ۇستازدىڭ ابىرويلى جولى

راسىندا, ادەپحان تورەحان ۇلى­نىڭ شىعارماشىلىق قابىلەتى, ويلاۋ مادەنيەتى, ىنتا-زەيىنى قاجىر-قاي­راتپەن تولىق ءبىلىم الۋعا مول مۇمكىندىك تۋدىردى. رۋحاني جەتىلۋىنە قازپي مەن كازگۋ-دەگى ادەبي كەشتەر, اسىرەسە, مۇحتار اۋەزوۆ, قانىش ساتباەۆ, ءسابيت مۇقانوۆ, عابيدەن مۇستافين, ورىنبەك جاۋتىكوۆ, قاجىم جۇماليەۆ, مالىك عابدۋللين سىندى ۇلت زيالىلارىنىڭ, عىلىم قايراتكەرلەرىنىڭ لەكتسيا-سۇح­باتتارىن وي جۇگىرتىپ, سانامەن سارالاپ تياناقتى تىڭداۋدىڭ ناتيجەسىن­دە كەرەمەت اسەر دارىتقانى, تولىق ءبى­لىمدى مەڭگەرگەنى داۋسىز. ەل باسىنا ۇيى­رىلگەن قايعى بۇلتىن بالاۋسا بولمى­سىمەن قابىلداعان, تازالىقتى, ادامشىلىقتى مۇرات ەتكەن جاس ناۋ­شا ءومىردىڭ دە, تۇرمىستىڭ دا, زامان­نىڭ دا, ءبىلىمنىڭ دە, ىزگىلىكتىڭ دە, كا­سىپتىڭ دە ءمانىن تەرەڭ ۇقتى. قازاعىم­نىڭ «حالىق قارتايمايدى, قارا جەر قارتايمايدى» دەيتىن قاعيداتىن جۇ­رەگىمەن ءتۇسىندى, قالامگەرلىك قابى­لە­تى­مەن ءتۇسىندىردى. مۇنىڭ تاعى دا ءبىر سە­بەبى بار. تاعدىردىڭ تالكەگىندە, ءتاتتى ءدامىن دە تاتقان ادەكەڭ ورتا مەك­تەپتىڭ تابالدىرىعىن قىتايدا ات­تادى دا, كوكشەتاۋ وڭىرىندە جالعاس­تىردى دا, 1957-1959 جىلداردا اتا-بابا قو­نىسى جاركەنت وڭىرىندەگى اۋليە­اعاش باۋىرىنداعى ىبىراي ال­تىنسارين اتىنداعى ورتا مەكتەپ­تە وقىپ, تالاي تاماشا تالىمگەر-ۇستاز­داردىڭ الدىن كوردى, ءتالىمدى ءدارىسىن بويعا ءسىڭىر­دى. سولاردىڭ بىرەگەيى – ءىسى دە, ءسوزى دە, كىسىلىك قاسيەتى وزگەشە «قا­زاق­­­ستانعا ەڭبەك سىڭىرگەن مۇعالىم» حيميك زاعيرا نۇسىپبەكوۆا ەدى. ول قازپي-دە وقىعان جىلدارىندا الاش قايراتكەرلەرىنىڭ كوزىن كورگەن, اسى­رەسە ساكەن سەيفۋلليننىڭ لەكتسيا­سىن تىڭداعانىن جانە ونىڭ شەشەن دە كەلىستى سويلەيتىنىن, كوركەم كەل­بەتىن, كەسەك تۇلعاسىن مولدىرەتىپ اڭگى­مە­لەپ, شىنايى شىنشىلدىقپەن جەت­كىزەدى ەكەن. وقىعىش, توقىعىش, ۇق­قىش ادەپحان تورەحان ۇلى وي-سەزىم, جان دۇنيەسىن بايىتىپ, كوزقاراسىن كە­ڭەيتىپ-كوركەيتىپ, جۇرەك, كوڭىل قازى­نا­سىنا, رۋحاني يگىلىگىنە اينالدىرا بىل­گەن, ۇستازدىق, اقىندىق ەڭبەگىندە, شە­جىرەشىلدىك-دەرەكنامالىق, اۋىز ادە­­بيەتى ۇلگىلەرىن جيناۋشىلىق, جازۋ ونە­­رىندە شەبەرلىكپەن قولدانعان. ونىڭ «تىر­­شىلىكتىڭ ءبىر تۇتاس تۇلعاسىمىن» دەۋى شىنايى سىرى, جانىنىڭ لالا لەبىزى.

