مۇقان مەن مۋزىكا

ىزدەنىس

ايگىلى كومپوزيتوردىڭ عيب­راتتى ءومىر جولىنا كوز جۇگىرت­سە­ڭىز, استە مۇقان مەن ەڭبەكتى بولە-جارىپ قاراي المايسىز. مۇ­قان ەسىمى مۋزىكادان بولەك, ىزدەنىس ءسوزىنىڭ سينونيمىندەي دە اسەر بەرەتىنى تەگىن ەمەس. ەڭبەك جولىن بالقاش جاعاسىنداعى تۋعان اۋىلى بورلىتوبەدە قاراپايىم ەسەپشى بولىپ باستاعان بولاشاق كومپوزيتوردىڭ ءومىرىن حالىق ونەر­پازدارى سلەتىندە ءان ايتىپ شىققان جۇلدىزدى ءسات كۇرت وز­گەرتەدى. وسى وقيعادان كە­يىن مۇ­قاننىڭ ومىردەگى جولى وقىس وزگە باعىتقا بۇرىلىپ, ماس­كەۋ كونسەرۆاتورياسىنا ساپار شە­گەدى. ىرىكتەۋ كوميسسياسىنىڭ قۇ­رامىندا بولعان ەۆگەني برۋ­سي­لوۆسكي, مۇحتار اۋەزوۆ سىندى قازاق ونەرىنىڭ ءبىر توپ قايراتكەرى تالانت تابيعاتىن تاپ باسىپ تانىپ, جاس تالاپكەردى ءبىراۋىزدان قولداپ, ماسكەۋگە اتتاندىرادى. اعالار ءۇمىتى الدامايدى. ول كەز­دە كومپوزيتور 23 جاس­تا ەدى. اۋەن الەمىنىڭ ەسىگىن ءوز قۇر­داس­تارىمەن سالىستىرعاندا كەشىرەك اشقانىنىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن دە ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن ۇزدىكسىز ىزدەنىستە بولدى. كومپوزيتوردىڭ سول ىزدەنىسىنىڭ شىڭى – ايگىلى ء«بىر­جان – سارا» وپەراسىندا بە­دەر­لەندى.

قۇبىلىس

ءار ىسىنە ۇلكەن جاۋاپكەر­شى­­­­­لىكپەن قارايتىن مۋزىكا ماي­تال­مانى اتاعىن ايداي الەم­­­گە پاش ەتكەن ايگىلى وپەراعا كەل­­­مەس­تەن بۇرىن تاجىريبە جي­ناۋ, جانر تابيعاتىن يگەرۋ ماق­سا­تىندا بىلىكتى مامان ەۆگە­ني برۋ­سيلوۆسكيمەن بىرىگىپ «امان­گەلدى» قاھارماندىق وپەراسىن جازۋعا بەل شەشە كىرىسەدى. بۇل ىز­دەنىس ناتيجەسى بۇكىل قا­زاق ونە­رىنىڭ ۇلكەن وقيعاسىنا اي­نالعان ء«بىرجان – سارا» ۇلتتىق كلاس­سي­كالىق شىعارماسىنىڭ ومىر­گە كە­لۋىنە ىقپال ەتەدى.

«مۇقان ولەڭ جازباعانى­مەن, اقىن ادام ەدى». ء«بىرجان – سارا» وپەراسىنىڭ ليبرەتتوسىن جاز­عان اكادەميك قاجىم جۇ­ما­ليەۆ تولەباەۆ ەڭبەگىنە وسى­لاي باعا بەرەدى. وزگە كومپو­زي­تورلار سەكىلدى تەك مۋزىكاسىن عا­نا جازىپ, سول اۋەندى دايىن ليب­رەتتومەن بىرىكتىرە سالۋ سازگەر تابيعاتىندا بولمايتىن. وپە­رانىڭ ءاربىر كورىنىسىن جانى­نىڭ ءبىر بولشەگىندەي ايالاپ, ال­پەشتەي دايىنداپتى. ءتىپتى كەيدە قاجىم جۇماليەۆتىڭ وزىنە وپەرا ليبرەتتوسىنا قاتىستى پىكىرى مەن ۇسىنىسىن دا قوسا ايتىپ, كەمشىن ءتۇسىپ جاتقان تۇستارىنىڭ تىگىسىن جاتقىزىپ, تۇزەتىپ جىبەرەتىن كو­رىنەدى. ياعني وپەرانىڭ ءساتتى شىعۋىنا بىردەن-ءبىر ىقپال ەتكەن كۇش – مۇقان تولەباەۆ پەن قاجىم جۇماليەۆتىڭ تۇسىنىستىك ءھام ۇيلەسىمگە قۇرىلعان ءساتتى شى­عارماشىلىق وداعى بولسا, كە­لەسى سەبەپ – تۋىندىعا اۆتوردىڭ ءوز جانىنان تىڭ كورىنىس, وقيعالار قوسقاندىعى. ولار – ءبىرىنشى اك­تىدەگى ايتىس, ءۇشىنشى اكتىدەگى توي جانە ءتورتىنشى اكتىدەگى انالىق انانىڭ جوقتاۋى. سول كەزدەگى ونەرسۇيەر قاۋىم تاراپىنان دا, ونەرتانۋشى ماماندار تارا­پىنان دا بۇل تاپقىرلىق وتە جو­عارى باعالانعان. بۇدان وزگە تولەباەۆ تالانتىنىڭ تاعى ءبىر قىرى – حالىق اندەرىن, سالت-ءداستۇر, جورالعىلارىن جادىندا اينىتپاي ساقتايتىن زەيىنىنىڭ كۇشتىلىگى. وسى قاسيەتىنىڭ ار­قا­سىندا قازاقتىڭ ءداستۇر مەن قۇ­نارعا باي قازىناسى حالقىمەن قايتا قاۋىشىپ قانا قويماي, ۇلت بولمىسىنىڭ اجىراماس ءبىر بولشەگىنە اينالا العانى.

بولمىس

ءبىر قىزىعى, مۇقان تولەباەۆ جاڭا شىعارماسى دايىن بولعاندا الدىمەن ءوزى ايتىپ كورىپ, سودان كەيىن عانا قاعازعا تۇسىرەدى ەكەن. مۋزىكاسى ميىندا ابدەن جەتىلىپ پىسپەيىنشە, سازگەر رويا­لىنە جاقىندامايتىن كورىنەدى. سيمفونيا بولسىن, اريا بولسىن, مەيلى قانداي اۋەن بولسا دا الدىمەن ويىندا جازىپ الىپ, ابدەن دايىن بولدى-اۋ دەگەن شاعىندا نوتاعا تۇسىرەتىندىگى دە – مۋ­زىكا مامانىنىڭ وزىندىك ءان جازۋ ادىسىنەن حابار بەرەدى. بى­راق سوعان قاراماستان, ء«بىر­جان – سارا» وپەراسى – بۇل قالىپ­تان شىعىپ, كومپوزيتوردىڭ ءومى­رىنىڭ سوڭىنا دەيىن وزگەرتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىپ كەلگەن جالقى شىعارماسى. وپەرا جازۋ ۇستىندە سازگەردىڭ ۇنەمى قو­لىنان تۇسپەيتىن كلاۆيرلەرى – چايكوۆسكيدىڭ «ەۆگەني ونە­گين», «قارعانىڭ ماتكەسى», ءبو­روديننىڭ «كنياز يگور» وپەرالارى ەكەنىن ءبىلۋ دە تالانت تابيعاتىن تانۋدا وزىنشە سەپ­تەسەدى دەپ سەنەمىز. سونداي-اق مۇقان تولەباەۆتىڭ بويىندا تەك كومپوزيتورلىق دارىن عانا ەمەس, انشىلىك, رەجيسسەرلىك, درا­ماتۋرگتىك تالانتى دا بولعان. وپە­راداعى بارلىق پارتيالاردىڭ ورىن­دالۋىنىڭ دىبىستىق ەرەك­شەلىگىنە قاراماي, تۇگەلدەي ءوزى ايتىپ, كۇللى كەيىپكەرلەرىنىڭ ءرولىن دە ءتول ورىنداۋدا تاماشا ەتىپ ويناپ شىعاتىن كورىنەدى. مىنە, ءبىز بىلمەيتىن تولەباەۆ تابيعاتى وسىنداي ەدى.

وپىنىس

ءبىر وكىنىشتىسى, شىعارماشى­لىعى شارىقتاۋ شىڭعا كوتەرىل­گەن شاعىندا ءومىرىنىڭ تىم كەلتە قايىرىلعانى. كومپوزيتورلار وداعىن باسقارىپ جۇرگەن جىلدارى قازاقتىڭ كەسەك تۇلعالى كومپوزيتورى نەبارى 48 جاسقا قاراعان شاعىندا باقيعا اتتاندى. بۇل – 1960 جىلدىڭ 2 ءساۋىرى بولاتىن. اۋەن الەمى سولاي قاپىدا قارا جامىلدى. ءومىرىنىڭ سوڭىندا سازگەر «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ» وپەراسىن جازۋدى قولعا الادى. الايدا مەزگىلسىز اجال جەتىپ, ول جۇمىسىن اياقتاپ ۇلگەرمەيدى. قيالداعى دۇنيە ارمان كۇيىندە ءسويتىپ شورت ۇزىلەدى. كومپوزيتوردىڭ قازاسىنا قاتىستى بۇگىندە ەكىۇشتى پىكىرلەر كوپ ايتىلادى. اۋەلگى سالدار, ارينە, سوعىس دالاسىندا جابىسقان سىرقاتپەن بايلانىستىرىلادى. بىرەۋلەر كولىك اپاتىنان ۇشىراپ, ماڭگىلىك تىنىس تاۋىپتى دەسە, تاعى بىرەۋلەر قاستاندىقتىڭ قۇر­­بانى بولعاندىعىن ايتىپ قا­لادى. قالاي دەسەك تە, قا­زاقتىڭ مۋزى­كالىق مۇراسىن قاي­تالانباس جاۋ­ھارلارىمەن با­يىتقان كومپو­زي­توردىڭ جۇمباق قازا­سىنىڭ سىرى تەك ءبىر اللاعا عانا ايان. ال ولمەي­تىن ونەرى – ۇلتتىڭ ماڭگىلىك مۇراسى.