قوستاناي وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىندە ونلاين رەجىمدە «تۋعان جەرگە تاعزىم» تاقىرىبىندا وڭىرلىك ولكەتانۋ وقۋلارى ءوتتى. شارا ايماق تاريحى مەن مادەنيەتىن, سونداي-اق تابيعي ەرەكشەلىكتەرى جونىندەگى عىلىمي زەرتتەۋلەردى زەردەلەپ, ولكەتانۋ جۇمىسىن جانداندىرۋ ماقساتىندا ۇيىمداستىرىلدى.
شارانىڭ اشىلۋ راسىمىندە ءسوز العان ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى قوستاناي ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى قالقامان جاقىپ ولكەتانۋ سالاسىنا قاتىستى قولدا بار عىلىمي ەڭبەكتەردىڭ ءمان-ماڭىزىنا توقتالدى.
جيىنعا قاتىسۋشىلار ءوزارا پىكىر الماسا وتىرىپ, قوستاناي وبلىسىنىڭ ارحەولوگياسى مەن ەتنوگرافياسى, جەرگىلىكتى تاريحتى زەرتتەۋدەگى ولكەتانۋدىڭ ءرولى مەن ماڭىزى, اتا-بابالاردىڭ رۋحاني مۇراسى جانە ءوڭىردىڭ كيەلى نىساندارى, تۇلعالارى, تۋعان ولكە تاريحىنىڭ بەيمالىم بەتتەرى, ايماقتىڭ سىرعا تولى اسەم تابيعاتى تۋرالى ماسەلەلەردى تالقىلادى.
اقىن سەرىكباي وسپانوۆ نۇرجان ناۋشاباي ۇلىنىڭ جاڭادان تابىلعان بىرنەشە ولەڭىن كوپشىلىك نازارىنا ۇسىندى.
جاقىندا الماتىداعى ۇعا-نىڭ ورتالىق عىلىمي كىتاپحاناسىنىڭ سيرەك كەزدەسەتىن كىتاپتار مەن قولجازبالار قورىنان نۇرجاننىڭ بۇرىن جاريالانباعان بىرنەشە ولەڭى تابىلدى. بۇل ولەڭدەردى 1940 جىلى ەل اۋزىنان م.حاكىمجانوۆا جازىپ الىپتى, – دەگەن عالىم باسقوسۋعا قاتىسىپ وتىرعاندارعا «نۇرجان ناۋشاباەۆتىڭ ىبىراي التىنسارين قۇدا بولعاندا حامزا قارجاسوۆتىڭ تويىندا ايتقان ولەڭى», «نۇرجاننىڭ حامزاعا ارناپ شىعارعان ولەڭى» دەيتىن بىرنەشە تۋىندىنى تالداپ بەردى.
ءبىراز جىلدان بەرى ىبىراي مەن ونىڭ اينالاسىن قاۋزاي زەرتتەپ جۇرگەن سەرىكباي وسپان ۇلى 1879 جىلى قازىرگى قوستاناي قالاسى, بۇرىنعى نيكولەۆ ۋەزىندە مەكتەپ عيماراتى جوق كەزدە قالجان قارجاسوۆ دەگەن مۇعالىمنىڭ بالا وقىتقاندىعى, سونداي-اق ونىڭ ءىنىسى حامزا قارجاسوۆتىڭ قازاقتان شىققان تۇڭعىش فەلدشەر ەكەندىگى تۋرالى تىڭ دەرەكتەرىمەن ءبولىستى.
قالجان ىبىراي التىنسارينمەن ورىنبورداعى قازاق بالالارىنا ارناپ اشىلعان جەتى جىلدىق مەكتەپتە بىرگە وقىعان. ونىڭ ءىنىسى حامزا قارجاسوۆ قوستاناي ۋەزدىك باسقارماسىنىڭ ءىس جۇرگىزۋشىسى قىزمەتىن اتقارعان. حامزا قارجاسوۆ ورىنبورداعى فەلدشەرلەر دايارلايتىن مەكتەپكە 1857 جىلى وقۋعا ءتۇسىپ, 1865 جىلى قازاق بالالارىنان جالعىز ءوزى عانا ءبىتىرىپ شىعادى. قازاقتان شىققان تۇڭعىش فەلدشەر, قوستانايلىق. بۇل فەلشەرلەر مەكتەبى 1841 جىلى 9 تامىزدا ورىنبور اسكەري گوسپيتالى جانىنان اشىلعان بولاتىن. مۇندا 1849-1869 جىلدار ارالىعىندا 10 قازاق بالاسى وقۋعا ءتۇسىپ, سولاردىڭ التاۋى عانا تولىق كۋرسىن اياقتاعان. ح.قارجاسوۆ گازەتكە ماقالالار جازىپ تۇرعان. سولاردىڭ ءبىرى – «امانقاراعاي, ناۋرىزىم, تىرسەك, تولاعاي تەپپە, دانابيكە جانە سارىمويىن اتاۋلارىنىڭ شىعۋ تەگى» دەپ اتالادى. قازىر قوستاناي وبلىسىندا امانقاراعاي, ناۋرىزىم, تىرسەك, تولاعاي تەپپە دەگەن جەر, دانابيكە دەگەن وزەن, سارىمويىن دەگەن كول اتاۋلارى بار. بۇل جەرلەر ويدىم-ويدىم ورماندى, شاتقالدى, جازىق, تابيعاتى كوركەم, ادامعا دا, مالعا دا جايلى قۇنارلى مەكەندەر, دەدى عالىم.
