مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق دراما تەاترىنىڭ 95-ماۋسىمى «ابايدىڭ جۇمباعى» اتتى جاڭا پرەمەرامەن اشىلدى. ۇلت رۋحانياتى كوشباسشىسىنىڭ بەينەسى تەاتر رەپەرتۋارلارىنان بەرىك ورىن العان بەلگىلى دراما پەرسوناجى رەتىندە ومىرشەڭدىگى ەشقاشان باسەڭدەگەن ەمەس. اكتەرلەر مەن رەجيسسەرلەردىڭ شەبەرلىگى ارتىپ, تاجىريبەسى مولايعان سايىن ۇلى ابايدىڭ وبرازىنا اينالىپ سوعىپ, ءار كەزەڭنىڭ تالابىنان كەلۋى زاڭدىلىققا اينالعانى قاشان.
ءبىر تاريحي تۇلعا بەينەسىنىڭ بىرنەشە رەت ساحنالانۋى كەيىپكەر بولمىسىنىڭ قايشىلىققا تولى بولىپ, دراماعا سۇراناتىندىعىنا عانا بايلانىستى ەمەس, اكتەر مەن رەجيسسەردىڭ تۇلعاعا ۋاقىت بيىگىنەن كوز سالىپ, كوركەمدىگى جوعارى جاڭا سپەكتاكل جاساۋعا ۇمتىلىسىنىڭ تولاستامايتىن تابيعاتىنان ىزدەگەن ءجون سەكىلدى. بەلگىلى اكتەر, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى بولات ءابدىلمانوۆتىڭ اراعا جيىرما جىل سالىپ, ەشقاشان ەسكىرمەيتىن, كەرىسىنشە, زامانمەن بىرگە جاڭارىپ, بيىكتەپ وتىراتىن اباي بەينەسىندە ەكىنشى مارتە ويناعانى دا سول شىعارماشىلىق تولىسۋ تاجىريبەسىنىڭ ارتا تۇسكەنىنە بايلانىستى بولعانى انىق.
1988 جىلى ءدال وسىنداي قوڭىر كۇزدە ع.مۇسىرەپوۆ اتىنداعى №86 قازاق ورتا مەكتەبىنىڭ 9 سىنىپ وقۋشىلارى اكەمتەاترعا ءا.مامبەتوۆ ساحنالاعان «ابايدى» تاماشالاۋعا كەلگەنىمىز كۇنى بۇگىنگىدەي كوز الدىمىزدا. ساحنالىق قوزعالىسى جىلدام, قىزىلدى-جاسىل كيىنگەن كەيىپكەرى مول, شىم-شىتىرىق شيەلەنىستى وقيعالارعا تولى سپەكتاكلدىڭ ءار دەتالى ءجاسوسپىرىم جۇرەكتى تەبىرەنتكەنى سونداي, «اباي» دەگەندە ءالى كۇنگە دەيىن قاز-قالپىندا سول قويىلىم كوز الدىمىزدا قىلاڭ بەرىپ وتەدى. جالت-جۇلت ەتكەن جانارى ساحنانىڭ جارىعىمەن شاعىلىسا, حالىق اراسىنان شىعىپ, ەندى قايتا حالىققا بەتتەپ بارا جاتقانداي, بىرتە-بىرتە دوڭگەلەنە بيىكتەپ بارا جاتقان جولدى قۋالاي, ەكپىندەي باسىپ, جاس ۇرپاققا امانات ايتىپ قول بۇلعاعان اباي – ءابدىلمانوۆتىڭ كۇرەسكەر بەينەسى بالا كوڭىلىمىزدە وشپەستەي بولىپ تاڭبالانىپ قالدى. قالىڭ قازاقتىڭ كوكەيىندە اباي بولىپ جاتتالىپ قالعان سول كۇرەسكەر بەينە جىلدارمەن بىرگە كەمەلدەنىپ, كەۋدەسىن قازىناعا تولتىرىپ, تولىسقان شاعىندا «اباي جۇمباعىنىڭ» شەشىمىن سۇراپ, كورەرمەن ورتاسىنا قايتا ورالۋى تەاتر الەمىندە كۇندە بولا بەرمەيتىن سيرەك جاعدايدىڭ ءبىرى.
