تۋ الىپ, تۇلپار مىنگەن…

سول بارقىتبەل مەن بارلىق, التاي مەن ساۋىر-سايقان اراسىندا جايىلىپ جاتقان قازاق اسكەرىن ءبىر تۋدىڭ استىنا بىرىكتىرىپ, ودان تومەنگى وسكەمەن مەن جەتىسارايعا (سەمەيدىڭ سول كەزدەگى اتى) كوز الارتقان قالماق كۇرەندەرىن التايدان ءارى اسىرىپ, ق ۇلىستايعا دەيىن قۋىپ تاستاعان قابانباي باتىر ءوز جانىنا حالقىنىڭ قامىن, ەلىنىڭ ەرتەڭىن ويلاعان ەرجۇرەك ەرلەردى توپتاستىرا ءبىلدى. كەرەي جانىبەك پەن ساتى داۋلەتباي, كوكجارلى كوكجال باراق پەن سارجومارت تاناش, ۋاق بايان مەن بۋرا قوشقارباي سىندى وت جۇرەكتى ورەندەر ەراسىل بابامىزدىڭ قالبا, تارباعاتاي, التاي ماڭىندا, جوعارعى ەرتىس بويىندا قۇبا قالماقپەن بولعان ۇرىستاردا قايسارلىعىمەن تانىلعان سەنىمدى سەرىكتەرى بولدى. بيىل سولاردىڭ ءبىرى – ۇمبەتەي جىراۋ «تۋ الىپ, تۇلپار مىنگەن ەر داۋلەتباي» دەپ جىرعا قوسقان, قابانباي اتامىزدىڭ ءوزى «داۋلەتباي, ەدىڭ قايراتىم!» دەپ قيماي قوشتاسىپ, قاسيەتتى اق تۋىن ءوز قولىمەن تاپسىرىپ كەتكەن ساتى بالاسى – داۋلەتباي باتىردىڭ تۋعانىنا دا 300 جىلدان اسىپ بارادى.

داۋلەتباي – ون بەسىندە جاۋىنا قىلىش سەرمەگەن, وتىزىندا بۇكىل ءۇش ءجۇزدىڭ ۇرانىنا اينالعان ەر قابانبايدىڭ ەت جاقىن ەتەنە تۋىس ءىنىسى. تولە بي دانا «شاڭىراعى كۇيرەپ, اڭىراۋى جيىلەپ بارا جاتقان ەلىڭنىڭ بىرلىگىن شىڭدار شىراق بار ما؟» دەپ تورىققانداي بولعاندا توپ باسىنان تابىلا بىلگەن جان سەرىگى. ەسپەمبەت باتىر تۋرالى قيسسادا جىر باسى:

نايماننىڭ تۋ باسشىسى –

بايجىگىت ەر قابانباي… –

دەپ كەلسە, «قابانبايدىڭ جارالمىشى» قيسساسىنداعى:

ماع ۇلىم بايجىگىتتەن ءۇش ۇل تۋعان,

جۇمىق, توعاس, ءھام مامبەت كۇندە دۋمان.