ۇلتتىڭ ۇلىق قاسيەتتەرىن بولمىسىنا دارىتقان, جەر-سۋ اتاۋلارىنىڭ جەتىك بىلگىرى, تۋمىسىنان تەكتى سالپىق ءبيدىڭ شوبەرەسى, قاراكوكتىڭ تۇقىمى ادەپحان تورەحان ۇلى «وسسەك, وسسەك, وسسەك» دەپ اتا-بابالارى جاراتقان يە تىلەگەن مۇباراك مەكەن كوكتال اۋى­لىنداعى اباي مەكتەبىندە 43 جىل ۇس­تازدىق ەتتى. كەلەشەكتىڭ كەمەل تۇل­عاسىن, ۇلى دالانىڭ يەسىن باۋلۋدا ەرە­­سەن ىڭكارلىكپەن, ينديۆيدۋالدىق-شى­عارماشىلىقپەن قىزمەت جاسادى. وسى ءبىر ەڭبەگىنىڭ كۋالىگىندەي – «حا­لىققا ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ وزىق قىز­مەتكەرى, الماتى وبلىسى مەن پان­في­لوۆ اۋدانىنىڭ «قۇرمەتتى ازا­ما­تى» اتاندى. قازاقستان رەس­پۋب­ليكا­سىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازار­باەۆ­­تىڭ العىس حاتىمەن ماراپاتتال­دى. ول سون­داي-اق قازاقستان جازۋشىلار جانە جۋر­ناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى.

ءبىر اسەرلى سۇحباتىندا ءوز ءىسىنىڭ ماي­تالمانى ادەپحان تورەحان ۇلى ۇستاز قاسيەتتەرى دەيتىن ۇلى ۇعىم قان­­داي دەگەندە, ونىڭ سىر-سيپاتىن بى­­لايشا جىكتەپ, تالداپ كورسەتىپتى. ولار: ادەپتىلىك, ويلامپازدىق, تال­عام­­پازدىق, اسەرلەنگىش, كورەگەندىك, ەڭ­بەكقورلىق, ازاماتتىق, ادامگەر­شى­لىك, ىسكەرلىك, تارتىپتىلىك, مەيىرىم­دى­لىك, راقىمدىلىق, ادالدىق, اق­نيەت­­تىلىك, تىلەكتەستىك, ىنتالىلىق, ۇجىم­­­شىلدىق, سىنشىلدىق, يدەيا­عا سە­نىم­دىلىك, شىنشىلدىق, سىنشىل­دىق, قيسىندىلىق, بابالارعا دەگەن سۇيىس­پەنشىلىك, بايقاعىشتىق, ىلتي­پات­تىلىق, تاباندىلىق, جاۋاپكەرشى­­لىك, جاي­دارلىلىق, اشىقتىق, قاراپا­يىم­دىلىق, ادىلدىك, تاپقىرلىق, باتىلدىق, ۇقىپتىلىق, سىپايىلىق, سەزىمتالدىق جانە ت.س.س.

