ۇبت بەدەلى نەگە ءتۇستى؟

تەستىلىك سىناق ەۋروپا ەلدەرىندە بۇدان بىرنەشە عاسىر بۇرىن ەنگىزىلگەن. ونىڭ باستى ارتىقشىلىعى – ءبىلىم بەرۋ­شى مەكەمەگە تاۋەلسىز باقىلاۋ جۇيە­سى; سۋبەكتيۆتى ىقپالدىڭ بولماۋى; با­قى­لاۋعا ادامدىق فاكتوردىڭ قاتىس­­پاۋى; مەملەكەتتىك ستاندارت تالا­بى­نا سايكەس جالپىعا بىردەي ءبىلىمدى باعا­لاۋ شكالاسىنىڭ قولدانىلۋى; ءار وقۋ­شىنىڭ ءبىلىمى مەن بىلىكتىلىك دەڭگەيىن اي­قىن­داپ, ولارعا ۋاقتىلى تالاپ قويۋ ار­قىلى ساپالى ءبىلىم بەرۋگە قولايلى جاع­دايدىڭ جاسالۋى.

و باستا, 2004 جىلى ەلىمىزدە تۇڭعىش رەت ۇبت مودەلى ەنگىزىلگەندە بەلگىلى عالىم, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ا.قۇسايىنوۆ «...ول تالاپكەر مەن تۇلەكتەردىڭ ءبىلىم ساپاسىن ءادىل باعالاۋدى جانە ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندەگى سىبايلاس جەمقورلىقتى جويۋدى قامتاماسىز ەتۋى كەرەك» («الەم­دەگى جانە قازاقستانداعى ءبىلىم بەرۋ­دىڭ ساپاسى»: الماتى-2013, 131-بەت) دەسە, سول كەزدەگى ەلىمىزدىڭ ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى ج.قۇلەكەەۆ: «ۇبت-نىڭ ماقساتى – مۇعالىمنىڭ ادىلەتسىز باعالاۋىمەن كۇرەسۋ. وتكەن جىلدارى ءبىز ۇزدىك اتتەستات يەلەرىنىڭ وقۋعا تۇسەر الدىنداعى ەمتيحاندا ەكى العانىن كوپ كوردىك. «التىن بەلگىگە» ۇمىتكەرلەردىڭ 30 پايىزى عانا ءبىلىمىن دالەلدەدى. ەڭ باستىسى, ەندى اتا-انالار قاي مەكتەپتە, قاي مۇعالىم قانداي ءپاندى جاقسى وقىتاتىنىن بىلەتىن بولدى» («ۆرەميا» گازەتى, 24.06.2004 جىل) دەگەن ەدى.

وسى جىلدارى ءبىلىمدى باقىلاۋدىڭ مەملەكەتتىك ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋ مودەلى تۇلەكتەردىڭ ءبىلىم ستاندارتىن قانداي دارەجەدە مەڭگەرگەنىن, مۇ­عا­­لىمدەردىڭ ءبىلىم بەرۋدەگى كاسىپتىك شە­بەر­­لىگىن انىقتاۋدا مول تاجىريبە جي­ناق­­­تادى. ۇبت مودەلىنىڭ جىلدار بويى اتقار­عان تاريحي ميسسياسى – ءبىلىم ساپا­سىنىڭ وسۋىنە قولايلى جاع­داي جاساۋى. وقۋ ورنىنا تۇلەكتەردى قابىل­داۋ ولار­دىڭ ءبىلىم دارەجەسىنە قاراي جۇر­گىزى­لىپ, ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندەگى سىبايلاس جەم­قورلىقتى جويۋدا ەرەكشە ءرول اتقاردى.

جالپى ءبىلىم بەرۋدە ءبىلىم ساپاسىنا قاتىستى ۇبت مودەلى, ءسوز جوق, بىردەن ءوز مۇمكىندىگىن تولىق كورسەتە العان جوق. العاشقى جىلدارى ءبىلىم ساپاسىن تەس­تىلىك باقىلاۋ مەن باعالاۋدا كەم­شىلىك تە, قيىندىق تا بولدى. ەڭ باس­تى­سى, مەك­تەپ جاڭا جۇيەنى قولدانۋعا پراك­تيكالىق تا, پسيحولوگيالىق تا جاعى­نان دايىن ەمەس ەدى.