بۇلاردان نەشە ءتۇرلى جاقسى شىعىپ,

باتىرلىق, جومارتتىقپەن بەلىن بۋعان…

دەگەن جولدار بار. ال وسى داۋلەتباي باتىردىڭ اتا-ءجونىن قىسقاشا تاراتار بولساق, ول بىلايشا ورىلەدى: نايمان قاراكەرەيدەن – بايجىگىت, ودان – جۇمىق, توعاس, مامبەت تارايدى. مامبەتتەن – قوجاعۇل, قوجاعۇلدان – قابانباي تۋعان. ال بايجىگىتتىڭ ءبىر ۇلى – جۇمىقتان – ساتى, ساتىدان – داۋلەتباي تۋادى. داۋلەتبايدان: قىستاۋباي, كوتەش, جانتۇگەل, جامەڭكە, مارقا, بايتىلەس جانە بايتۇگەل اتتى جەتى اتا تاراعان. ولاردىڭ ونىنشى-ون ءبىرىنشى ۇرپاقتارى قازىر ءبىر شەتى تارباعاتاي تاۋىنىڭ تەرىسكەيى مەن ءبىر شەتى باتىرلىق جىر-داستانداردا ءجيى ايتىلاتىن ماڭىراق پەن شورعا, زايسانكول اراسىندا ءۇرىم-بۇتاق تاراتىپ وتىر. ءداۋ اتانىڭ شوبەرەسى – ءتانتىباي بي دە وت ءتىلدى, وراق اۋىزدى شەشەن ادام بولعان. بۇكىل ارعىن, نايماننىڭ كوش باستاعان كوسەمدەرى مەن ءسوز باستاعان شەشەندەرى باس قوسىپ, جەر داۋى مەن جەسىر داۋىن ءبىر جاقتى ەتە الماي ەلدى كىدىرتىپ قويعان ءبىر سىن ساتتە ءسوز سۇراپ: «ەل بولساڭ – قۇشاقتاسىپ بىتىسەتىن, يت بولساڭ – ىرىلداسىپ كەتىسەتىن ۋاقىتتارىڭ بولدى عوي, اعالار. بۇل ۇنسىزدىكتەرىڭنىڭ ءمانى نە؟» دەپ يگى جاقسىلاردى سوزدەن ۇتىپ, القالى ءماجىلىستىڭ الدىن اشىپ بەرەتىن دە سول بالا ءتانتىباي. ال كوك ءسۇمبىنىڭ ۇشىمەن, سوم بىلەكتىڭ كۇشىمەن, وت جۇرەكتىڭ سۇسىمەن ءوز ەلىن تورعاۋىتتىڭ توزاعىنان, قالماقتىڭ شەڭگەلىنەن قۇتقارعان, سول ءبىر سويقان سوعىستىڭ باسىنان اياعىنا دەيىن جەلدىڭ وتىنەن, جاۋدىڭ بەتىنەن تابىلعان داۋلەتباي باتىر جايىندا ايگىلى ۇمبەتەي جىراۋ:

قالماقتى قۋىپ قاشىردىڭ,

قارا ەرتىستەن وتكىزىپ

التاي تاۋعا اسىردىڭ, – دەسە,

ساتى جانۇزاق ۇلى ءارىمجان اقىن كەيىن ءوز اتاسىنىڭ ەرلىگىن:

قابانباي, قوساي, داۋلەتباي –

قاتاعان حاننىڭ جيەنى.

بايجىگىتتەن شىققان ۇشەۋى,

باتىر بولىپ كيەلى…

باتىر بولىپ ءبىر كەزدە

نايماندى اتام باستاپتى.

قارسىلاسقان دۇشپاندى,

قايراتىمەن جاسقاپتى

قابانباي مەن داۋلەتباي

جاۋعا قارسى شاپقاندا,

حالقىن وڭعا باستاپتى… – دەپ جىرلاعان.

…تاريح كومبەسىندە قالعان سوناۋ ءبىر جاۋگەر­شىلىك زاماندا قالماقتىڭ بوسمويىن دەيتىن باتىرىنىڭ دا جەرىمىزگە ارىنداپ ات ويناتىپ, توبەمىزگە قايقى قىلىش ۇيىرگەنىنەن كوزىقاراقتى قازاق حاباردار بولار, ارينە. سول بوسمويىندى جەكپە-جەكتە توعاستان شىققان انار باتىر ءولتىرىپ, ونىڭ ۇلكەن قىزىن توعاس باتىر الىپ, ودان قوساي باتىر, ەكىنشى قىزىن قوجاعۇل الىپ, ودان قابانباي باتىر, ال ءۇشىنشى قىزىنا جۇمىقتان شىققان ساتى ۇيلەنىپ, ودان داۋلەتباي باتىر تۋعان. قابەكەڭ كۇش-قايراتى ەرەن, جۇرەك وتى قايتپايتىن داۋلەتباي ءىنىسىن سەگىز جاسىنان باستاپ جانىنا ەرتىپ ءجۇرىپ باۋلىپ, 13 جاسىندا جاۋعا سالعان. ءوز قولىنان ۇيلەندىرگەن. 1984 جىلى پەكيندەگى «ۇلتتار» باسپاسىنان جارىق كورگەن «قازاق قيسسالارى» اتتى كوپتومدىقتا جاريالانعان «قابانباي» قيسساسىنداعى مىنا ءبىر جولدار سونىڭ ايقىن ايعاعىنداي:

داۋلەتبايدى سەگىزدە

سەرۋەنگە ەرتىپ بارىپ ەم.