وسى ءبىر تاڭداۋلى سۇڭقارلىق نى­شاندار ابىز اقساقال ادەپحان تورە­حان­ ۇلىنىڭ بويىندا تۇنىپ تۇر. ونىڭ ۇشان-تەڭىز ۇستازدىق پەن شى­عار­­ما­شى­لىق ەڭبەگى – سونىڭ جارقىن دا­­لە­لى. يمپەراتور ءى پەتر ايتىپتى: «بى­رەۋ­­­دىڭ ادام ەكەنىن, نە نادان ەكەنىن ايىرۋ ءۇشىن 10-اق مينۋت سويلەتۋ كەرەك؟ نەمەسە: ءجۇسىپ بالاساعۇني: «كىسى سيرەك ەمەس, سيرەك كىسىلىك» دەگەن-ءدى. مەن 2020 جىلدىڭ 14-ءشى ناۋرىزىندا تاجىريبەسى مەن ءبىلىمى, بىلىگى مەن دۇنيە تانۋ تەرەڭدىگى, ادامگەرشىلىگى مەن ەڭبەكشىلدىگى ءبىر-بىرىنە ۇشتاسقان ار-وجدانى تازا ارداگەرمەن ۇلى اۋىل شارۋاشىلىق عىلىمىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, مەرينوس قويىنىڭ اۆتورى ايبىن ادەپحان ۇلىنىڭ داريا داستارحانىنىڭ باسىندا جۇزدەسىپ اڭ­گىمەلەستىم, ومىرباقي وسى ماۋەلى باي­تەرەكتەي كىسىنىڭ ىعىندا جۇرگەندەي, جاقسىلاردىڭ رۋحىن تىرىلتكەندەي, زەيىن-زەردەمە وي جۇگىرتكەندەي, نۇرىنا بولەنگەندەي سەزىندىم. ءوزى تولعانىپ جۇتىنتىپ جەتكىزگەندەي, تاريح سىرى, ءومىر جىرى, ۇلىلار داۋسى كوركەم اۋەزە شەرتكەندەي. بۇل كىسىدە ناعىز ۇس­تازعا لايىق قادىرلى قاسيەتتەر, ياعني ءبىلىم, تانىم, مادەنيەت, پاراسات, وي­لاۋ دەڭگەيى جوعارى بۇلانايداي زاڭ­­عار شىعارماشىلىق تۇلعا ەكەنى انىق بايقالادى. ادەكەڭمەن سويلەسۋ, پىكىر­لەسۋ ءبىر عانيبەت. ۇستاز بولمى­سى, دا­رەجەسى, ەرەكشە جاراتىلىسى, پەيىل-كوڭىلى قانداي دەگەندە مۇحاممەد پاي­­عامبارىمىزدىڭ (س.ع.س) ۇستازعا دە­­گەن ىزەت-ءىلتيپاتى ويىمىزدى ساۋلە­لەن­­دىرەدى. پايعامبارلاردىڭ ساردارى ۇيى­نەن شىققاندا 2 توپتى كورەدى. 1-ءشى توپ اللاعا جالبارىنۋدا. 2-ءشى توپ تالاپكەرلەردى وقىتىپ جاتىر ەكەن. «سونان سوڭ ۇلى ۇستازدىڭ جىبەرگەن ەل­شىسىمىن عوي دەپ, تالىمگەرلەردىڭ قا­تا­رىنا كەلىپ جايعاسىپتى. تەگىندە, ادام بالاسىن مەيىرلەنىپ وقىتۋ, قوعام­دى ىزگىلەندىرۋ – ۇستاز ماڭدايىنا جا­زىلعان باقىت! ۇستاز جولى – ادام­شى­لىق جولى.

ۇستازدىق جولدا جانكەشتىلىكپەن ەڭبەكتەنگەن ەل زيالىسى وي-قيالىن, سە­زىم دۇنيەسىن تەربەگەن جاراتىلىستىڭ تازا, پاك كورىنىستەرىن, تاڭعاجايىپ سۋ­رەتتەرىن زەردەلى, جۇيرىك سانا­مەن قابىلداپ, مۇمكىندىگىنشە كەلىس­تى سيپاتتاۋلار تۋىنداتادى. مى­سا­لى, «بەلجايلاۋ», «باباقونىس – با­سات­­جۇرت», «تۋعان جەردى ارالاپ, ءجۇر قايتالىق», «سابالى», «ورتەڭ ساي», «تاۋدى اڭسايمىن» جانە وزگە دە جىر-تولعاۋلارى سىر دەستەسىمەن, ءسوز كەستەسىمەن ايرىقشا كوركەمدىك اسەر­گە بولەيدى. تابيعاتتىڭ تۇڭعيىق سىر­لارى مەن بوياۋلارىن جانداندىرىپ, اسسوتسياتسيالىق بايلانىستار, پوە­زيالىق سالىستىرۋلار جاسايدى. ماسەلەن:

ءومىردىڭ ورگە تارتىپ ورىمدەرى,

جوندارىڭ, جوتالارىڭ كەرىلەدى.