ولكەتانۋ سالاسىندا ۇزاق جىل ەڭبەك ەتىپ, حالىق جادىنان ءسونىپ بارا جاتقان تالاي جەر-سۋ اتاۋلارىن قايتا تىرىلتكەن ايتۋلى اقىن, قوستاناي ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى اقىلبەك شاياحمەتتىڭ قولا ءداۋىرىنىڭ ەسكەرتكىشى – قاراتومار قورعانى نەمەسە قورىمى تۋرالى بايانداماسى كوپشىلىك قىزىعۋشىلىعىن تۋعىزدى. اقىننىڭ ايتۋىنشا, قوستاناي وبلىسىنداعى قاراتومار سۋ قويماسىنىڭ سۋى شايىپ كەتە جازداعان قورعاننىڭ 4 مىڭ جىلدىق تاريحى بار.
قوستاناي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى ارحەولوگيالىق زەرتحاناسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى باس بولىپ تاريحشى ستۋدەنتتەر وقۋ تاجىريبەسى رەتىندە 2009 جىلى كىرىسكەن جۇمىس ناتيجەلى بولدى. ەندى ونى تۇبەگەيلى زەرتتەۋ جوباسى قاراستىرىلۋدا. قورعاننىڭ بيىكتىگى – 3,5, ديامەترى 34 مەتر. زەرتحانانىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى يرينا شەۆنينانىڭ سوزىنە قاراعاندا, ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىن 2000 جىل بۇرىن ورناتىلعان قورعاننان جاس بالانى جەرلەگەن ورىن تابىلعان. ال ارقايسىسى 16 شارشى مەتردى الىپ جاتقان ءتورت شۇڭقىر قورعاننىڭ استىندا جاتقان كورىنەدى. سونىمەن بىرگە كوپتەگەن ىدىس, قولا بۇيىمدار, قارۋ-جاراق, جەبە ۇشتارى تابىلىپتى. جەر استىندا جاتقان قايىڭ جانە قاراعاي اعاشتارىنىڭ وسى ۋاقىتقا دەيىن ب ۇلىنبەي ساقتالعانى مامانداردى قايران قالدىردى.
اتالمىش قورىم رەسەيدىڭ چەليابينسك وبلىسىنداعى ايگىلى ارقايىممەن جاستى بولىپ وتىر. «قوستاناي وبلىسىنىڭ مادەني مۇراسى» دەپ اتالعان 2007-2009 جىلدارعا ارنالعان ايماقتىق باعدارلاما ءۇش جىل بويى جۇزەگە اسىرىلدى. وسى باعدارلاما اياسىندا كونە ەسكەرتكىشتەردى ساقتاپ قالۋ جولىنداعى جۇمىسقا قارجى ءبولىندى. اتالعان باعدارلامانى ورىنداۋ ءۇشىن وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن وبلىستىق بيۋدجەتتەن 6 ميلليون 537 مىڭ تەڭگە قارجى بەرىلىپتى. بىراق قىرۋار جۇمىسقا بۇل ازدىق ەتتى.
قوستاناي وبلىسى اۋماعىندا ورنالاسقان مۇنداي قازىنالى ورىندار از ەمەس. اۋليەكول اۋدانىنداعى بەستاماق قويناۋىنان تابىلعان سىنتاستى-ارقايىم داۋىرىنە جاتاتىن جاۋىنگەر بەيىتى, سول ارادا كومىلگەن جىلقى سۇيەگى, قولا بالتا مەن قىش قۇمىرالار, قايتقان كىسىنىڭ قولىنداعى قولا پىشاق كەزىندە ارحەولوگتاردى قاتتى قىزىقتىرعان بولاتىن.
ارقايىم – 1987 جىلى قوستاناي وبلىسىنا تاياۋ ماڭدا, رەسەيدىڭ چەليابينسك وبلىسىنا قاراستى اۋماقتان تابىلعان كونە قالا. ونىڭ جاسى 4800 جىلدان اسادى. ارقايىمنىڭ ماڭايىنان ارحەولوگتار 22 قالا تاۋىپ وتىر, – دەدى اقىلبەك شاياحمەت.
مۋزەي قىزمەتكەرلەرى سوڭعى جىلدارى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ ارحيۆىندە, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ورتالىق مەملەكەتتىك ارحيۆىندە, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ورتالىق مەملەكەتتىك كينو-فوتوقۇجاتتار مەن دىبىستىق جازبا ارحيۆىندە, سونداي-اق رەسەيدىڭ ومبى وبلىسىنىڭ تاريحي ارحيۆىندە, چەليابى وبلىسىنىڭ بىرىككەن مەملەكەتتىك ارحيۆىندە ناتيجەلى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدى.
مۋزەيدىڭ عىلىمي زەرتتەۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ءنازيما وتاشەۆا تاريحي قۇجاتتارىنا سۇيەنە وتىرىپ, جوعارىدا اتالعان زەرتتەۋلەر بارىسىندا انىقتالعان ءوڭىر تاريحىنا قاتىستى كەيبىر تىڭ مالىمەتتەرگە توقتالىپ ءوتتى.
1920 جىلدىڭ 10 ناۋرىزىندا قازاق ولكەسى اسكەري رەۆكومىنىڭ مۇشەسى, ءارى ۋاكىلەتتى وكىلى احمەت بايتۇرسىن ۇلى, قازاق رەۆكومىنىڭ وكىلى رەتىندە جىبەرىلگەن مۇحامەدجان سەرالين, چەليابى گۋبەرنياسى قوستاناي ۋەزى قازاقتارىنان ءالجان بايعۋرين, قۇرمانعالي ۇلدىباەۆ, ىسقاق بەكەنتاەۆ جانە چەليابى گۋبەرنياسى رەۆكومىنىڭ وكىلدەرى قاتىسقان بىرلەسكەن ءماجىلىس وتەدى. كۇن تارتىبىندە قوستاناي ۋەزىن قازاق ولكەسى تاراپىنا بەرۋ, ءيا بەرمەۋ تۋرالى ماسەلە تۇرادى. ءماجىلىس بارىسىندا ءا.بايعۋرين, ق.ۇلدىباەۆ, ى.بەكەنتاەۆتار 1920 جىلى 17 قاڭتاردا قوستاناي قالاسىندا وتكەن ءى ۋەزدىك كەڭەستەر سەزىندە 47 ادامنىڭ قولى قويىلىپ, قازاق ولكەسى اسكەري رەۆكومى يمامباەۆتىڭ قولىمەن راستالىپ, ءمور باسىلعان ۇكىمدى ۇسىنعان. گۋبرەۆكوم مۇشەسى ەيحە قوستاناي ۋەزىنىڭ تاعدىرىن تۇبەگەيلى شەشۋدى ورتالىققا جىبەرىپ, ماسەلە شەشىلگەنگە دەيىن قوستاناي ۋەزىن باسقارۋ ءتارتىبىن وزگەرىسسىز قالدىرۋ تۋرالى قاۋلى قابىلدايدى. ورتالىق قازان ايىندا قوستاناي ۋەزىن قازاق ولكەسى تاراپىنا بەرۋ تۋرالى شەشىم شىعاردى.
قازاق ولكەسى اسكەري رەۆكومى مەن چەليابى گۋبەرنيالىق رەۆكومى بىرلەسكەن ماجىلىستە قوستاناي ۋەزى قازاقتارىنىڭ اتىنان وكىل بولىپ قاتىسقان الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ءبىرى, عالىم, دارىگەر, پەداگوگ ءالجان ماحمۇت ۇلى بايعۋريننىڭ ەلگە سىڭىرگەن ەڭبەگى زور.
ءالجان بايعۋرين 1896 جىلى تورعاي وبلىسى قوستاناي ۋەزىنىڭ دامبار بولىسىندا, قازىرگى ب.مايلين اتىنداعى اۋداندا دۇنيەگە كەلگەن. قوستانايداعى ورىس-قازاق ۋچيليششەسىن جانە رەالدىق ۋچيليششەنى, تاشكەنتتەگى ورتا ازيا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىن بىتىرگەن, دەدى ءنازيما وتاشەۆا.
ونلاين جيىنعا باس-اياعى 23 زەرتتەۋشى تىركەلگەن.مۋزەيىنىڭ ۇجىمى بارلىق باياندامانىڭ باسىن قوسىپ, «ولكەتانۋ وقۋلارى» اتتى ەلەكتروندى جيناق شىعارماق.
قوستاناي وبلىسى