توعىز جاسار كۇنىندە

قوڭىرات دەگەن ءبىر ەلدەن

ايتتىرىپ بەرىپ الىپ ەم.

(«قازاق ادەبيەتى» گازەتى, 1990 ج., 5 قاڭتار).

ەل اۋزىندا, ءتۇرلى اڭىز-ءافسانالاردا ايتىلاتىن اڭگىمەلەرگە قاراعاندا, ول قاپساعاي دەنەلى, اقسۇر ءجۇزدى, تىك يىق, وتكىر جانارلى, شىمىر دا جيناقى ءارى وتە قارۋلى ادام بولىپتى. اعايىندى قوس باتىردىڭ التايداعى جىلدارىنان باستاپ اراجىگىنىڭ اجىراماعاندىعى قىتايداعى قازاق زەرتتەۋشىلەرى زەينوللا سانىك پەن بەيسەنعالي سادىحاننىڭ ەڭبەكتەرىنەن بولسىن, ءارتۇرلى جىرلار مەن قيسسالار نۇسقالارىنان بولسىن انىق اڭعارىلادى. «سايىپ كەلگەندە, – دەپ جازادى قوس اۆتور وزدەرىنىڭ 1991 جىلى «جازۋشى» باسپاسىنان جارىق كورگەن «قاراكەرەي قابانباي» اتتى ەڭبەگىندە, – جۇمىق داۋلەتباي باتىر, توعاس قوساي باتىر, مۇرىن بورانباي باتىر, تۋما شىڭقوجا باتىر… ءبارى دە قابانبايدىڭ جاقىن تۋىستارى».

…موڭعولدىڭ دولانقارا باستاعان ەلۋ-الپىس ادامى ساۋىرداعى مەركىت ەلىنىڭ كوپ جىلقىسىن بارىمتالاپ, ولاردى قابانباي مەن داۋلەتباي باستاعان 40 جىگىت ەرتىستەن وتە قۋىپ جەتەدى. سول جەردە دولانقارانىڭ ءوزى بىلەگىن سىبانىپ تاس­تاپ اتىپ شىعادى دا, قابەكەڭدى جەكپە-جەككە شاقىرادى. قالقانىنىڭ بىت-شىتىن شىعارىپ, قالماق باتىرىن ءاپ-ساتتە-اق جايراتىپ سالعان قازاق قولباسىنا ەندى دولاننىڭ كەگىن الامىن دەپ اتان وگىزدەي تۇركەش باتىر تۇرا ۇمتىلادى. اڭىسىن اڭداپ تۇرعان ءىنىسى – داۋلەتباي قايراتىن جيىپ الىپ, تورتوبەلگە قامشى باسىپ, ويناقتاپ توپ ورتاسىنا شىعا كەلەدى.

كەلە سالىپ قالماق تا

تۇرا ۇمتىلدى داۋلەتكە.

شاپشاڭدىقپەن داۋلەتباي

كەلتىرمەدى ناۋبەتكە.

سىلتەدى نايزا بۇيىردەن,

قىرانداي كوكتەن شۇيىلگەن.

جامساتقان كوپتى قۋ ەكەن,

الىستى جايپاپ قيىرمەن.

داۋلەتباي ەدى قايلالى,

شانىشتى سەرمەپ نايزانى.

وكىرىپ ءتۇسىپ اتىنان,

تۇركەش باتىر جايرادى…

ەسەن قايتتى ەلىنە,

ساۋىردىڭ شىقتى بەلىنە.

قابانبايدىڭ ەرلىگى

ءمالىم بولدى كوبىنە.

جاستان شىققان داۋلەتباي

تانىلدى جۇرتتىڭ كوزىنە.

ابىلاي حان بولىپ, قابانباي قولباسى بولىپ تۇرعان شاقتا جوڭعار شاپقىنشىلارى بەيبىت جاتقان قازاق جاساقتارىن سان رەت ويسىراتا شاۋىپ, قىزىل قىرعىن سوعىس سالىپ, جەرىن تارتىپ الىپ وتىرعان. سونداي ءبىر الاساپىران كەزدە, جاۋ جاق قاپتالدا قوساي, تاما باتىرلاردىڭ جاساعى قالقان بولىپ, مىڭعىرعان جىلقىلارى سوناۋ ورقاشار جەرىنە دەيىن سوزىلىپ جاتقان ءبىر ماۋەتەك شاقتا التايداعى القابەك-بىلەزىككە بەكىنگەن تورعاۋىتتار تاعى دا مىڭ-مىڭداپ جىلقى بارىمتالاپ, بىرقىدىرۋ اداممەن بىرگە تامانىڭ ۇلى بايقونىستى دا ءولتىرىپ, تارباعاتاي وڭىرىنە ءبىرجولا بەكىنىپ الادى. جاۋدان ۇركىپ قالباعا قاراي قاشقان ەل اعىنى قاتتى وزەننەن وتكەل تابا الماي, كوپ ادام سۋعا كەتەدى (كەيىن شارۋاشىلىق قاجەتى ءۇشىن سۋ بوگەنى سالىنعان, قازىر بوزشا, ماڭىراق, اقجار اۋىلدارىنىڭ ىرگەسىنەن اعىپ وتەتىن تاۋ وزەنىنىڭ «قاندىسۋ» اتى سودان قالعان دەگەن اڭىز بار…). توقساننىڭ سەڭگىرىنە شىققان تاما باتىر ەلدى ساۋىرعا تياناقتاتىپ, داۋلەتبايدى دەرەۋ تارباعاتايدىڭ باتىسىنداعى باقتىنىڭ موينىندا وتىرعان قابانبايعا شاپتىرادى. بۇل – اتاقتى شورعا سوعىسى اتانىپ تاريحتا قالعان, سەكسەن كۇنگە سوزىلعان قاندى سويقاننىڭ باسى ەدى. قىلىشىنان قان سورعالاعان باتىرلار اتا جاۋدان ايلاسىن اسىرىپ, جاساقتاردىڭ جان اياماي ارپالىسۋىنىڭ ارقاسىندا قالبادان شورعاعا دەيىنگى ءوڭىردى جاۋ شەڭگەلىنەن قايتادان قايتارىپ الادى. التاي مەن ساۋىر-سايقان, قارا ەرتىس پەن نۇر زايسان, مارقا مەن نارىن اراسى تورعاۋىتتان تازارتىلادى. بوسقان ەل قارعىبا-بازار مەن ويشىلىككە, شورعا مەن بوعاس ماڭىراققا قايتادان قونىس تەبەدى. سول جىلدارى الاكول مەن باقتى ماڭىندا دا دۇربىتتەر دۇربەلەڭى بەلەڭ الدى. «دۇربىتتەر قاتىنسۋ بويىندا تاعى ءبىر رەت باس قۇراپ, وزدەرىنشە تۇرىستىق بەرمەك بولعان. بىراق ول تالاپتارىنان دا ەشتەڭە شىقپادى. جەكە سايىسقا شاقىرعان بادىنجاپ زايزاندى جۇمىق داۋلەتباي باتىر ەكى اينالىمعا كەلتىر­مەي, نايزامەن ءىلىپ تاستادى» (قابدەش ءجۇما­دىلوۆتىڭ «دارابوز» تاريحي رومانىنان, ءى توم).

سول جىلدارى تارباعاتاي ءوڭىرى بويىنشا تاريحتا قالعان قاندى شايقاستاردىڭ ىشىندە ماڭىراق ماڭىنداعى ۇرىس تا اسا اۋىر بولعان. بارقىتبەل, ساۋىر-سايقاننىڭ شىعىس بەت قاپتالىنداعى ماڭىراق سىلەمدەرىندە سىرەسە بەكىنىپ العان ءارى وق قارۋمەن جاراقتانعان تورعاۋىت پەن ءدۇربىت قاتتى قارسىلاسادى. «بۇل ۇرىستا داۋلەتباي باتىر باستاعان جۇمىق جىگىتتەرى ەرەكشە كوزگە ءتۇستى. انشەيىندە ءار قادامىن اڭداپ باسىپ, ساق جۇرەتىن داۋلەتباي بۇل جولى ولەر-تىرىلەرىن ۇمىتىپ, ۇنەمى الدىڭعى شەپتە شابۋىلداۋمەن بولدى. باتىردىڭ كوزىنە قان تولىپ, بەت-الپەتى دە جان شوشىرلىقتاي وزگەرىپ كەتكەن. شاماسى, مۇنداي جانكەشتى ولەرمەندىكتەن اجالدىڭ ءوزى دە قايمىعاتىن بولۋى كەرەك, اق كوبىگى شىققان تورتوبەلدىڭ ۇستىندە ۇرشىقتاي ءۇيىرىلىپ, الداسپانىن وڭدى-سولدى سىلتەگەندە, بەينە ورمان وتاپ كەلە جاتقانداي, جاۋ ورتاسىن قاق جارىپ, ارتتاعى اسكەرگە جول اشىپ وتىردى» (بۇل دا سوندا).

قابانباي بابامىزدىڭ جاۋ كەلەردە دۇرىلدەيتىن قاسيەتتى اق تۋى دا وسىدان ءۇش عاسىر بۇرىنعى جوڭعار جورىقتارىنان حاباردار قازاقتىڭ ەسىندە بولار. «ەر قابانباي» قيسساسىندا:

جاپاندا جەل جوق مەزگىل جاتقانىندا,

اق تۋى اسپان كەرنەپ كۇرىلدەيدى, –

دەپ سۋرەتتەلەتىن, جورىقتا العا ۇستاپ الىپ جۇرەتىن سول تۋىن باتىر بابا كەيىن جان سەرىگى – داۋلەتبايعا تاپسىرىپ جاتىپ: «ەلگە يە بول, جاۋىڭنان ساقتان, قابانباي ءولدى دەگىزبە!» دەپ وسيەت ايتقانى «قيسسا مامبەت ۇلى قابانباي» داستانىندا باياندالادى. قابەكەڭنىڭ جاستىق جالىنىنداي, اساۋ ارىنىنداي بولعان داۋلەتباي باتىردىڭ «تۋ الىپ, تۇلپار مىنگەن ەر داۋلەتباي» دەگەن قوسالقى اتى دا سودان قالعان…

سىن شاقتا سەمسەر ىلگەن بىلەگىندەي بولعان, قىستالاڭدا يىقتاس تىرەگىندەي بولعان جالىن جىگەرلى ءىنىسىن قابەكەڭ كوزى جۇمىلعانشا جانىنداي جاقسى كورگەن. ەرەن تۋعان ەراسىل بابامىزدى اۋىر دەرت مەڭدەپ, و دۇنيەلىك بولۋعا بەت قاراتقاندا قىزىلسۋ-شار بويىندا وتىرعان داۋلەتبايعا شابارمان جىبەرتكەن. جولاي كەزدەس­كەن قويشىدان ءجون سۇراعاندا ول قابەكەڭنىڭ اۋىلىنا كەشە عانا بارىپ قايتقانىن, ۇلى سارداردىڭ تەتەلەس ءىنىسىن اسىعا كۇتىپ جاتقانىن ايتادى. جىردىڭ كوڭىلدى قوزعار وسى ءبىر تەبىرەنىستى تۇسى بىلاي ورىلگەن:

س ۇلىق جاتىر قابانباي,

ەكى اياعىن جيمايدى,

كەتۋگە ءسىزدى قيمايدى.

ەرىندەرىن جالايدى,

كەلدى مە دەپ داۋلەتباي

ەسىك جاققا قارايدى…

تارباعاتايدى تورىعان تورعاۋىت پەن ءدۇربىتتى, مارقا مەن نارىن ماڭىنا ەلەۋرەي ەنىپ كەتكەن ۇرانحايلاردى جاپىرا قۋىپ تاستاپ, جۇمىقتىڭ جەتى بالاسىنىڭ اتا قونىسىن اڭداتقان قابانباي اعاسى سياقتى داۋلەتباي باتىر دا تارباعاتاي وڭىرىندە ات تىزگىنىن تارتقان سوڭ جۇمىقتان تاراعان ساتىنىڭ بەس بالاسى مەن اتالاس تۋىسى – سايبولات ۇرپاقتارىنا ماڭىراق پەن ارعاناتى, بارقىتبەل مەن زايسان كول اراسىنان ادىلدىكپەن جەر ءبولىپ بەرگەندىگى دە تاريحي شىندىق.

بىراق, ءبىر وكىنىشتىسى – اتاقونىس جەرى ءۇشىن جانىن جالداپ, قانىن توككەن وسى باتىر بابا اتىنا ءالى كۇنگە دەيىن وبلىس ورتالىعى – وسكەمەننىڭ ءبىر كوشەسى بۇيىرماي كەلەدى. حالقىمىزدىڭ جاعاسىنا جارماسىپ, ءتىلى مەن دىلىنە ورشەلەنە قارسى بولعان, «بۇكىل شىعىس قازاقستان – اتام زامانعى رەسەي ولكەسى» دەپ ۇرانعا ايتاق قوسقان گولوۆكوۆ دەگەن دەپۋتاتقا بەتتەرى بۇلك ەتپەي-اق مير كوشەسىن الىپ بەرگەن قالالىق ءماسليحات باسشىلارىنىڭ قابانباي مەن داۋلەتباي نەمەسە كوكجال باراق پەن تاناش, بي بورانباي دەسە تەرىس اينالۋىنىڭ استارىندا ءبىر جىمىسقى سىر جاتقان سياقتى... ايتپەسە, قالانىڭ قاق ورتاسىندا-اق كيروۆ, وردجونيكيدزە, ۆوروشيلوۆ, پيتەرسكيح كوممۋناروۆ, نوۆاتوروۆ سياقتى ءمانسىز دە ماعى­ناسىز اتاۋلاردان اياق الىپ جۇرە المايسىز. ءتىپ­تى, باتىردىڭ ءوزى تۋىپ-وسكەن, قانشاما قاندى شايقاستا جاۋ شەڭگەلىنەن قۇتقارىپ قالۋ ءۇشىن جانكەشتىلىك جاساعان تارباعاتاي اۋدانىنىڭ وزىندە رەسمي تۇردە داۋلەتباي ەسىمى بەرىلگەن بىردە-ءبىر اۋىل-ايماق جوق. جوعارىدا ءوزىمىز ايتقان قاندىسۋ وزەنىنىڭ بوگەلگەن اۋزىندا وتىرعان وتىز ءۇيلى بوزشا اۋىلىنىڭ ادامدارى بۇدان پالەنباي جىل بۇرىن وبلىس, رەسپۋبليكاعا جازعان ءوتىنىش-حاتتارى مۇلدە حابار-وشارسىز كەتسە دە وزدەرىن سول داۋلەتباي باتىر اتىنداعى اۋىلدا تۇرىپ جاتىرمىز دەپ الدارقاتىپ كەلەدى. سوندىقتان كەزىندە ءبىر شارۋاشىلىقتىڭ ورتالىعى بولعان ماڭىراق اۋىلىندا شوعىرلانعان ءۇرىم-بۇتاعىنىڭ سول اۋىلعا ەراسىل بابامىزدىڭ سارقىلماس ىرىسىنداي, جان سەرىك تىنىسىنداي بولعان مۇراگەرى – داۋلەتباي اتى بەرىلسە دەگەن تىلەك ايتىپ, ماسەلە كوتەرۋى – تولعاعى باياعىدا جەتكەن قۇپتارلىق باس­تاما. سونداي-اق, قازاقتىڭ حاس باتىرىنىڭ تۋىن ءوز قولىنان العان ايبىندى ەرگە ارناپ ءبىر ەڭسەلى ەسكەرتكىش تۇرعىزاتىن دا ۋاقىت جەتتى. بۇل – «بولار ەلدىڭ بالاسى ءبىرىن ءبىرى باتىر دەيدى» دەگەن پاراساتتى تۇيسىكتەن تۋعان وتە ورىندى تالاپ ءارى ارۋاقتار الدىندا كۇنى بۇگىنگە دەيىن وتەلمەي كەلە جاتقان اسىل پارىز, ارداقتى قارىز دەپ ويلايمىز. ىرگەلى ەلدىڭ بالاسىنا ىرىلىك جاراسادى. تەك سونى ەل تىزگىنىن ۇستاعان ويى ورەلى, كەڭەسى كەلەلى, نامىسى بيىك ازاماتتار قۋانا قۇپتاپ, قولداۋ كورسەتسە نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى.

جۇماعازى يگىسىن,

قازاقستان جۋرناليستەر وداعى

ءاليحان بوكەيحانوۆ اتىنداعى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى.

وسكەمەن.