گۇلدەرگە قوناقتاعان شىق مونشاعى,

ادامنىڭ اساۋ قۋعان تەرى مە ەدى

(«بەلجايلاۋ»).

گۇلدەردىڭ حوش ءيىسى, كوركەمدىك الەمى وعان «قوناقتاعان شىق مونشاقپەن» اسەرلى كورىنىسكە يە بولۋدىڭ ۇستىنە قازاق بالاسىنىڭ بەينە ءبىر اساۋ قۋعانداعى تەرىمەن ۇقساتۋى سونشالىقتى پوەزيا­لىق بەزەندىرۋدىڭ ءوزى.

ادەپحان تورەحان ۇلىنىڭ ازامات­تىق اۋەنگە باي اسقاق داۋسىندا, جالىندى لەبىزىندە ماڭگىلىك ەلگە, كەڭ بايتاق كوسىلگەن دالاسىنا دەگەن مەيىرىم, دار­حاندىق, كەمەل كوزقاراس بار.

تاۋدىڭ ايبىن-قۇدىرەتىن, سۋرەتىن, ۇلى دالانىڭ تامىلجىعان تابيعاتىن, ۇلىلىعىن بولمىسىنا سىڭىرگەن, شىعار­ماشىلىق ونەرى مەن ونەگەسىن رۋحتان­دىرعان, قاناتتاندىرعان. بۇعان مىنا ءبىر ساۋلەتتى سويلەمدەر, قۋاتتى, شۋاق­تى, شۇعىلالى شۋماقتار دالەل.

ادەپحان تورەحان ۇلىنىڭ ماعىنالى ءومىرى مەن شابىتتى وي تولقىندارى مىنا ءبىر تۇيدەكتە ايقىن بەدەرلەنگەن:

جەتپىس بەستە جەلمەيمىن,

ءبورى جەلىس اياڭىم,

تۋعان جەردى ءورىس قىلىپ,

ولەڭىمدى جايامىن.

جەتپىس بەس جىل كورگەنىم,

اي مەنەن كۇن, اسپانىم

ومىرىمدە وشپەيتىن,

مەنىڭ ءومىربايانىم.

...سايىن دالا, شىڭ-قۇزدار,

سىرلاسامىن باقتارمەن

قۇرداس بولىپ كەتەمىن,

مامىرمەن دە, اقپانمەن.

(«جەتپىس بەسىم سۇر كيىك»)

اقىننىڭ باستى مۇراتى – ادالدىق پەن تازالىق, ىزگىلىك پەن مەيىرباندىق. ەندەشە وسى ءبىر ءمولدىر قاسيەتتەر ادەمى كورىنىس تاپقان:

حالىقتىڭ بايتاق تاجىريبەسىن, ءتا­لىمىن, تۇرمىسىن, ءجون-جوبالارىن, ەتنومادەنيەتىن جۇيرىك بىلەتىن ادەپ­حان اقساقال «كيىز ءۇيى قازاقتىڭ», «تاي­قازان», «وشاق», «ەر-تۇرمان», «كوك­پار», «قامشى» دەيتىن جىرلارىندا بىلگىرلىك تانىتادى, پوەزيالىق سۋرەتتەۋلەر وربىتەدى:

سالشى, انا, ويۋلاعان سىرماعىڭدى,

سىرماعىڭدا جاسىرىن

سىر قالىڭ-دى.

ەتبەتىمنەن جاتىپ اپ وقيىنشى,

جازعان ويۋ-ورنەكپەن سىرلارىڭدى. («سىرماق»)

پوەزيانىڭ ءسانى – سىر مەن سەزىمگە وي مەن سۋرەتكە باعىنعان كوركەم تەڭەۋ­لەر تىزبەگى قانداي مانەرلى, اۋەزدى دە­سەڭىزشى!

