– ءسۇلتانالى بازارباي ۇلى, ءسىزدى جۇرتشىلىق بەلگىلى جازۋشى-دراماتۋرگ جانە دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىندا جۇمىس اتقارعان قوعام قايراتكەرى دەپ بىلەدى. سوڭعى ۋاقىتتا ءباسپاسوز بەتىندە ت. جۇرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىنىڭ پروفەسسورى رەتىندە ءجيى كورىنىپ ءجۇرسىز. بۇگىنگى اڭگىمەنى وسى قىزمەتتەرىڭىزگە قاتىستى كوڭىلگە تۇيگەن وي-پىكىرلەردى ورتاعا سالۋدان باستاساڭىز.
– ءيا, مەنىڭ ءومىرىمنىڭ كوپ بولىگى قالامگەرلەردىڭ ورتاسىندا, قانداستاردىڭ اراسىندا وتكەنى راس. وسى ورايدا, مىنا ءبىر جايعا توقتالا كەتكىم كەلەدى. مەن ادامنىڭ ماڭدايىنا الدىن الا جازىلعان تاعدىر بولادى دەگەنگە سەنەتىن كىسىمىن. وسى جاسىما دەيىن اتقارعان قىزمەتتەرىمە كۇتپەگەن, مۇلدەم ويلاماعان جەردەن بارىپپىن. دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىنا بارۋىم تۋرا وسىلاي. 15 جىلدان استام ۋاقىت شەتەل قازاقتارىنا ارنالعان «التىن بەسىك» جۋرنالىن شىعاردىم; بۇل دا مەنىڭ و باستا ءوڭىم تۇگىلى تۇسىمە دە كىرمەگەن دۇنيە. ءبىراز ماراپات پەن اتاققا يە بولىپپىن, ولار دا وسىلاي كۇتپەگەن جەردەن كەلدى.
قازىرگى ت. جۇرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىنداعى قىزمەتىم تۋرالى دا وسىنى ايتۋعا بولادى. كەزىندە بۇل اكادەميادا قۇدايبەرگەن بولاتباەۆ دەيتىن ازامات جۇمىس ىستەدى. مەنى قويار دا قويماي ۇگىتتەپ, جۇمىسقا شاقىرعان وسى كىسى. العاشقى كەزدە ستۋدەنتتەرگە نە ايتامىن, قايتىپ ءدارىس بەرەمىن دەپ كادىمگىدەي ۋايىمداپ ءجۇردىم. ال قازىر اتام زاماننان بەرى ۇستاز بولىپ كەلە جاتقان ادام سياقتىمىن. ماڭدايىما جازىلىپ قويماسا, وسىنىڭ ءبارى قالاي كەزدەيسوق بولادى؟ ءتىپتى مەنىڭ قالامگەرلىككە كەلىپ, جازۋشى بولۋىم دا قىزىق. شامامەن بەس جاستاعى كەزىم. جايلاۋدا, سارىسۋ وزەنى بويىنا كوشىپ كەلىپ, ءۇي تىگىپ جاتقانبىز. مەن شاڭىراق كوتەرگەن باقاندى سۇيەمەلدەپ تۇرىپ شەشەمە: «اپا, مەن وسكەندە اقىن بولامىن» دەدىم. ول كەزدە ينتەرنەت تە, تەلەديدار دا جوق. ۇيىمىزدە, ءتىپتى كىتاپ تا جوق. بىراق مەن «اقىن بولام» دەگەن ءسوزدى نەگە ايتتىم, قالاي ايتتىم – ونى ءالى كۇنگە تۇسىنبەيمىن. سونى ويلاعاندا جازۋشىلىق و باستا ماڭدايىما جازىلىپ قويعاندىعىنا كادىمگىدەي سەنە باستايمىن.
– جايلاۋ... سارىسۋ وزەنى دەپ قالدىڭىز. بۇل تۋعان جەرىڭىز بولدى عوي. ەندەشە, سول تۋعان جەرىڭىز تۋرالى دا ايتا كەتسەڭىز.