ەڭ الدىمەن ۇبت مەكتەپ باعدارلاما­سىنداعى ءبىلىم ستاندارتىنىڭ مازمۇنىن تەست سۇراقتارى ارقىلى قامتىپ, از ۋاقىت ىشىندە جۇزدەگەن وقۋشىنىڭ ءبىلىم دەڭگەيىن انىقتاۋ مۇمكىندىگىنە كۇمان بولدى. ەكىنشىدەن, ۇبت-نىڭ جوعارعى بالدىق كورسەتكىشى تالاپكەرلەردىڭ ءبىلىم دەڭگەيىنە سايكەس كەلەتىنىنە, ولار­­دىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا اۋقىم­دى, جان-جاقتى ءبىلىم الۋلارىنا قولايلى جاعداي جاسايتىنىنا دا كۇمان­دى كوپشىلىك بىردەن سەنە قويعان جوق. تاعى ءبىر باستى ماسەلە – ۇبت-عا بەرى­لەتىن ۋاقىتقا قاتىستى ەدى. تەستىلىك مەم­لەكەتتىك ەمتيحانعا بەرىلەتىن ۋاقىت كولەمىنە دە قارسى پىكىر از بولعان جوق بىراق عالىم-ادىسكەرلەردىڭ پىكىرلەرى, جالپى مەكتەپتەردىڭ پراكتيكاسى, ءوز تاجىريبەمىزدە ۇبت-دا بەرىلەتىن 3 ساعات 30 مينۋت ۋاقىت جەتكىلىكتى ەكەنىن كورسەتتى.

الايدا ۇبت مودەلىن مونيتورينگتىك باقىلاۋ جۇيەسىندە, ساپالى ءبىلىم بەرۋدە ءتيىمدى قولدانا وتىرىپ, مول تاجىريبە جيناقتاعانىمىزعا قاراماستان, مەكتەپتە تەستىلىك باقىلاۋدىڭ رەيتينگى تىم تومەندەپ كەتتى. ءتىپتى ۇبت-نى مەكتەپتىڭ, ءبىلىم ساپاسىنىڭ رەيتينگى بولۋدان قالدى دەپ ارقانى كەڭگە سالۋشىلار دا كوبەيدى.

ءبىرىنشى كەزەكتە, ءبىلىم ستاندارتىنىڭ مەڭگەرىلىپ وتىرۋىن قامتاماسىز ەتۋ, جاي مەكتەپتەردەن بۇرىن, جوعارعى سىنىپتاردا بەيىندى ءبىلىم بەرۋدى قاتاڭ, بىرىڭعاي وقۋشىنىڭ قابىلەت-يكەم­دىلىگىنە قاراي جۇزەگە اسىرا وتىرىپ, ولار­دى وقۋ ورىندارىنا دايارلاۋ, ەڭ الدىمەن, گيمنازيا, ليتسەي, دارىندى بالالار مەكتەبىنىڭ مىندەتى. بىراق كۇندەلىكتى ءبىلىم بەرۋدىڭ ساپاسىن قاداعالاپ, پەدا­گوگيكالىق مونيتورينگتىك جۇيەنىڭ ءتيىستى دارەجەدە جۇزەگە اسىرىلماۋى, جاڭا ءتيپتى مەكتەپتەردىڭ وزىندە دە ءبىلىم ساپا­سى جاي مەكتەپتەن كوپ ىلگەرى بولا الماي وتىر. ويتكەنى ءبىلىم ساپاسىن اي­قىن­دايتىن ولشەم جۇيەسىنىڭ السىزدىگى, ۇبت رەيتينگىنىڭ ەكىنشى كەزەكتە قالۋى ءبىلىم ساپاسىن ۋاقتىلى ايقىنداپ, ولار­دىڭ ستاتۋستارىنا سايكەس قاتاڭ تالاپ قويۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى.

ەلىمىزدەگى جالپى ءبىلىم بەرۋدە ۇبت رەيتينگىنىڭ ەڭ جوعارى بولعان 2010 جانە 2011 جىلدارى تەستىلىك باقىلاۋدا تۇلەكتەردىڭ ورتا بالدارى 84,8-دەن 96,6 بالعا دەيىن كوتەرىلسە (ول كەزدە تەستىنىڭ ەڭ جوعارعى بالى – 125 بولاتىن-دى), سوڭعى جىلدارى ول كورسەتكىش 65,5 بالدان (2019 ج.) 64,0 بالعا دەيىن (2020 ج.) تو­مەن تۇسكەن (قازىرگى تەستىنىڭ ەڭ جو­عار­عى بالى – 140 بولعانىنا قاراماستان).