ادام بالاسىنىڭ رۋحاني جەتىلۋى­نىڭ ايرىقشا ءبىر قاينار كوزى – عالام­دى, جاراتىلىستى, وسىمدىكتەر الەمىن, جان­دى-جانسىز دۇنيەنى شىنايى نيەت­پەن, تۇيسىكپەن, قابىلەتپەن كورە ءبىلۋ. كورە ءبىلۋ كورەگەن زەردەنى جاق­سى قاسيەت­تەرمەن بايىتادى. وسى تۇر­عى­دان كەلگەندە, ۇلى دالانىڭ داڭق­تى سۋ­رەتشىسى ءابىلحان قاستەەۆتىڭ ونەر­­پاز­دىق, سۋرەتشىلدىك تۇلعاسىن بىلىم­پاز­دىقپەن تۇبەگەيلى سيپاتتاعان. وي جۇ­گىرتىپ وقيىقشى:

نازىك ليريزم, كۇيلىلىك, سىرشىلدىق – ءا.تورەحان ۇلى پوەزياسىنىڭ باستى سيپاتى. ول نەنى جىرلاسا دا جان-تانىمەن, اقىندىق قۋاتپەن, سۋرەتكەرلىك قابىلەت-قارىممەن, كوركەمدىك سۇلۋلىقپەن سىڭ­عىرلاتىپ جەتكىزەدى:

اققۋ كوركەم ايدىن كولدى ىزدەگەن,

اق بوكەندى كورسەم جاپان

تۇزدە مەن,

جوعالتقانىم تابىلعانداي

ىزدەگەن,

گۇلدى كورسەم جاپىراعىن ۇزبەگەن,

سونى ساۋلەم ءوزىڭ بە دەپ قالامىن.

ات سۋارىپ قايتسام

سىلقىم بۇلاقتان,

ءۇن ەستىسەم سىبدىر

قاققان قۇراقتان,

اي ساۋلەسى تۇسكەن ەركە تولقىنعا,

جار قاباقتان جاسىرىن

تاس قۇلاقتان,

سونى ساۋلەم ءوزىڭ بە دەپ قالامىن.

ۇستازدىعىنا سوزگە, ويعا, پىكىرگە ۇس­تالىعى ۇشتاسقان ادەكەڭنىڭ ءبىراز ولەڭ-جىرلارى ەل تاريحى مەن تۇلعاتانۋعا قاتىستى («قاراقول مەن ەسەنقول», «اتى­كەي باتىر», «سالپىق بي بابامنىڭ رۋحىمەن سىرلاسۋ»). شەجىرەلىك دەرەك­تەر مەن تاريحي مالىمەتتەر دە جەت­كى­لىكتى. بۇلاردى اقىل ەلەگىنەن وتكىزىپ, تال­عامپىزدىقپەن قولدانادى.

ءبىلىمدار كەي رەتتە عىلىمي پوەزيا ۇلگىسىنە دە («كوك كۇمبەزى») جۇگىنەدى, قازاقتىڭ دانالىق كوزقاراسى مەن عيبراتتى پايىمداۋلارىن دا («قازاق ايتقان») گۇلدەندىرىپ جىرلايدى.