– مەنىڭ تۋىپ-وسكەن جەرىم – سىر بويى, قىزىلوردا قالاسىنا جاقىن, سۇلۋتوبە تەمىرجول بەكەتىمەن ىرگەلەس ء«بىرىنشى ماي» دەيتىن اۋىل. باتىسىندا – سىرداريا وزەنى, شىعىسىندا – مىس تاقىرلار مەن سەكسەۋىلدى توبەلەر كەزەك الماسىپ, سارىسۋ وزەنىنە دەيىن سوزىلىپ جاتقان جاپان دالا. اكەم بازارباي مەن شەشەم بالشاي ءومىر بويى قوي باعىپ دالادا كوشىپ-قونىپ ءجۇردى. قىستاۋىمىز سىرداريا جاعاسىنا جاقىن اۋليەتوراڭعىل دەگەن جەردە. اتاقتى مۇستافا شوقايدىڭ دا تۋعان جەرى وسى اۋليەتوراڭعىلعا جاقىن نارشوقى دەگەن جەر. سوندىقتان ءوزىمدى مۇستافا شوقايدىڭ ەڭ جاقىن جەرلەسىمىن دەپ ايتا الامىن.
وسى قىستاۋىمىزدان كوكتەم شىعا ءۇيىمىزدى ءۇش-ءتورت تۇيەگە ارتىپ, توبەلەردىڭ اراسىمەن بىرنەشە كۇن بويى سارىسۋعا قاراي كوشەتىنبىز. ءتورت-بەس جاسار كەزىمدە تۇيەنىڭ قومىندا, باسىم قىلتيىپ كەتىپ بارا جاتقانىم ءالى ەسىمدە. التى جاسىمنان باستاپ تاي ءمىنىپ, قوي ايداسۋعا جارادىم. ءسويتىپ 20 جاسقا تولىپ, جىگىت اتانعانعا دەيىنگى ءومىرىم وسى جاپان دالادا كوشىپ-قونۋمەن ءوتتى. كەيىن جازۋشى بولۋىما وسى دالانىڭ اسەر ەتكەنى انىق. پروزالىق شىعارمالارىم دالادان كورگەن-بىلگەندەرىمە ارنالعان.
– شاڭىراق كوتەرگەن باقاندى سۇيەمەلدەپ تۇرىپ: «اپا, مەن وسكەندە اقىن بولامىن» دەدىڭىز. ودان ءارى نە بولدى؟
– ءسويتىپ بەس جاسىمدا «اقىن بولۋ» ءۇشىن قولىما ىلىككەن قاعاز اتاۋلىنى وڭدى-سولدى شيمايلاي بەرەتىندى شىعاردىم. وزىمشە ءسوز قۇراستىرىپ, ولەڭ جازاتىن سياقتانامىن. اكەمنىڭ قارا تانيتىن ساۋاتى بار ەدى, مەنىڭ تالابىمدى بايقاعان سوڭ ءارىپ ۇيرەتە باستادى. ءسويتىپ مەكتەپتىڭ بەتىن كورمەي-اق وقىپ-جازۋدى مەڭگەرىپ الدىم. ال مەكتەپكە بارعان سوڭ ولەڭ جازۋعا بەلسەنە كىرىستىم. 1958 جىلى 5-سىنىپتا پيونەرلەردىڭ اۋداندىق سلەتىنە, قازىرگى تىلمەن ايتقاندا, ونەر بايقاۋىنا قاتىسىپ جاس اقىن رەتىندە جۇلدەگەر اتاندىم. 1962 جىلى 9-سىنىپتا سول كەزدەگى اۋداندىق كومسومول كوميتەتىنىڭ حاتشىسى, قازىرگى بەلگىلى اقىن نادەجدا لۋشنيكوۆا قول قويعان ماقتاۋ قاعازىن الدىم. ءسويتىپ وزىمنەن بولاشاقتا اقىن-جازۋشى شىعاتىنىنا كامىل سەنەتىن بولدىم. ول كەزدە اقىن-جازۋشى بولۋ ءۇشىن مىندەتتى تۇردە الماتىداعى قازاق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنە ءتۇسىپ وقۋ كەرەك دەگەن تۇسىنىك بار ەدى. بىراق وعان ءتۇسۋ ءۇشىن مىندەتتى تۇردە ەكى جىلدىق ەڭبەك ءوتىلى كەرەك ەكەن.
مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ اۋىلدا اكەمنىڭ تاياعىن قولعا الىپ, ەكى جىل قوي باقتىم. بىراق ولەڭ جازۋىمدى جالعاستىرا بەردىم. ءبىر كۇنى ولەڭدەرىمدى الىپ قازاقستان جازۋشىلار وداعى قىزىلوردا بولىمشەسىنىڭ جەتەكشىسى, اتاقتى اقىن اسقار توقماعانبەتوۆتىڭ الدىنا باردىم. جارىقتىق جىلى قابىلدادى. ولەڭدەرىمدى وقىدى دا, ءبىر كىسىنى شاقىرىپ: «مىنا بالادان بىردەڭە شىعادى. ولەڭدەرىن جاريالاپ, قولداۋ كورسەت» دەدى. سويتسەم, ول كىسى – وبلىستىق «لەنين جولى» گازەتىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى, بەلگىلى اقىن قومشاباي سۇيەنىشوۆ ەكەن. كوپ ۇزاماي گازەتتە «بالاۋسا جىرلار» اتتى تاقىرىپپەن ءبىر توپ ولەڭدەرىم, سۋرەتىم, قىسقاشا ءومىربايانىم جارق ەتە قالدى. ىلە-شالا اۋداندىق «سىرداريا» گازەتى دە ء«سات ساپار, ءسۇلتانالى!» دەگەن تاقىرىپپەن جىرلارىمدى جاريالادى. قازاق راديوسىنىڭ وبلىستاعى ءتىلشىسى زۇلقارناي ساحيەۆ مەنى جاس شوپان, اقىن دەپ بۇكىل رەسپۋبليكاعا تانىستىردى.
وسىلاي اقىن رەتىندە كادىمگىدەي تانىلا باستادىم. 1966 جىلى جاس اقىنداردىڭ رەسپۋبليكالىق فەستيۆالىنە قاتىسىپ, لاۋرەات اتاندىم. وسى جىلى الماتىعا كەلىپ بالا كۇنگى ارمان – كازگۋ-دىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنە ءتۇستىم. بەسىنشى كۋرستىڭ باسىندا بىرگە وقيتىن باققوجا مۇقاي دوسىم باس رەداكتورى قالداربەك نايمانباەۆقا ايتىپ ء«بىلىم جانە ەڭبەك» جۋرنالىنا جۇمىسقا ورنالاستىردى. سودان باستاپ ءبىرجولاتا الماتىدا قالىپ قويدىم.
– ال شىنايى كاسىبي پروزاشى رەتىندە قاشان, قاي كەزدە قالىپتاستىم دەپ ەسەپتەيسىز؟
– جەتپىسىنشى جىلداردىڭ ورتاسىندا الماتىدا جاستارعا ارنالعان «جالىن» اتتى باسپا اشىلدى. باستىعى قالداربەك نايمانباەۆ تاعى دا مەنى شاقىرىپ, قىزمەت ۇسىندى. شىنىمدى ايتسام, بۇرىنعى جۇمىسىم وزىمە ۇنايتىن, تىنىش, تابىسى دا جاقسى. بىراق قالاكەڭنىڭ كوڭىلىن قيمادىم. ءسويتىپ كۇتپەگەن جەردەن باسپاعا اۋىستىم. وسىندا ىستەگەن جىلدارىم مەنى جازۋشى رەتىندە قالىپتاستىردى. اۋەلى ولەڭدەرىم «كوكتەم تىنىسى» اتتى جاس اقىندار جيناعىنا كىردى, ودان كەيىن «تۇڭعىش» دەيتىن جەكە كىتابىم جارىق كوردى. بۇدان كەيىن ءبىرجولا قارا سوزگە كوشتىم. 1978 جىلى «جۇلدىزىڭ جانسىن!» اتتى دەرەكتى پوۆەستەر مەن اڭگىمەلەردەن قۇرالعان كىتابىم جارىق كوردى. 1979 جىلى «التىن ساعىم» دەيتىن پوۆەستەر مەن اڭگىمەلەر جيناعىم وقىرمان قاۋىمنىڭ قولىنا ءتيدى. بۇدان كەيىن «قۇم مەن قىزعالداق», ء«شول», «دالا مەن داريا», «قازاقتىڭ قىزىل كىتابى», ورىس تىلىندە «كراسنايا گارمون» اتتى كىتاپتارىم بىرىنەن سوڭ ءبىرى جارىق كورە باستادى. 2009 جىلى «سىر مەن سارىسۋ», «عاجايىپ كوكتەم» اتتى ەكى تومدىق تاڭدامالى شىعارمالار جيناعىم شىقتى.