سوندا تۇلەكتەر بۇدان ون جىل بۇرىن تەستىلىك 125 سۇراقتىڭ 96,6-نا دۇرىس جاۋاپ بەرىپ, 77,2% اجەپتاۋىر ءبىلىم دارەجەلەرىن كورسەتسە, سوڭعى جىلدارى تەستىنىڭ 140 سۇراعىنان 64,0 بالل جيناپ, مۇمكىندىكتىڭ ورتا دارەجەسىنە دە قول جەتكىزە الماعان.

سول 2010 جىلدارى رەسپۋبليكا بو­يىنشا جاڭا ءتيپتى مەكتەپتەردىڭ ىشىندە ورال قالاسىنىڭ مامانداندىرىلعان دارىندى بالالار مەكتەبى تۇلەكتەرىنىڭ تەستىلىك ورتا بالى (41 وقۋشى) 120,7 بولىپ, 100% گرانتپەن جوعارى وقۋ ورنىنا قابىلدانعان ەكەن, كەيىنگى جىلدارى مۇنداي جوعارعى بالدىق دەڭگەي مۇلدە كەزدەسپەيدى (مالىمەتتەر ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ سايتىنان الىندى).

ءبىلىم ساپاسىنا تىكەلەي قاتىستى بۇل وزگەرىستەردەن, سوڭعى جىلدارى ۇبت-نى ءبىلىمدى باقىلاۋدىڭ ولشەم جۇيەسىنەن الىپ تاستاۋعا دەيىن بارىپ, ونىڭ رەيتينگىن تومەندەتۋدىڭ مەكتەپتەگى ءبىلىم ساپاسىنا قانشالىقتى كەرى اسەر ەتكەنىن ناقتى كورۋىمىزگە بولادى. وسى نەگىزدە كۇندەلىكتى ءبىلىم بەرۋ پروتسەسىندە, وقۋشىنىڭ مىندەتتى مەڭ­گەرۋگە ءتيىس, ءپان باعدارلاماسىنىڭ ءبىلىم ستاندارتىنداعى مينيمۋم ءبىلىمدى (تەست سۇراقتارىن) تياناقتى, جان-جاق­تى, جۇيەلى مەڭگەرىلىپ وتىرىلۋىن قام­تاماسىز ەتۋ ەكىنشى كەزەككە شىعىپ, ونىمەن جاپپاي رەپەتيتورلار اينالىسۋدا. ولار نەگىزىنەن كەشكى اقىلى مەكتەپتەر; جەكەلەگەن پەداگوگتەر; سوڭعى جىلدارى ءتىپتى ۆولونتەرلەر دە وعان قاتىسا باس­تادى.

قازىرگى تۇلەكتەر ۇبت-عا ازىرلەنۋ ءۇشىن مەكتەپتەن تىس رەپەتيتورلار جالداۋىنا, «شپارگالكا» ازىرلەۋگە جانە دە تىكەلەي تەستىنىڭ دايىن جاۋاپتارىن سىرت­تان كوشىرىپ الۋ ءۇشىن ءتۇرلى بايلانىس قۇرال­دارىن قولدانۋعا ءماجبۇر. مۇنداي كورىنىس بارلىق جەردە ادەتتەگى جاعدايعا اينالىپ بارادى. ءتىپتى جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردەگى مۇعالىمدەردىڭ وزدەرى وسى باعىتتا جۇمىس ىستەيدى دەسە دە بولادى.

مىسالى, رەسپۋبليكالىق تەست ور­تا­لى­عى ديرەكتورىنىڭ اقپاراتىنا قارا­عاندا, الدىڭعى جىلى تەستىلىك سىناق­قا قاتىسقان 88 583 تۇلەك تەستىلەۋ بارى­سىندا 84 مىڭنان استام تىيىم سالىن­عان زات, ونىڭ ىشىندە 40 مىڭنان استام ەلەكتروندى قۇرىلعى مەن 44 مىڭ­نان استام قاعاز تۇرىندەگى شپارگالكا قولدانعان («ەگەمەن قازاقستان», 4 شىلدە 2017 جىل). بۇل – تەك رەسمي دەرەكتەر. سوندا ءبىزدىڭ تۇلەكتەرىمىز ۇبت-نى تولىققا جۋىق شپارگالكا كومەگى­مەن تاپسىرادى دەگەن ءسوز. تەستىلىك باقى­لاۋدا اجەپتاۋىر جوعارى بالل جيناپ, گرانتپەن تۇسكەندەر دە, «التىن بەلگى» العانداردىڭ دا وقۋ ورنىندا ۇلگەرە الماي, وقۋدان شىعىپ جاتقاندارى ءسوز جوق, ۇبت-دا شپارگالكامەن ەمتيحان تاپسىرعاندار.