«اباي جولى» رومانىنىڭ جەلىسىمەن, ابايدىڭ ءوز قاراسوزدەرى مەن ولەڭدەرى بويىنشا جازىلعان كومپوزيتسيالىق قويىلىمنىڭ ساحنالىق نۇسقاسىن جاساعان بەلگىلى جازۋشى-دراماتۋرگ مادينا وماروۆا مەن ب.ءابدىلمانوۆتىڭ ءوزى بولعاننان كەيىن اۆتورعا اينالعان اكتەر پەسانى ءوز بويىنا, ءوزىنىڭ ابايدى وسىلاي ويناسام دەگەن ارمان-اڭسارىنا لايىقتاپ جازىپ شىققانىن دا قويىلىمنىڭ باستى ەرەكشەلىكتەرىنىڭ قاتارىندا اتاۋعا بولادى. ەكىنشى ەرەكشەلىگى, رەجيسسۋرانىڭ, تۇتاس شىعارماشىلىق توپتىڭ فورمالىق ىزدەنىسكە بوي ۇرعانى. جاس رەجيسسەر ءاريداش وسپانباەۆانىڭ ساحنالاۋىنداعى «اباي جۇمباعى» اباي تۋرالى بۇرىنعى كلاسسيكالىق سپەكتاكلدەردەن مۇلدە وزگەشە. ءاريداش – تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ءتول پەرزەنتى, ءححى عاسىردىڭ جاڭاشىل جاستارىنىڭ ءبىرى. سوندىقتان بولار, ونىڭ ماتەريالدى كورۋ, فورماعا سالۋ ءادىس-ءتاسىلى زاماناۋي, سونى, ءداستۇرلى ساحنالىق شەشىمنەن سانالى تۇردە باس تارتقان. ءحىح عاسىردا ءومىر ءسۇرىپ, قازاقتىڭ كەلەشەگى ءۇشىن كۇيىنىپ, كوكىرەگى قارس ايرىلعان «اباي» سپەكتاكلىن جاڭاشىل جاستىڭ, قازاق بالاسىنىڭ ءوز ينتەرپرەتاتسياسىندا بەرۋى, ءسوز جوق, بارشا ونەر سالاسىنداعى ماماندار ءۇشىن دە, كۇللى قازاق قاۋىمى ءۇشىن دە قىزىقتى بولعانى داۋسىز. دراماتۋرگ مادينا وماروۆا: «ابايدىڭ جۇمباعى» – عاسىرلار توعىسىنان تۋعان سپەكتاكل. ولاي دەيتىن سەبەبىمىز – اباي ءحىح عاسىر, اۋەزوۆ حح عاسىردىڭ باسى, بولات اعا ەكەۋمىز حح عاسىردىڭ سوڭى, ال ءاريداش ءححى عاسىر قازاقتارىمىز. وسىنداي ميكستەن, ءتۇرلى ءداۋىر قازاقتارىنىڭ شىعارماشىلىعىنان تۋعان وزگەشە تۋىندى بولدى بۇل. جاقسى ماعىناسىنداعى ەكسپەريمەنت جاسادىق دەپ ويلايمىن», دەيدى سپەكتاكل يدەياسىن تارقاتقان اڭگىمەسىندە.
وتكەن عاسىر, بۇگىنگى ۋاقىت, بولاشاق «ابايدىڭ جۇمباعىندا» قاتار ءومىر سۇرەدى. اباي قاي داۋىردە دە بىزبەن بىرگە جۇرەدى. ءار ۇرپاقتىڭ زامانداسى, ولار ءومىر سۇرگەن ءداۋىردىڭ اجىراماس, اينىماس سەرىگى. كەشەگى كۇنى كۇرەسكەر ابايدى كەيىپتەگەن ب.ءابدىلمانوۆ وسى جولى دا اقىننىڭ تۇلعالىق سۋرەتىن ءدال تاۋىپ, دانالىق, ويشىلدىق تۇنعان بايسالدى بەينەدە كورىندى. جالپى, قويىلىمعا اكتەرلەردى تاڭداۋ بارىسىندا بۇرىنعى قالىپتاسقان ستەوروتيپتى بارىنشا سىندىرۋعا تىرىسقان ارەكەت بايقالادى. كورەرمەن ساحنادان نازدانا قارايتىن, قيمىل-قوزعالىسى نازىك توعجاندى ەمەس, دينارا ۇسەنوۆا كەيىپتەگەن ەركىن, ەركە, باتىلداۋ مىنەز ارۋدى كورىپ «نەسى بار, الۋان قىرلى ابايدىڭ جۇرەگىن جالىنداعان جاستىق سەزىمىن جاسىرا الماعان جىگەرلى قىز جاۋلاماسا, باسقاعا كوڭىلى بۇرىلماس ەدى-اۋ» دەگەن وي قالدىرادى. زەرە وبرازىنداعى گۇلشات تۇتوۆانىڭ ەپيكالىق كەڭ تىنىستى شەبەرلىگى پەسا سالماعىن ارتتىرا تۇسەدى.
دراما اۆتورلارى بۇرىنعى كەڭەستىك تسەنزۋرامەن بۇرمالانعان تاريحي جايتتاردى, قۇنانباي ءتارىزدى نەگىزسىز قارالانعان عازيز تۇلعالاردى اقتاپ, ونى قازىرگى تاۋەلسىز ەل تۇرعىسىنان ءوز تۇعىرىنا قوندىرۋدى ماقسات ەتكەن, ولاردىڭ بۇل يدەياسىن قۇنانباي بەينەسىندە كورىنگەن قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى سايات مەرەكە ۇلى سالماقتى مىنەزبەن ورىنداپ شىقتى.
سپەكتاكلدە ابايدى بالا كەزىنەن, زەرە مەن ۇلجان ءتارىزدى قوس اناسىنا ەركەلەپ جۇرگەن ساتىنەن باستاپ, ازاماتتىق كوزقاراسى ايقىندالىپ, ۇلت اقىل-ويى, رۋحانيات كوسەمى دەڭگەيىنە كوتەرىلگەنگە دەيىنگى كەزەڭدەر تۇتاستىقتا ەمەس, اباي ومىرىندەگى نەگىزگى, ەرەكشە وقيعالاردى جەكە كورىنىستەر تۇرىندە الىپ, ەكسپرەسس شولۋ ءتارىزدى كورەرمەن نازارىنا جالت ەتكىزىپ ۇسىنۋ كوزدەلگەن. وقيعا جەلىسى ابايدىڭ ءوز ولەڭدەرىمەن ورىلە وتىرىپ, فيلوسوفيالىق مازمۇنىنىڭ زاماناۋي ستسەنوگرافيالىق تىڭ تاسىلدەرمەن بايىتىلا تۇسكەنى – سپەكتاكلدىڭ ۇتىمدى تۇسى. ستسەنوگرافيا دەمەكشى, ساحنا «ويعا تۇنىپ تۇردى», كوزگە كورىنگەننىڭ ءبارى اكتەرگە قوسىلىپ «وينادى», قىسقاسى, ساحنا «سويلەدى». بۇل م.اۋەزوۆ تەاترىندا كوپتەن بەرى كورىنبەي كەتكەن جاڭاشىلدىق. تەاتردىڭ قويۋشى سۋرەتشىسى مۇرات ساپاروۆتىڭ شىعارماشىلىق ىزدەنىسىنەن تۋعان دەكوراتسيا سپەكتاكل جەتىستىگىنىڭ ەلۋ پايىزىن قۇرادى دەسەك, بۇل ءسوزىمىز ۇشقارى بولماس. مەيلىنشە مينيماليزمگە باعىندىرىلسا دا, ساحنادا بىرنەشە رەت تەحنيكالىق تۇرعىداعى اسا كۇردەلى امال-تاسىلدەر ورىندالدى. ادەتتەگى ءولى دەكوراتسيانىڭ ءىزى دە بولعان جوق. ستسەنوگرافيا تولىقتاي ماتىنمەن بايلانىستىرىلدى. ابايدىڭ يىعىنا ارتقان اۋىر جۇكتى, جۇرەگىن كەرنەگەن باتپانداي قايعىسىن, كۇيىنىشىن اق, قىزىل ءتۇستى اۋىر اتلاس شىمىلدىقتاردىڭ «كوتەرىپ تۇرۋى», ال اقىننىڭ ء«سوز ۇقپايتىن ناداننان كۇندە جەڭىلىپ» كوڭىلى جەرمەن-جەكسەن بولعان ساتتەردە سول شىمىلدىقتاردىڭ ءبىر مەزەتتە ءۇزىلىپ, سۋسىپ جەرگە ءتۇسۋى رەجيسسەر مەن سۋرەتشى ويىنىڭ عاجاپ ۇيلەسىمىن كورسەتتى.
سپەكتاكل ساحنا توبەسىنە ىلىنگەن ۇلكەن دومالاق اينانىڭ تۇبىندە وتەدى. ءومىردىڭ, قوعامنىڭ شىندىعىن, ادامداردىڭ سۇمدىعىن وسى اينا كورسەتىپ تۇر. ءوزىمىزدى وزىمىزگە كورسەتىپ تۇر. سىرتقا كەرى شاعىلىسىپ تۇسكەن ىشكى شىندىعىمىزدىڭ جۇزىنە قاراۋ مۇمكىن ەمەس, جۇرەك داۋالامايدى, ال قاراۋعا باتىلدىعى جەتسە, كوزىمەن شەر شۇقيدى. ياعني اباي – ءبىزدىڭ اينامىز. ءبىزدىڭ شىندىعىمىز. بۇكىل كەمشىلىگىمىزدى, قاتەلىگىمىزدى ىشىمىزدەن سۋىرىپ الىپ, الاقانعا سالعانداي ەتىپ كورسەتەدى. «اينا – اباي الەمى. ەكىنشى, توبەدەن ءبارىن كورىپ, باقىلاپ تۇرعان كوز تارىزدەس. ءبارىن كورۋشى, ءبىلۋشى اللانىڭ كوزى دەسەڭىز دە, ابايدىڭ كوزى دەسەڭىز دە, بارىنە سايادى. كەيدە ول شاڭىراقتىڭ دا قىزمەتىن اتقارادى. ال درامانىڭ شارىقتاۋ شەگىندە كورەرمەنگە «ال ەندى ءوز ىشكى جان دۇنيەڭە دە ءبىر مەزەت كوز سالشى, سەن قاندايسىڭ – تازاسىڭ با؟» دەگەن يشارانى تۇسپالدايدى دەيدى ساحنا سۋرەتشىسى مۇرات ساپاروۆ.
«ابايدىڭ جۇمباعى» – كوپشىلىك ساحنامەن مولىنان قامتىلعان, كوركەمدىك بيىگى جوعارى, ءان-بيمەن تولىقتىرىلعان كەڭ تىنىستى, اۋقىمدى قويىلىم. اباي سەكىلدى ۇلتتىق دراماتۋرگيانىڭ كلاسسيكالىق بەينەسىنە كوتەرىلگەن تاريحي ءىرى تۇلعانى جاڭا ۋاقىت تالابىنا ساي بەينەلەۋ جولىنداعى تەاتردىڭ سۇبەلى تابىسى.
الماتى