ۇستازدىق جولدا ەل العىسىن ارقا­لاعان, ادەبي-شىعارماشىلىق, ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ەڭبەگىندە حالىق دانا­لى­عىن, ەل مەن جەر تاريحىن زەردەلەگەن ادەپحان تورەحان ۇلىنىڭ «اۋليە­اعاش» تۋراسىندا تولقىپ تەبىرەنگەندە «زامانىنىڭ سىرلاسى, عاسىرلاردىڭ قۇرداسى», «اقساقالى اعاشتىڭ, بەرە­كەسى ورماننىڭ» دەيتىن لاعىل لەبىزى بار. ەندەشە ءوزى دە قازاقتىڭ شەجىرەلى, داناگوي اقساقالى. ول ايتادى: «سوناۋ 1954 جىلدان باستاپ اكەلەپ, اعالاپ, الدارىنان كەسە وتپەي, قادىر-قۇرمەت تۇتاتىن قاسيەتتى اقساقال اكەلەرىم مەن سەزىمتال, سىر مىنەزدى اعالارىمنان ەس­تىگەن, ەل-جۇرت اراسىنداعى اڭىزعا اينالعان, شەجىرە سارىندى» بايانداردى جۇيەلەپ جازدىم. سونىڭ ايعاعى – ونىڭ قوجبامبەت بي (1815-1883), سال­پىق بي (1830-1900), قارامەندە بي (حVI ع.), سادى بي, تانا بي, داۋلەت بي, مالدىباي بي, ءشانتى بي (1833-1900), شويناق باتىر جايلى جازبالارى. زاماننىڭ, حالىقتىڭ ءسوزىن سويلەگەن ءدىلمار-شەشەندەردىڭ ەلدىك ىستەرى, ەرەسەن تاپقىر بيلىك-كەسىم­دە­رى كەلىستى اڭگىمەلەنەدى. ۇلى جىبەك جو­­لىنىڭ تاريحىمەن دە بايلانىستىرۋى دا بۇل جازبالاردىڭ تاريحي­لىق, ما­دەنيەتتانۋشىلىق, ەلتانۋشى­لىق ءما­نىن تەرەڭدەتە تۇسەدى. ايتالىق, «ساۋ­­دا سالپىق», «باي سالپىق», «بي سالپىق» جاركەنتتەگى مەشىتتى ساۋ­لەتتەندىرۋگە, قالا, ەگىنشىلىك مادە­نيە­تىن وركەندەتۋگە, عاجايىپ گۇل­دەر­­دىڭ تۇقىمدارىن, اعاشتاردىڭ كو­شەت­­تەرىن يت ارقاسى قياننان اكەلىپ وتىر­­عىزعانىن باجايلاپ تۇسىندىرەدى. وركەنيەت بيىگىنە قۇلاش ۇرعان سالپىق ءبيدىڭ التىننان (مۇندا قىتايشا جازۋ بار) جانە گاۋھاردان (مۇندا ورىسشا جازۋ بار) قۇيىلعان مورلەرى بولعان. اسىلى, سالپىق بي تۇلعاسى مەن مۇراسى تولىق باياندالعان.

ءوز اكەسى تورەحاننىڭ (1908-1945) كۇلايمەن, دانەمەن ايتىس­تارىن حات­قا تۇسىرگەن. بۇلار قىز بەن جىگىت ايتى­­سىنىڭ بىرەگەي ۇلگىسى. سونىمەن قا­­تار ۇزدىك ماقال-ماتەلدەردى دە جي­ناق­تاعان.

ول جەر-سۋ اتاۋلارىنىڭ شىعۋ توركىنى مەن شىنايى سىرىن ەل اۋزىنداعى كونە اڭىزدارعا سۇيەنە وتىرىپ ايقىندايدى. بۇل ورايدا «اۋليەاعاش», «دەلەگەي», «قىزىلەسپە», «كەرەي بۇلاق», «مايلى شوقى», «مالايقارا», «باساتقاراعاي», «بۋراقوجىر», «باركورنەۋ», «سىمتاس», «ۇيگەنتاس» جانە ت.س.س.