قازىرگى ءبىزدىڭ جاعدايىمىزدا تۇلەك­تەر مەملەكەتتىك تەستىلىك ەمتيحان كەزىندە شپارگالكامەن دە جوعارى بالل جينايتىنىنا كۇمانسىز قارايتىن دارەجەگە جەتكەن سياقتى. ال ول وقۋشىلاردىڭ كۇن­دەلىكتى ءبىلىم الۋعا دەگەن ىنتاسىنا دا جالپى مەكتەپتىڭ, مۇعالىمدەردىڭ ساپالى ءبىلىم بەرۋگە دەگەن جاۋاپكەرشىلىگىنە كەرى اسەر ەتىپ وتىرعان بىردەن-ءبىر جاعداي.

سوندىقتان مەملەكەتتىك ەمتيحاندا تۇلەكتەردىڭ قانداي دا بولسىن شپارگالكا قولدانۋىنا ءۇزىلدى-كەسىلدى تىيىم جاساۋ كەرەك. ۇبت مودەلىنىڭ, ءبىلىم ساپاسىن وبەكتيۆتى انىقتايتىن قىزمەتىن وزىنە قايتارا وتىرىپ, ونىڭ ساپالى ءبىلىم بەرۋدىڭ باستى فاكتورىنا اينالۋىنا قولايلى جاعداي جاساۋعا ءتيىسپىز.

تەستىلىك باقىلاۋدىڭ باستى قاعيداسى – سىرتتاي تاۋەلسىز باقىلاۋ. ونىڭ نا­تي­جە­سى جوعارى بولۋىنا مۇددەلى قان­داي دا سۋبەكتيۆتى فاكتور وعان قاتى­ناس­پاۋى كەرەك. سوندا عانا تەستىلىك ءبىلىم­دى باقىلاۋ, باعالاۋ مودەلى ءبىلىم ستان­­دارتىنىڭ ورىندالۋ دەڭگەيىنىڭ وبەك­­تيۆتى كورسەتكىشى بولا الادى. سون­­دىق­تان الداعى ۋاقىتتا «ۇلتتىق تەستى­­لەۋ ورتالىعى ۇكىمەتتىڭ نەمەسە پرە­­­زي­­دەنت اكىمشىلىگىنىڭ قۇزىرىنا بەرى­­لۋى كەرەك» دەيتىن ۇسىنىستى جۇزەگە اسى­­­راتىن دا ۋاقىت جەتكەن سياقتى. سون­­دا ۇبت مودەلى ءبىلىم جانە عىلىم مي­­­نيستر­­لىگى­نە تاۋەلسىز, سىرتتاي ەلىمىز­دىڭ جا­لپى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندەگى ءبىلىم ستان­­دار­تى­نىڭ ورىندالۋ دەڭگەيىن وبەك­تيۆتى انىق­تايتىن بىرىڭعاي ولشەم جۇ­يەسى قىزمەتىن اتقارا وتىرىپ, مۇعالىم مار­تە­بەسىنىڭ وسۋىنە دە, ءبىلىم ساپاسىنا دا وڭتايلى ىقپال ەتەر بىردەن-ءبىر بىلىم­دىك فاكتورعا اينالعان بولار ەدى.

تولىقتاي العاندا, رۋحاني جاڭعىرۋ كەزە­ڭىندە ءبىلىم ساپاسىنا قويىلىپ وتىر­عان تالاپتاردى جۇزەگە اسىرۋعا قول­باي­لاۋ بولىپ وتىرعان كەمشىلىكتەردى جو­يىپ, قول جەتكەن بار يننوۆاتسيالىق تا­جى­ري­بەنى العا دامىتا ءبىلۋىمىز قاجەت-اق.

ناسىپقالي داۋلەتوۆ,

«قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, پروفەسسور

اسقار امانباەۆ,

م.وتەمىس ۇلى اتىنداعى باتىس قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتى قابىلداۋ كوميسسياسىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت

باتىس قازاقستان وبلىسى