– ءدال قازىر الدىڭعى قاتارلى دراماتۋرگتەردىڭ ءبىرىسىز. قاراسوزدى قايىرىپ قويىپ, پەسا جازۋعا نەگە ويىستىڭىز؟
– راسىن ايتسام, پەسا جازىپ, دراماتۋرگ اتانۋ وتىزدان اسقانشا قاپەرىمە كىرمەگەن ەدى. ال دراماتۋرگ اتانۋىما جول اشقان – اتاقتى رەجيسسەر رايىمبەك سەيتمەتوۆ. سەكسەنىنشى جىلداردىڭ باسىندا باعىمدى سىناپ كورەيىن دەپ, «قىز جيىرماعا تولعاندا» اتتى پەسا جازىپ, مادەنيەت مينيسترلىگىنە ۇسىندىم. بۇل تۇڭعىش پەسامدى ر.سەيتمەتوۆ وقىپ كورىپ, بىردەن تەاتر رەپەرتۋارىنا قابىلداپتى. ۇزاماي ءوزىمدى دە وسى تەاترعا ادەبيەت ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ەتىپ جۇمىسقا الدى. ءسويتىپ كۇتپەگەن جەردەن, ادەبيەتتەگى جاڭا ءومىرىم باستالىپ, دراماتۋرگ بولىپ كەتتىم.
وسىدان باستاپ ء«بىز دە عاشىق بولعانبىز», «عاجايىپتىڭ قازىناسى», «ەڭ ادەمى كەلىنشەك», «عاشىقسىز عاسىر», «تويدان قايتقان قازاقتار», «مەن ءسىزدى تۇسىمدە كوردىم» ت.ب. جيىرمادان استام پەسا جازدىم. بۇل پەسالاردىڭ باسىم كوپشىلىگى الماتى مەن نۇر-سۇلتان قالالارىنان باستاپ رەسپۋبليكامىزدىڭ بارلىق وڭىرلەرىندەگى قازاق تەاترلارىندا ساحنالاندى. وزبەك, قىرعىز, ۇيعىر, قاراقالپاق تەاترلارىندا قويىلدى.
– قالامگەر رەتىندە بۇگىنگى قازاق ادەبيەتىندە قانداي كۇردەلى ماسەلەلەر بار دەپ ەسەپتەيسىز؟
– ادەبيەتىمىزدەگى ەڭ كۇردەلى ماسەلە – كىتاپ شىعارۋ مەن تاراتۋدى نارىق زاڭدىلىعىنا بەيىمدەي الماۋىمىز. بۇل تۋرالى سوناۋ 1991 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنە «جازۋشى بولعان وبالىڭ وزىڭە» دەگەن ماقالا جاريالادىم. وندا نارىقتىق قاتىناستارعا ءبىرجولاتا بەت بۇرعانىمىز, سوعان وراي كىتاپ شىعارۋ مەن تاراتۋدى وسىعان بەيىمدەۋ كەرەكتىگى, ونداي بولماعان جاعدايدا قالامگەرلەر قيىندىققا ۇشىراپ, «جازۋشى بولعان وبالىڭ وزىڭە» دەيتىن تابالاۋشىلىق ءسوز ەستۋىمىز مۇمكىن ەكەندىگى ايتىلعان.
ارادا 30 جىل وتكەندە ايتقانىم اينىماي كەلدى. بۇعان قالاماقىنىڭ مولشەرى ايقىن دالەل. مىسالى, جازۋشى ءبىر جىل بويى تاپجىلماي وتىرىپ كولەمى 20 باسپا تاباق شىعارما جازىپ, ونىسى مەملەكەتتىك باعدارلامامەن جارىق كورسە, وسى ءبىر جىلدىق ەڭبەگىنە الاتىن قالاماقىسى ەڭ كوپ دەگەندە 200 مىڭ تەڭگە. ءتىپتى كوشەدە الاقان جايىپ تۇراتىنداردىڭ جىلدىق تابىسى بۇدان الدەقايدا جوعارى شىعار.
كىتاپ شىعارۋ مەن تاراتۋ ماسەلەسى «مادەنيەت تۋرالى» زاڭعا تىكەلەي قاتىستى. بۇرىن بۇل زاڭدا كىتاپ ماسەلەسى تەك «ادەبيەتتى شىعارۋ» دەگەن باپپەن عانا شەكتەلەتىن. 2016 جىلى زاڭعا تولىقتىرۋلار مەن وزگەرىستەر جاساۋ تۋرالى ماسەلە كوتەرىلگەندە وسى باپقا ءوز تاراپىمنان «ادەبيەتتى ساتىپ الۋ مەن تاراتۋ» دەگەن ماتىنمەن تولىقتىرىپ, كىتاپ تارالىمىن 2 مىڭنان 5 مىڭعا كوتەرۋ كەرەك دەپ ۇسىنىس جاسادىم. بۇل ۇسىنىس جازۋشىلار وداعىنىڭ سول كەزدەگى باسشىلارى تاراپىنان تولىق قولداۋ تاۋىپ, زاڭعا ەندى. بىراق جاعداي سوندا دا تۇزەلمەي تۇر. ادەبيەتتى ساتىپ الۋعا مول قارجى بولىنەدى, بىراق ول نەشە ءتۇرلى جەمقورلىق جولمەن تالان-تاراجعا تۇسۋدە. بۇعان مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ وسى ماسەلەگە تىكەلەي قاتىسى بار لاۋازىمدى ەكى قىزمەتكەرىنىڭ ءىستى بولىپ, سوتتالعانى ايقىن دالەل.
بيىلدان باستاپ كىتاپ شىعارۋ كىشى باعدارلاماسى بويىنشا مەملەكەتتىك تاپسىرىسپەن شىعاتىن كىتاپتىڭ تارالىمى قايتا قۇلدىراپ 3 مىڭعا ءتۇستى. ونىڭ بىردە ءبىر داناسى كىتاپ دۇكەندەرىنە بارمايدى. جانە بۇل 3 مىڭ تارالىم قازاقستانداعى 15 مىڭنان استام كىتاپحانانىڭ بەستەن بىرىنە دە جەتپەيدى. ياعني حالىقتىڭ كىتاپقا دەگەن سۇرانىسىن مۇلدەم وتەمەيدى. نە جازۋشىعا دۇرىس قالاماقى تولەمەيتىن, نە حالىقتىڭ سۇرانىسىن وتەمەيتىن مۇنداي باعدارلاماعا مەملەكەتتىڭ قارجىسى نەگە بوسقا شاشىلادى؟ مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى قازاقستان جازۋشىلار وداعىمەن بىرلەسە وتىرىپ وسى ماسەلەنى رەتتەپ, ءبىر جۇيەگە ءتۇسىرۋى كەرەك.
– ءسىزدىڭ ءومىر بەلەسىڭىزدە اتتاپ وتۋگە بولمايتىن وقيعا – دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىندا اتقارعان قىزمەتىڭىز. بۇل جۇمىسقا قالاي تاپ بولدىڭىز, ەندىگى اڭگىمە جەلىسىن وسىلاي بۇرساق.
– 1989 جىلى «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنە «ەنشىمىز بولىنبەگەن ەل ەدىك» اتتى كولەمدى ماقالا جاريالادىم. ماقالادا قاراقالپاقستاندا تۇراتىن قازاقتاردىڭ مادەني-رۋحاني احۋالى, وقۋ-ءبىلىمى جايىندا تولعاقتى ماسەلەلەر جان-جاقتى ايتىلدى. ماقالا مەنى شەتتەگى قازاقتار ماسەلەسىن كوتەرەتىن قالامگەر رەتىندە تانىمال ەتتى. سودان 1991 جىلدىڭ سوڭىندا جاقىندا عانا قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولىپ سايلانعان قالداربەك نايمانباەۆتىڭ كەڭسەسىنە باردىم. قالەكەڭ بىردەن «سەن شەتەل قازاقتارى ماسەلەسىن جازىپ ءجۇرسىڭ, سوعان بايلانىستى ءبىر جۇمىس تاپسىرسام» دەدى. سويتسەم, سول تۇستا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تۇركياعا بارعان ساپارىندا سونداعى اعايىندارمەن كەزدەسىپ, دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ قۇرىلتايىن وتكىزۋ تۋرالى شەشىم قابىلداپتى. وسىنى ۇيىمداستىرۋدى جازۋشىلار وداعىنا تاپسىرعان. قالەكەڭ وسى ىسكە اتسالىسۋىمدى ءوتىندى. ءسويتىپ 1992 جىلدىڭ كۇزىندە تۇڭعىش قۇرىلتاي ءساتتى ءوتىپ, دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى قۇرىلىپ, تورالقا توراعالىعىنا نۇرسۇلتان نازارباەۆ سايلاندى, ءبىرىنشى ورىنباسارلىعىنا قالداربەك نايمانباەۆ بەكىتىلدى. كوپ ۇزاماي قالەكەڭ ماعان قاۋىمداستىق توراعاسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن تاپسىردى. سودان باستاپ تۋرا 25 جىل وسى قىزمەتتى ۇزبەي اتقاردىم. قازىر دە بۇل جۇمىستان تولىق قول ۇزگەن جوقپىن. قاۋىمداستىق جانىنان قۇرىلعان «وتانداستار» قورىنىڭ جۇمىسىنا ساراپشى رەتىندە اتسالىسىپ تۇرامىن.
– ەندى وسى جونىندە كەڭىرەك ايتا كەتسەڭىز. قازىرگى تاڭدا شەتەلدەگى قازاق دياسپوراسىمەن بايلانىس جاساۋ جانە ولاردى اتاجۇرتقا ورالتۋ شاراسىن قالاي باعالايسىز؟
– بۇل جونىندەگى جاعداي ونشا ماقتانارلىقتاي ەمەس. سوڭعى ءۇش-ءتورت جىلدا قانداستارىمىزدىڭ اتاجۇرتقا قونىس اۋدارۋى كۇرت ازايدى. مىسالى, بيىل قانداستارعا ارنالعان كوشى-قون كۆوتاسى بار بولعانى 3,5 مىڭ ادامعا, ياعني 500-600 وتباسىنا عانا بولىنگەن. ال كەزىندە مۇنداي كۆوتا جىلىنا 20 مىڭ وتباسىنا, ياعني 100 مىڭ ادامعا دەيىن بەرىلەتىن ەدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە اتاجۇرتقا ءبىر ميلليوننان استام قانداسىمىز ورالىپ, قازاقتاننىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە ۇلەس قوستى. وسىنداي يگىلىكتى ىستەن باس تارتىپ, قانداستارعا بەرىلەتىن كۆوتانى ازايتۋداعى ماقساتتىڭ نەدە ەكەندىگى ماعان تۇسىنىكسىز. باسقانى بىلاي قويعاندا, ەلىمىزدىڭ ءبىراز وڭىرلەرىندە كوپتەگەن ەلدى مەكەندەر بوس قالىپ جاتقانى, مۇنداي جاعداي, اسىرەسە, شىعىستاعى شەكارالىق اۋدانداردا ءجيى بايقالاتىنى قالاي ويلاندىرمايدى؟
– بۇل جۇمىستارعا دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى مەن «وتانداستار قورى» قالاي قاتىسۋى كەرەك دەپ ويلايسىز؟
– بارىنشا جان-جاقتى ءارى تىكەلەي قاتىسۋى كەرەك. بۇل جونىندەگى وي-پىكىرلەرىم مەن ۇسىنىستارىمدى «ەگەمەندە» جارىق كورگەن «ورالماندار ءۇمىتى – «وتانداستار» قورى» جانە «ەلباسى, قازاق دياسپوراسى جانە ەل بولاشاعى» اتتى پروبلەمالىق ماقالالارىمدا جان-جاقتى اشىپ كورسەتكەنمىن. ونىڭ ءبارىن قايتالاپ ايتىپ جاتۋ ورىنسىز, تەك ءبىر-ەكى مىسال كەلتىرەيىن.
دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى قۇرىلعان العاشقى كۇننەن باستاپ شەتەلدەگى قازاق دياسپوراسىمەن جان-جاقتى بايلانىس ورناتىپ, ولاردى اتاجۇرتقا كوشىرىپ اكەلۋ جۇمىستارىنا بەلسەنە قاتىستىق. قاۋىمداستىق قىزمەتكەرلەرى دياسپورالار تۇراتىن ەلدەرگە ءجيى شىعىپ, ول جاقتاعى اعايىندارمەن كەزدەسىپ, قازاقستانعا ورالۋدىڭ ءجون-جوباسىن تانىستىراتىن. اتاجۇرتقا كەلەمىن دەۋشىلەردى تىزىمگە الىپ, كوشى-قون مەكەمەلەرىنە وتكىزەتىن. كەلگەن اعايىنداردى قارسى الىپ, ولاردىڭ جاڭا ورتاعا تەزىرەك بەيىمدەلۋىن ۇنەمى نازاردا ۇستاپ, قيىندىقتىڭ شەشىلۋىنە تىكەلەي ىقپال ەتەتىن.
سونداي-اق وقۋعا كەلەتىن شەتەلدىك قازاق جاستارىنا ارناپ العاش رەت قاراتاۋ قالاسىنان 60 ورىندىق دايىندىق ءبولىمىن اشتىرىپ, كەيىن وعان قابىلدانۋشىلاردىڭ سانىن 1500-گە دەيىن جەتكىزۋگە ىقپال ەتكەنبىز. بۇعان قوسا شەتەلدەگى ونەرگە بەيىم قازاق جاستارىن قازاقستانداعى وقۋ ورىندارىنا قابىلداتۋ ماسەلەسىن دە شەشۋگە ۇلەس قوسقانبىز. سونىڭ ناتيجەسىندە قىتايدان ءبىر توپ ونەرپاز قازاق جاستارى الماتىعا كەلىپ, قۇرمانعازى اتىنداعى كونسەرۆاتورياعا ءتۇسىپ ەدى. العاشقى كەزدە قىتايداعى اعايىندارمەن بايلانىس جاساۋ كۇردەلى بولدى. بىراق بىرتىندەپ بۇل ماسەلە دە ءوز شەشىمىن تاپتى.
مۇنىڭ ءبارىن اۋەلى قالداربەك نايمانباەۆ, ول كىسى دۇنيەدەن وتكەننەن كەيىن تالعات ماماشەۆ باستاعان قاۋىمداستىقتىڭ بەس-التى قىزمەتكەرى جارتىمسىز جالاقى الىپ ءجۇرىپ اتقاراتىن. جارياعا جار سالىپ, ماقتانۋ قاپەرىمىزگە كىرمەيتىن. كەرىسىنشە, جۇمىستاردى جاقسارتۋمىز كەرەك, دەگەن ماسەلەنى ءجيى كوتەرەتىنبىز.
«وتانداستار» قورى مەن قاۋىمداستىقتىڭ قازىرگى قىزمەتكەرلەرى ءبىر مەزگىل وسىعان كوڭىل بولگەندەرى دۇرىس. بىرەر ادامعا كىشكەنە جاقسىلىق جاساپ, ونىسىن كەرەمەت ءىس تىندىرعانداي كورسەتىپ, الەۋمەتتىك جەلىلدەردى شۋلاتىپ, قىزىل سوزبەن بوسقا ماقتانا بەرمەي, جۇزەگە اسقان ناقتى, ناتيجەلى ىستەرىمەن كوبىرەك كورىنگەندەرى ءجون.
– اڭگىمەمىزدىڭ باسىندا مۇستافا شوقايمەن جەرلەس ەكەنىڭىزدى ايتتىڭىز. ەندەشە وسى اتاقتى قايراتكەردىڭ ەڭبەگى مەن مۇراسىن حالىققا جەتكىزىپ, ناسيحاتتاۋعا ۇلەس قوستىڭىز با؟
– ارينە! مۇستافا شوقايدى اقتاپ, ەڭبەگىن قالپىنا كەلتىرۋدى العاش بولىپ قولعا العان – قازاقتىڭ اتاقتى جازۋشىسى ءانۋار ءالىمجانوۆ. ال عالىمداردىڭ اراسىندا بۇل يگىلىكتى ىسكە ءبىرىنشى كىرىسكەن – ءابۋ تاكەنوۆ. سوندا دا مۇستافا شوقايعا دەگەن قارسىلىق توقتامادى. سول تۇستا قىزىلوردالىق بازارباي اتاباەۆ مۇستافا شوقاي اتىنداعى قور قۇرىپ, ەڭبەگىن قالپىنا كەلتىرۋدى قولعا الدى. بۇل ىسكە مەن دە بەلسەنە قاتىستىم. 1993 جىلى ءا.تاجىباەۆ, ج.ءابدىلدين, م.قاراتاەۆ, ءا.ءالىمجانوۆ باستاعان ءبىر توپ قابىرعالى قالامگەرلەردىڭ باسىن قوسىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ اتىنا اشىق حات دايىندادىق. اشىق حات «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە جاريالاندى. بۇل تاريحي تۇلعانىڭ تۋعان ەلىمەن قاۋىشۋىنا وڭ ىقپالىن تيگىزدى. 1996 جىلى مۇستافا شوقاي مەن ونىڭ جۇبايى ماريانىڭ «ەستەلىكتەر» اتتى كىتابىن تۇركياعا اپارىپ شىعارىپ اكەلدىم. كەيىن وسى كىتاپتىڭ نەگىزىندە مۇستافا شوقاي تۋرالى «بوستاندىق الار كۇن تۋسا» اتتى ەكى ءبولىمدى پەسا جازدىم.
– ءسىز بۇگىنگى اڭگىمەڭىزدە ءبىراز پروبلەمالىق ماسەلەلەردى كوتەرىپ, كەيبىر كەمشىلىكتەردىڭ دە شەتىن شىعارىپ, ناقتى ۇسىنىستارىڭىزدى ورتاعا قويدىڭىز. وسى ايتقاندارىڭىزدى ءتيىستى ورىندار قالاي قابىلدايدى دەپ ويلايسىز؟ سىن پىكىرلەرىڭىز ەسكەرىلىپ, وڭ ناتيجە شىعۋى مۇمكىن بە؟
– ايتقان سىن پىكىرلەر بىردەن ەسكەرىلىپ, جاساعان ۇسىنىستار تۇگەلدەي جۇزەگە اسا بەرسە, ءبىز قازىرگىدەن دە الدەقايدا مىقتى, بارىنشا دامىعان, وركەنيەتتى ەل بولار ەدىك. ازىرشە ونداي دارەجەگە كوتەرىلە قويعان جوقپىز. كەرىسىنشە, بىزدەگىلەر ماقتاۋ كۇتەدى. ءبىر اۋىز سىن ايتساڭ, قاباعى تۇنجىراپ, ءتۇسى بۇزىلادى. ال ماقتاساڭ جولىڭ اشىق. بىراق ەشتەڭە ماڭگىلىك ەمەس. بۇگىن بولماسا, ەرتەڭ ورنىمىزعا جاڭا ۇرپاق كەلەدى. باسقاشا ۇعىم-تۇسىنىك, جاڭاشا كوزقاراس قالىپتاسادى. سول كەزدە بىرەۋلەر مەنىڭ وسى ايتقاندارىمدى وقىپ, «ەرتەدە وسىنداي ءبىر كىسى وتكەن ەكەن; پىكىرلەرىنىڭ ءبىرازى كادىمگىدەي دۇرىس» دەپ وتىرسا, ماعان سول دا جەتكىلىكتى جانە شىنىندا سونداي بولسا ەكەن دەپ ارماندايمىن.
اڭگىمەلەسكەن
بەكەن قايرات ۇلى,
«Egemen Qazaqstan»