جەر-سۋ تامىرشىسى «جوڭعار الا­تاۋى» ۇعىمىن بىلايشا تۇسىندىرەدى: «جوڭعار» «جوتالى, جوندى», ياعني «جو­نى قارلى جوتالى الاتاۋ», «جونى قار الاتاۋ» سونان ىقشامدالىپ «جوڭ­عار الاتاۋى» اتالعان دەيدى. نەمەسە «قىز ۇياسى» قۇزىنىڭ ماعىناسى: الا­پات ايقاستا قازاقتىڭ قاھارمان جىگىتى مەن ونىڭ پەرىشتەدەي ءمىنسىز سۇلۋ جاراتىلعان قارىنداسى جاۋ قو­لى­نا تۇسەدى. قالماق قولباسشىسى قازاق ارۋىنا عاشىق بولىپ, تىلەگىن جەت­كىزەدى. ەگەر دە كەلىسىم بەرسەڭ, اعاڭا ەركىندىك بەرەم دەپ ۋادە بەرەدى. بۇعان قىز كونبەيدى. بىردە قالماق نويانى اڭدا ءجۇرىپ زاڭعار قۇزداعى مۇزبالاقتىڭ ۇياسىن كورىپ, ونىڭ بالاپانى ۇشۋعا تالپىنعانىنا كوڭىلى اۋىپ, بيىككە ورمەلەپ شىعاتىن سايىپقىران جىگىت ىزدەيدى. بىراق ەشكىمنىڭ دە جۇرەگى داۋالامايدى. سونان نە كەرەك تۇتقىن قىز قۇز جارتاستىڭ باسىنا شىعىپ, بالاپاندى مەن قولىڭىزعا قوندىرامىن دەيدى. ءبىر شارتىم بار: اعامدى ەلگە, ۇيگە قايتاراسىڭ. قىز وجەتتىگىمەن ساي­تان­نىڭ سىرعاناعىنداي جارتاستىڭ ۇستىنەن بالاپاندى قولعا تۇسىرەدى. اقى­لى اسقان ارۋ اپپاق ءتانىم مەن تا­زا جۇرەگىم قالماققا قور بولعانشا, ار­قاندى بوساتىپ جىبەرىپ, وسى ءبىر ۇيانى اسىل سۇيەگىم ماڭگى-باقي تۇراق ەتسىن دەپ, زارلى جارتاسقا جابىسىپ قالعان. سول ءبىر زاماننان داڭقتى قىز مەكەندەگەن قۇز «قىز ۇياسى» اتانعان دەپ جازادى شەجىرەشى. سونداي-اق اقىننىڭ «قىز ۇياسى» دەيتىن داستانى دا بار.

ءا.تورەحان ۇلىنىڭ «ۇلتتىق تانىم-تاعلىمى», «ەڭكەيمەگەن ەمەننىڭ بۇ­تاق­تارى», «باركورنەۋ», «ەلىم دارحان, جەرىم باي» ء(ۇش تومدىق) دەگەن تانىمدىق, تاعىلىمدىق ەڭبەكتەرىندە ۇلتتىق سالت-داستۇرلەر, حالىقتىق پەداگوگيكا, ويىن-ساۋىقتار, ۇلتتىق بۇيىم تۇرلەرى, ۇلتتىق بولمىستىڭ كيەلى ۇعىم­­دارى, دانالىق قاعيداتتار ءمانى, ما­عىناسى, اسىل تەگى تەكسەرىلەدى.

ونىڭ قازاق راديوسىنان دا «سا­عىنىش سازى», «نازگ ۇلىم», «تاۋ قىزى», «قىزىل ەسپە», «جايلاۋ ءانى» ء(انى, ءسوزى اۆتوردىكى), «جاز ديدارلى جاركەنت», «اناما» ء(سوزى اۆتوردىكى), «قىرقىنشى جىلداردىڭ كەلىنشەگى» اتتى اندەرى شىرقالادى.

تەگىندە, ۇستازدىق جولدا ونەگەسى مەن ورەلىلىگىن, شەبەرلىگى مەن ىزگىلىگىن اياماعان, ونەر جولىندا ء«ومىر جىرىن, تاريح سىرىن» تولعاعان, قىران كورەگەندىگىمەن ماۋەلى اۋلەتتىڭ باعبا­نىنا ءھام «ادامدىق ديحانشىسىنا» اينالعان سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە شىققان ەل سەركەسى ابىز اقساقال ادەپحان تورەحان ۇلىنىڭ ەل-جۇرتى, ەر-تۇرمانى امان بولعاي دەپ تىلەيمىن!

 

سەرىك نەگيموۆ,

قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور