سورەدەگى قۇمىرالار سويلەسە...

مۇراجايدىڭ قورىندا قولا, تەمىر ءداۋىرى مەن ورتا عاسىرلاردا تۇرعىندار تۇتىنعان 50-گە جۋىق قىش قۇمىرا بار. قۇمىرالاردىڭ ىشىنە بۇككەن قۇپياسى كوپ. جا­سامپاز جادىگەرلەر الىستان قا­راعان ادامعا قاراپايىم زات بولىپ كورىنۋى مۇمكىن. ايتسە دە, ىن­دەتە زەرتتەپ, تەرەڭىنە ۇڭىلگەن جەتەلى ادامعا ونىڭ قادىر-قاسيەتىن ۇعۋ ءتىپتى وڭاي. ساز بالشىقتى جا­دى مىقتى, ءتىلىن تاپسا سويلەي جو­نەلەتىن ءتىرى اعزا دەسە بولادى. ول عىلىمي تۇرعىدا دالەلدەنگەن تۇ­جىرىم. شىنىندا «قۇمىرالار سويلەيدى» دەگەنگە كىم سەنەدى. دەسە دە, ولاردىڭ ءاربىرى ءوز ءداۋىرى, سول زا­مانداعى ادامداردىڭ تىرشىلىگى جونىندە سىر شەرتەرى انىق. مۇنى مۇراجاي قىزمەتكەرلەرى دە جاقسى تۇسىنەدى. كەلگەن قوناقتارعا تاري­حي ەسكەرتكىشتەردىڭ كەپيەتىن ءتۇ­سىن­دىرىپ, كەلەشەكتىڭ ساناسىنا ساۋلە قۇيۋدا.

– ساز بالشىقتىڭ قاسيەتى مۇنىمەن عانا شەكتەلمەيدى. ول وتقا دا وتە ءتوزىمدى. ماسەلەن, قاس-قاعىمدا سان مىڭ شاقىرىم قاشىق­تىققا زاۋلايتىن زىمى­ران­دار موتورىنىڭ ساز بالشىق­تان جاسالعان كەراميكادان قۇيى­لاتىنىن بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەس. سەبەبى مىڭداعان گرادۋس ىستىق شىعاراتىن عارىش كەمەسىنىڭ موتورىندا جانعان وتقا ەشقانداي تەمىر زاتى توتەپ بەرە الماي بال­­­قىپ كەتەدى. ال كەراميكا, كە­رى­سىنشە, وتتىڭ قىزۋى كۇشەيگەن سايىن قاتايا تۇسەدى. قازىرگى كومپيۋتەرلەر مەن فلەشكالاردىڭ ەسكە ساقتاۋ «ميشىعى» – جادىسى دا وسى ساز بالشىقتان ىستەلەدى. ءسات سايىن مىڭداعان اقپاراتتى جي­ناقتاپ, قايتا تاراتۋعا سازدان جاسالعان ميشىقتار عانا قابىلەتتى ەكەن, – دەيدى مۋزەيدىڭ ءبولىم مەڭ­گەرۋشىسى جازيرا تاۋەتوۆا.

ونىڭ ايتۋىنشا, ساز بال­شىق­تىڭ قۇرامى زيانسىز. ول ءوزىنىڭ تابيعي ءونىم ەكەنىمەن دە ايرىقشا. ادام فيزيولوگياسى كالتسيدى توپىراقتان الادى. «ال ساز قۇرامىندا 60 پايىزعا دەيىن كالتسي ەلەمەنتى بار. با­لاعا بالشىق يلەتۋ ارقىلى كوپ­تەگەن پسيحو-فيزيولوگيالىق اۋرۋ­لاردىڭ الدىن الۋعا بولادى. بۇل قازاقى تاسىلمەن دە استاسىپ جاتىر».

سونداي-اق سازبالشىق كۇشتى انتيباكتەريالىق قاسيەتكە يە. ونىڭ قۇرامىنداعى رادي ەلە­مەنتى اعزامىزداعى زياندى زاتتاردى ىدىراتۋعا كومەكتەسەدى. ءوز كەزەگىندە قىشتان جاسالعان ىدىس­تاردى قايتا جاڭعىرتىپ, پايدالانۋ ادام دەنساۋلىعىنا وتە پايدالى.

جالپى, قىش قۇمىرالاردىڭ قازاقستان جەرىندە شىعۋ تاري­حى نەوليت داۋىرىنەن باستاۋ الا­دى ەكەن. بەرتىن كەلە شىنى قۇ­مى­رالار پايدا بولىپ, ورنىن باسقان. اسىرەسە, ارحەولوگيالىق قازبا كەزىندە تابىلعان كونە مۇ­رالار ىشىنەن قالىپقا قۇيىپ, كۇي­دىرىپ جاسالعان اشەكەيلى قىش قۇمى­رالار كوپتەپ كەزدەسەدى. سول ءۇشىن ەسكەرتكىشتەردىڭ حرونولوگيالىق مەرزىمىن, ارحەولوگيالىق مادە­نيەت­تەردى انىقتاۋدىڭ ماڭىزى زور. بۇگىندە ارحەولوگتەر سول جۇ­مىس­پەن اينالىسىپ جاتىر.

قىش ادامزات تۇرمىسىندا ال­عاشقى قولدانىستا بولعان ماتەريالدار قاتارىندا. بالشىقتان ءتۇرلى بۇيىم جاساپ, ونىڭ بەرىك­تىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن كۇيدىرۋ ءىسى مەزو­ليت داۋىرلەرىندە پايدا بولىپ, سودان بەرى توقتاۋسىز دامۋ ۇستىن­دە.

ماسەلەن, ورتاعاسىرلىق اق­تو­بە قالاشىعىندا قىش ىدىس­­­­تار­ جاسايتىن ۇلكەن پەشتەر بول­عان. وتىرار قالاسىنىڭ ورنىن قازعاندا سىنباي ساقتالعان ادەمى قۇمىرا كۇيدىرۋ پەشىنىڭ ىشىنەن تابىلعان. قۇمىرانىڭ كولەمى ءارتۇرلى, كەيبىر ۇلكەن قۇ­مىراعا 50-60 كگ ۇن سىيادى ەكەن. كۇي­دىرۋ كەزىندە قۇمىرانىڭ ءپى­شىنىن بۇزباي قاتىرۋ ءۇشىن پەش ىشىندە بىرقالىپتى جوعارى تەمپەراتۋرادا ساقتالعان. بەرتىن كەلە شىنى قۇمىرالار پايدا بولدى. قۇمىرا كوبىنە ءبۇيىرلى, ەرنەۋلى, ۇزىن مويىن­دى, كەيبىرى تۇتقالى بولىپ كە­لەدى.

ءبىر ءسات وتكەنگە كوز جۇگىرتىپ, ۇل­­تىمىزدىڭ تاريحتا الاتىن ور­­نى قانداي دەگەن ساۋالعا جا­ۋاپ ىزدەيتىن بولساق, اۋىز تولتىرىپ ايتارلىق قانشاما قۇندى قازىنامىزدىڭ بار ەكەنىن اڭداي­مىز. سونىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى وسى قىشتان جاسالعان ىدىستار ەكە­نى داۋسىز. قازبا جۇمىستارى كەزىن­دە تابىلعان قىش ىدىس­تار ادامزات قوعامىنىڭ ءار داۋى­رىنەن مول اقپارات بەرەدى. سول ار­قىلى قوعامنىڭ الەۋمەتتىك-ەكو­نوميكالىق, وتباسىلىق, ەتنو-مادەني قارىم-قاتىناسى جو­نىندەگى مالىمەتتەرگە قول جەت­كىزە الامىز. جادىگەرلەردىڭ وسىنشاما ۋاقىت ب ۇلىنبەي ساق­تال­عانىنىڭ ءوزى  – تاڭعالارلىق قۇبىلىس.

مۇراجايعا ءوڭىر-وڭىرلەردەن كەلۋ­شىلەردىڭ قاتارى سيرەگەن ەمەس. جىل سايىن ءارتۇرلى شارالار وتكىزىپ, ورتا عاسىردان قال­عان قۇندى ەستەلىكتەردەن سىر تار­قاتىپ تۇرادى.