جول سالىپ بەرۋدى سۇرايدى

كەزىندە وسى جايلاۋكول اۋلىن­دا قۇرىلىس جۇمىستارىن جۇر­گىزۋ ماقساتىندا جاستار كۇشى كوپتەپ تارتىلعان. سول ءبىر ءداۋىر­دىڭ كۋاگەرلەرىنىڭ ايتۋىنشا, اندە سۋرەت­تەلەتىن عاجاپ كورىنىستى كوزى­مەن كورۋ ءۇشىن كوپ ستۋدەنت­تەر جايلاۋكول اۋىلىنا جۇمىس­قا بارۋعا جازىلعان ەكەن. ءتىپتى كەي­بىر كىسىلەر كەزىندە شالعاي اۋىلعا قۇرىلىسقا بارىپ, ماسا, سوناعا تالانىپ قايتقاندارىن ءالى كۇنگە دەيىن كەرەمەت ەستەلىك قىلىپ ايتىپ جۇرەدى.

جايلاۋكول بۇگىندە سارىسۋ اۋدانىنىڭ قامقالى اۋىلدىق وكرۋگىنە قاراستى شاعىن ەلدى مەكەن. وزىندىك تىرشىلىگى, تابيعاتى قالىپتاسقان اۋىل. اۋدان ورتالىعى جاڭاتاس قالاسىنان 200 شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسقان. بۇدان بولەك, اتالعان وكرۋگتىڭ قۇرامىنا شى­عا­ناق ەلدى مەكەنى دە كىرەدى. جاي­­لاۋكول العاش كەڭشار رەتىندە 1954 جىلى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ماقساتىندا قۇرىلعان ەكەن. كەزىندە وسى جايلاۋكول, شىعاناق اۋىل­دارىندا اسىل تۇقىمدى قارا­كول قويلارى وسىرىلگەن. مۇنى جەرگىلىكتى تۇرعىندار ءالى كۇنگە دەيىن ايتىپ وتىرادى. ال قازىرگى كەزدە اۋىلدىق وكرۋگ دارەجەسى بار قامقالى جانە شىعاناق اۋىلدارى 1963 جىلى وسى جايلاۋكولدەن ءبولىنىپ شىعىپتى. كوپشىلىك جاي­لاۋكول اۋىلى تۋرالى ءالى دە جىر قىلىپ ايتادى. اتاقتى «جاي­لاۋكول كەشتەرى» ءانى ءبارىبىر كوپتىڭ كوڭىلىن سوندا بۇرىپ, تىلسىمىنا تارتىپ تۇرادى. ءتىپتى كەيبىر اعا بۋىن وكىلدەرى سول اۋىلدا قۇ­رى­لىس جۇمىستارىمەن وتكەن ساناۋ­لى ساتتەرىن ساعىنىپ ەسكە الادى. مۇندايدا كىمنىڭ دە بولسىن سول اۋىلدى كورۋگە, تىرشىلىگىمەن تانىسۋعا ىنتىق بولاتىنى ءسوزسىز. «مىڭ ەستىگەننەن ءبىر كورگەن ارتىق» دەگەندەي, ءبىز دە جۋرناليستىك ساپارمەن جايلاۋكول اۋىلىنا جولعا شىقتىق. بەتپاقتىڭ ۇلى دا­لاسىمەن شەكتەسەتىن قيىر­دا­عى اۋىلعا قيالاي تارتتىق. شى­­نىن­دا دا, وبلىس تۇگىلى, اۋدان ورتالىعىنان شالعاي جاتقان اۋىل­دىڭ ەڭ باستى ماسەلەسى جول ەكەن. ماسەلەن, جول-جونەكەي توعىزكەنت, دوسبول اۋىلدىق وكرۋگ­تەرى بار. بىراق جاڭاتاس قالا­سىنان اتالعان اۋىلدارعا دەيىن­گى جولدى بىرقالىپتى دەسە دە بولادى. اڭگىمە دوسبول اۋلى بىتكەن سوڭ باستالادى. سودان جەر­گىلىكتى جۇرت «جالدىڭ ءىشى» دەپ اتاپ كەتكەن اسفالتسىز, قۇمدى جول ۇزاققا سوزىلادى. بالكىم, جول دەپ ايتۋعا دا كەلمەيتىن شىعار. ارى-بەرى ءجۇرىپ وتكەن كولىكتەردىڭ شيىرلاپ تاستاعان ىزىنە ۇقسايدى. اۋدان ورتالىعىندا شارۋاسى بار تۇرعىندار الگى 200 شاقىرىم جولدى 4-5 ساعات جۇرۋگە ءماجبۇر. جايلاۋكولگە بارعانىمىزدا دا اۋىل تۇرعىندارى اۋەلى وسى جول ماسەلەسىن جەتكىزدى.

نەگىزىنەن ەكى ارالىقتاعى جول وبلىستىق ماڭىزى بار جولدارعا جاتادى ەكەن. اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ايتۋىنشا, جايلاۋكول كەڭشار بولىپ قۇرىلعالى بەرى «جالدىڭ ىشىنە» اسفالت جول سالىنباپتى. ال بىلتىر قامقالى مەن جاي­لاۋكول اراسىنا سالىنعان جول ساپاسىز بولىپ شىققان. ونىڭ ۇستىنە, قامقالى اۋىلىنداعى تۇز وندىرەتىن كاسىپورىننان شيكىزات تاسيتىن اۋىر جۇك كولىكتەرى سول اسفالت جولدى تاعى ءبۇلدىرىپ جاتىر.

«اۋىلدىڭ سىرتىندا «جايلاۋ­كول» دەگەن كول بار. ەرتەدەن اۋىل دا جايلاۋكول دەپ اتالىپ كەتكەن. مەن 1979-1994 جىلدار ارالى­عىندا جول قۇرىلىسىندا جۇمىس ىستەدىم. جاڭاتاستان اۋىلعا كەلەتىن جولداعى «جالدىڭ ءىشى» ءومىرى جون­دەۋ كورمەگەن. كەيبىر جولدار كەزىن­دە مۇنايدىڭ قالدىعىنان جاسال­عان. ول دا ساپاسىز. كەزىندە بۇل اۋىلدا قوناقۇي, ءدارىحانا, مون­شاعا دەيىن بولعان. كەڭشار 1998 جىلى تاراعان كەزدە, ول دا كەلمەس­كە كەتتى. ايتپەسە اۋىل قانداي كەرە­مەت ەدى. جاڭاتاسقا باراتىن جول­دان بولەك, اۋىل ىشىنە دە جول كەرەك. قازىر كوشە جەل سۋىرعان قۇمنان اياق الىپ جۇرگىسىز», دەيدى جايلاۋكول اۋىلىنىڭ تۇرعىنى جاكەن رۇستەم ۇلى.

جالپى, قازىرگى كەزدە اتالعان اۋىلدا 74 ءۇي بار. كەزىندە مۇندا 400-گە جۋىق ءۇي بولعان. بىراق توقى­راۋ جىلدارى ەل اۋىلدان ۇدەرە كوشىپ كەتىپ, بۇگىندە قالعان ادامدار ءوزىنىڭ تىرشىلىگىن ىستەپ كۇنەلتىپ وتىر. جەرگىلىكتى جۇرتشىلىقتىڭ نەگىزگى جانايقايى وسى – جول ماسە­لەسى. ولار وبلىس باسشىلىعى بۇل ماسەلەگە نازار اۋدارىپ, شەشىپ بەرسە ەكەن دەيدى. ايتپەسە كوپشىلىك اۋدان ورتالىعىنىڭ وزىنە ارى-بەرى قاتىناۋ قيىندىق تۋدىراتىنىن ايتىپ دابىل قاعۋدا. ال كۇن سۋىتىپ, قار جاۋعان كەزدە ەكى ورتادا بايلانىس مۇلدە ۇزىلەدى ەكەن. اۋىل ارقا دالاسىنا جاقىن بولعاندىقتان, بۇل جاقتاعى قىس مەزگىلى دە بولەك. قىستىڭ كوزى قىراۋدا باسى اۋىرىپ, بالتىرى سىزداعان ادامدى جاڭاتاس قالا­سىنا جەتكىزۋدىڭ ءوزى مۇڭ. قاتار جاتقان قامقالى, شىعاناق, جاي­لاۋ­كول اۋىلدارىندا دا قازىرگى كەزدە فەلدشەرلىك-اكۋشەرلىك پۋنكت بولعانىمەن, دارىگەرلەر جوق. ناۋقاستاردىڭ جاتىپ, ەمدەلۋىنە جاعداي قاراستىرىلماعان. ءبىر جاقسىسى, اۋىلدا جەدەل جاردەم كولىگى بار ەكەن. ال جايلاۋكولدە – 3, قامقالى جانە شىعاناقتا ءبىر-ءبىر مەيىربيكەدەن عانا جۇمىس ىستەيدى.

بۇگىندە جالپى, قامقالى اۋىلدىق وكرۋگىنەن بولەك 2 اۋىلدا 897 ادام تۇرادى. جول اتالعان 3 اۋىلعا دا ورتاق ماسەلە. تۇرعىندار اۋدانعا باراتىن جولدان بولەك, اۋىل ىشىنە جول سالۋ, كوشەلەردى جارىقتاندىرۋ, ينتەرنەت تارتۋ سياقتى ماسەلەلەردى دە كوتەردى. ماسەلەن, شىعاناقتا – 2, قامقالىدا – 3, جايلاۋكولدە 7 كوشە بار ەكەن. بۇل رەتتە قامقالى اۋىلدىق وك­رۋگى­نىڭ اكىمى ماقسات تولەۋتاي كەلەسى جىلى اتالعان 3 اۋىلدان دا ءبىر-ءبىر كوشەدەن جوندەلەتىنىن ايتتى. سونىمەن قاتار شىعاناق اۋىلىن تۇنگى جارىقتاندىرۋ بو­يىنشا جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتقانىن, اۋدان اكىمى باقىتجان جاقسىلىقوۆ قاراجات تاۋىپ بەرۋگە كەلىس­كەنىن جەت­كىزدى. ال اۋىلدارداعى ينتەر­نەت ماسەلەسى تالاي جىلدان بەرى وزەك­تى. ينتەرنەت تۇگىلى ۇيالى تەلە­فون تارتپايدى. امال جوق, تۇرعىن­دار ءبىر مەزگىل شارۋالارىن ءبىتىرۋ ءۇشىن Wi-Fi جەلىسى بار اۋىلدىق اكىمدىكتىڭ, كىتاپحانا عيماراتىنىڭ ماڭايىنا توپتاسادى ەكەن. ۇيالى تەلەفونمەن بايلانىس دەگەن مۇلدە جوق. تۇرعىندار بۇگىنگىدەي تەحنولوگيا دامىعان كەزەڭدە سونىڭ يگىلىگىن كورە الماي وتىرعانىنا قىنجىلادى.

جايلاۋكول اۋلى شۋ وزەنى­نىڭ تومەنگى ساعاسىندا ورنا­لاسقان. سوناۋ مويىنقۇم, شۋ اۋدان­دارىنىڭ اۋماعىنان تومەن قاراي اعاتىن سۋ جايلاۋكول اۋ­لى­­نىڭ ماڭايى ارقىلى ءوتىپ, ارى قا­راي كورشى تۇركىستان وبلىسىن­دا­عى سۋ اياعى قۇردىمعا كەتەدى. نە­گى­­زى­نەن مۇنداعى حالىق ءالى دە مال شارۋا­شىلىعىمەن كۇنەل­تەدى. باعىپ وتىرعان مالىنا شۋ وزەنى­نىڭ بويىنان قامىس ورىپ بەرەدى. جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ءبىرازى قامقالى اۋىلىن­داعى تۇز كە­نىن­دە, مەكتەپتە جۇمىس ىستە­ي­دى. كەزىندە ەلدىڭ ءبىرازى «قام­قالى» كولىنەن بالىق اۋلاپ كۇن كورىپتى. بىراق قازىر ول كولدىڭ دە سۋى تارتىلۋدا. تۇرعىنداردى تولعاندى­رىپ وتىرعان تاعى ءبىر ماسەلە – سول شۋ وزەنىنىڭ سۋى بۇگىندە تىم تومەندەپ كەتكەن. كوپشىلىكتىڭ ايتۋىنشا, وزەن سۋىن الدەكىمدەر جوعا­رى جاقتان بايلاپ, بەرى قاراي جىبەر­مەيدى ەكەن. مۇنداعى ەل مال شارۋا­شىلىعىنا قوسىمشا ەگىن ەگىپ, باق­شا سالايىن دەسە, سۋ جوق. سول سياق­تى, اۋىلعا كومىر جەت­كىزۋ دە اۋىر جۇمىس. ونى قيان­داعى اۋىل­عا جەتكىزۋ ءۇشىن كوپ اقى سۇرايدى.

«بۇرىن قۋراعان, شىرىگەن سەكسەۋىل­دەر­دى الۋعا رۇقسات بەرەتىن. بىراق وعان قىستىڭ كۇنى ءۇي جىلىمايدى. ال وسى ۋاقىتقا دەيىن ءبىر توننا كومىردى 25-30 مىڭ تەڭگەدەن الىپ كەلدىك. بىراق ونى ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قالتاسى كوتەرە بەرمەيدى عوي», دەيدى تۇرعىندار. وسىنداي قيىن جاعدايدا وتىرسا دا, سوڭعى 4 جىلدا اۋىلدان بىردە-ءبىر وتباسى كوشپەپتى. قايتا جايلاۋكول­دىكتەر كەزىندە اۋىل سىرتىنداعى «كىرپىشقۇيعان» دەگەن جەردە كىرپىش قۇيىپ, سول كەزدەگى جامبىل تەحنولوگيالىق ينستيتۋتىنىڭ ستۋدەنتتەرى سالىپ كەتكەن ۇيلەرىن جوندەپ, تۇرىپ جاتىر. قامقالى اۋىلدىق وكۋرگى اكىمشىلىگىنىڭ جايلاۋكول ەلدى مەكەنى بويىنشا باس مامانى بوراش اۋباكىروۆتىڭ ايتۋىنشا, سەكسەنىنشى جىلداردىڭ ورتاسىندا اۋىلدا 50-60 مىڭ قوي, 3 مىڭ جىلقى, 1 مىڭ تۇيە بولعانىن ايتتى. شىنىندا دا وتە اۋقاتتى اۋىل بولعان. دەگەنمەن اۋلى بۇگىنگى تۇرعىنداردىڭ دا جاعدايى جامان ەمەس. ءتورت ت ۇلىك مالىن توسكەيگە ورگىزىپ, سودان ىرزىق-نەسىبەسىن كورىپ وتىر. تەك بۇگىندە جول, سۋ, ينتەرنەت ماسەلەلەرى كوپشىلىك ءۇشىن كوكەيكەستى ماسەلەگە اينالعان.

ءبىز كوزبەن كورىپ, كوڭىلگە تۇيگەن ماسەلەلەر وسىنداي. ەندى اۋىل تۇرعىندارى باستىسى جول ماسەلەسىنە وبلىس باسشىلى­عى نازار اۋدارسا دەيدى. جەرگىلىك­تى حالىقتىڭ ايتۋىنشا, جاي­لاۋكول اۋىلىنا كەزىندە جامبىل وبلىسى­نىڭ اكىمى بولىپ تۇرعاندا ءبورىباي جەكسەمبين كەلىپ, تاراز جانە جاڭاتاس قالالارىنا قاتىنايتىن قوعامدىق كولىك ماسەلەسىن رەتتەپ بەرىپتى. جۇرگىزۋشىنىڭ ايلىعى, كولىكتىڭ جانارمايى سەكىلدى قاجەت­تىلىكتەر وبلىس تاراپىنان سول كەزدە شەشىلگەن. تۇرعىندار سول وڭ شەشىمنىڭ ءالى دە جالعاسىن تاۋىپ كەلە جاتقانىن, بۇگىندە اپتاسى­نا تارازعا ەكى رەت, جاڭاتاسقا ەكى رەت قوعامدىق كولىكتىڭ قاتى­ناي­­تى­نىن جەتكىزدى. بىراق جەكسەم­بين­نەن كەيىن دە جامبىلدا ءبىراز اكىم جۇمىس ىستەگەنىمەن, ولاردىڭ ەش­قاي­سىسى دا جايلاۋكول اۋىلىنا ات ءىزىن سالمادى. ەندى اۋىل تۇرعىن­دارى جول ماسەلەسىنە قازىرگى وبلىس اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆتىڭ نازار اۋدارىپ, شەشىپ بەرۋىن سۇرايدى.

جامبىل وبلىسى,

سارىسۋ اۋدانى