اۋدارۋ ويى تۋدى.
اباي قالاي پولياكشا سويلەدى
پروفەسسور گەنريح يانكوۆسكي ابايدى اۋدارۋعا بۇل ءىستىڭ وڭايعا سوقپايتىنىن ءبىلىپ تۇرىپ, سانالى تۇردە باردى دەپ ايتا الامىن (گەنريح – گۇلايحاننىڭ جارى). ول كىسى ابايدىڭ وزگە تىلدەرگە ءتارجىمالانعان نۇسقالارىن دا مۇقيات قاراپ شىقتى. اعىلشىن, تۇرىك, اراب, ورىس تىلدەرىن وتە جاقسى بىلەتىندىكتەن, وزگە اۋدارمالاردى قاراعان ول, ولاردىڭ بارلىعى ورىس تىلىنەن بارىپ اۋدارىلعاندىقتان كەتكەن سايكەسسىزدىكتەردى انىقتايدى. سەبەبى, اباي قولدانعان اراب سوزدەرى ورىسشا نۇسقادا ءدال سول ماعىناسىندا بەرىلمەگەن ەكەن.
وسىلايشا ىزدەنىپ جۇرگەن ۋاقىتتا ۆارشاۆادان ءبىر بيزنەسمەن حابارلاسىپتى. ول ءوزى يسلام ءدىنىن قابىلداعان پولياك ازاماتى, قازاقستاندا دوستارى بار, ەلدە ءجيى بولادى ەكەن. سوندا دوستارى وعان: «سەن قازاقتاردى دۇرىس ءتۇسىنۋ ءۇشىن الدىمەن ابايدى تانى», – دەپتى. ول كىسىنىڭ ورىسشاسى مىقتى, ابايدى سول تىلدە وقىپ العاننان كەيىن: «نەگە وسىنداي ۇلى, دانا ادامنىڭ ەڭبەكتەرىن پولياكتار وقىماۋى ءتيىس؟» – دەگەن ويعا قالىپ, شىعارۋىنا مەن كومەكتەسەيىن, ءسىز تولىق اۋدارىپ شىعىڭىز, دەپ ۇسىنىس جاسايدى. ىزدەگەنگە – سۇراعان, كىتاپ Slovo دەگەن اتپەن مۇقاباسى تەرىدەن ادەمىلەپ جاسالىپ پولياك تىلىندە جارىق كورەدى.
تۋعان تىلىڭە قىرىن قاراعان ۇلكەن قاسىرەت
مەن العاش كەلگەن جىلدارى قازاق ءتىلىن وقىتۋ جىلىنا 240 ساعات ەدى. قازىر ول ازايىپ كەتتى. بۇل جاقتا, جالپى, ەۋروپادا ستۋدەنتتەردىڭ ءتىلدى ۇيرەنۋدەگى نەگىزگى ماقساتتارى – تابىس تابۋ, ياعني اۋدارماشى بولىپ, ءتىل قاجەتتىلىك ەتەتىن فيرمالاردا جۇمىس ىستەۋ ارقىلى پايدا تابۋ. جازداعى 3 اي دەمالىس ۋاقىتىندا ستۋدەنتتەر قاراپ جاتپاي, وسىندا كەلگەن كاسىپكەرلەرگە قىزمەت كورسەتەدى. سول تۇرعىدان العاندا, ستۋدەنتتەرگە قازاق ءتىلى قاجەت بولماي قالدى. پولشادا بولىپ جاتاتىن ءتۇرلى فورۋمداردا, ءتۇرلى قارىم-قاتىناس, بايلانىس جاسايتىن قازاقستاندىقتار ءۇشىن قازاق ءتىلى كەرەك ەمەس, ولار اۋدارماشىلىققا ورىس تىلىندەگى ادامدى اتتاي قالاپ الىپ شاقىرادى.
ءبىر مىسال كەلتىرەيىن, پوزنان قالاسىنا ەلىمىزدىڭ دەگدارلارى دەپ ايتسا بولاتىنداي ازاماتتار كەلىپ, حالىقارالىق ەكونوميكالىق فورۋمعا قاتىستى, سوندا, مىنە, اۋدارماشىڭىز, دەپ الىپ بارعان ستۋدەنتكە: «جوق, بىزگە ورىسشاعا اۋدارىپ بەرسىن», دەگەنىندە, ورىسشا بىلمەيتىن, قازاق تىلىندە سويلەيتىن ادام رەنجىپ قايتىپ كەلدى.
اۋدارماشى رەتىندە پراكتيكالىق قازاق ءتىلىنىڭ پايداسى جوقتىعىنان 240 ساعات قازىر 120 ساعاتقا ازايدى. وكىنىشتى, ارينە. كەيبىر كەزدە ءوزىم ويلانىپ وتىرىپ, قاتتى قاپالانامىن. تۇرىك ءتىلىن بىلەتىن ستۋدەنتتەر تابىستى وتە جاقسى تابادى. ماسەلەن, ءوزىڭىز كورگەن حالىقارالىق كورمەگە كەلگەن تۇرىكتەر باستاپقى كەزدە اۋدارما ورتالىقتارى ارقىلى ءبىزدىڭ ستۋدەنتتەرىمىزدى تىلماشتىققا تارتسا, كەيىن نەگە ءبىز اراداعى دەلدال ورتالىققا تەككە قاراجات جىبەرەمىز, ودان دا ءبىزدىڭ ءتىلىمىزدى بىلەتىن ستۋدەنتكە تىكەلەي تولەيىك, ەڭبەگىن ءوزى السىن, دەپ تىكەلەي بايلانىس ورناتىپ الدى. بىزدە وسىنداي جاناشىرلىق جوق.
گۇلايحانمەن قوشتاساردا: «وقىرماندار بىلگىسى كەلەتىن ءبىر ساۋالدى قويماسىما بولماس, وتباسىلىق جاعدايىڭىزدى ايتا كەتىڭىز», دەدىم. جىلى جۇزىنە جاراسقان جۇمساق جىميىسىمەن: «سول قاجەت بولسا, ايتايىن. مەن العاشىندا كەلىسىممەن كەلدىم دەپ ايتتىم عوي, وسىندا ءجۇرىپ عىلىممەن اينالىسىپ, دوكتورلىعىمدى قورعادىم, ءسويتىپ, پروفەسسور ءسوز ايتتى. اتا-انام, ۇلكەن اعام وتە قارسىلىق تانىتتى. بىراق ءبىزدى قۇتقارعان پروفەسسوردىڭ قازاقشاسى مەن قازاق ءتىلى مەن تاريحىن, مادەنيەتىن جاقسى ءبىلۋى, وعان دەگەن قۇرمەتى بولدى. ەكى ساعات بولاشاق جۇبايىممەن اڭگىمەلەسكەن اكەم شاقىرىپ الىپ: «بالام, اق باتامدى بەرەمىن, قىز جاتجۇرتتىق دەگەن, سەنىڭ تاعدىرىڭ وسى شىعار», – دەپ ريزاشىلىعىن بەردى. نەسىبەسى الىسقا شاشىراعان قازاقتىڭ ءبىر قىزى ەكەنمىن», دەگەن گۇلايحانمەن قيماي قوشتاستىم.
انار تولەۋحانقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».
استانا – پوزنان – استانا.