حاتتار گەنەرال ومىرىنەن سىر شەرتەدى

شاكىر جەكسەنباي ۇلى جەكسەن­باەۆ 1901 جىلى 28 اقپاندا باتىس قازاقستان وبلىسى وردا اۋدانى شوڭعاي اۋىلىندا دۇنيەگە كەل­گەن (كەي دەرەكتەر بويىنشا قاراقول اۋىلىندا). حان ستاۆكاسى (قازىرگى (بوكەي ورداسى) پوسەلكەسىندە باستاۋىش ۋچيليششەنى (قازىرگى مەكتەپتىڭ 8 كلاستىق ءبىلىم دەڭگەيىمەن) ءبىتىرىپ, اتال­عان وقۋ ورنىنىڭ پەداگوگيكالىق كۋر­سىنا وقۋعا تۇسكەن. 1918 جىلدان باس­تاپ جەرگىلىكتى كەڭەستە جۇمىس ىستەگەن.

1919 جىلى 1 ۇلگىلى قازاق اتتى اسكەرى پولكىنە ەرىكتى رەتىندە جازىلىپ, بولىمشە, ۆزۆود كومانديرى, ەسكادرون كومانديرىنىڭ كومەكشىسى بولدى. جىل سوڭىندا ورىنبور قالاسى بوريسوگلەبسكي كاۆالەريا ۋچيليششەسىنە جىبەرىلدى. 1920 جىلى ونى بىتىرگەن سوڭ وسى وقۋ ورنىنىڭ باستىعىنىڭ كومەكشىسى, كەيىننەن قىزىل ارميانىڭ اسكەري اكادەمياسىنا (م.فرۋنزە اتىنداعى اسكەري اكادەميا) وقۋعا ءتۇستى. 1924 جىلى اسكەري قىزمەتتە بولىپ, 1927-1928 جىلدارى قازاق اكسر اسكەري كوميسسارىنىڭ ورىنباسارى بولىپ, ۋكرايناداعى اسكەري بولىمدەردە قىزمەت ەتتى. 1931 جى­لى جوعارى اسكەري-تەحنيكالىق كۋرستاردى ءبىتىردى, قيىر شىعىس ارمياسىنىڭ ەرەكشە حيميالىق قىزمەتىنىڭ باستىعى, باتىس با­عىتتاعى حيميالىق قورعانىس ءبو­لىمى باستىعىنىڭ اعا كومەكشىسى, بريانسك مايدانىنىڭ حيميالىق قورعانىس ءبولىمىنىڭ باستىعى بولدى. ونىڭ باسشىلىعىمەن روتا قىزمەتتەرىندە جوعارى جارىلعىش وت جاققىشتار قۇرىلادى, ءتۇتىن پەردەلەرى كەڭىنەن قولدانىلا باس­تايدى. 1944-1945 جىلدارى ورتا­لىق, كەيىننەن 2-ءشى بالتىق جاعا­لاۋى جانە لەنينگراد مايدان­دارىنىڭ حيميالىق قىزمەتىنىڭ باستىعى بولادى. سوعىس اياقتالعان سوڭ 1949 جىلعا دەيىن  ك.ۆوروشيلوۆ اتىنداعى اسكەري اكادەميانىڭ حيميالىق قورعانىس كافەدراسىنىڭ باستىعى بولىپ قىزمەت ەتتى, اسكە­ري وكرۋگتەردىڭ حيميالىق قىز­مەتىن باسقاردى. 1949 جىلدان وتستاۆ­كاعا كەتكەنگە دەيىن ۆ.ۆ.كۋيبى­شەۆ اتىنداعى اسكەري ينجەنەرلىك اكادەميانىڭ كافەدرا باسشىسى جانە اعا وقىتۋشىسى بولدى. وتستاۆكادا ءجۇرىپ بىرنەشە جىل ماسكەۋ قالالىق دوسااف ورتكە قارسى قورعانىس مەكتەبىندە كومان­دير-نۇسقاۋشى بولىپ جۇمىس ىس­تەدى. «لەنين», ءتورت رەت «قىزىل جۇلدىز», ەكى رەت ء«ى دارەجەلى وتان سوعىسى» وردەن­دەرىمەن, كوپتەگەن مەدالدار­مەن ماراپاتتالدى. 1988 جىلى قايت­ىس بولىپ, ماسكەۋ قالاسىندا جەرلەنگەن.

ازامات سوعىسىنىڭ ارداگەرى حاميت داۋلەت ۇلى ءچۋريننىڭ قازاق­ستان پرەزيدەنتى ارحيۆىنە ساق­تاۋعا الىنعان جەكە قورىندا ش.جەك­سەنباەۆقا قاتىستى بىرنەشە ءىس ساق­تالعان. اتالعان ىستەردىڭ ءبىرى ش.جەكسەنباەۆتىڭ ءوز ءومىرى مەن قى­زىل ارميا قاتارىنداعى قىزمەتى, ەستە­لىك مەمۋارلار كىتابىن دايىنداۋ, قوعام وكىلدەرىمەن كەزدەسۋى تۋرا­لى كوپتەگەن مالىمەتتەر كەلتى­رەتىن جە­كە جازعان حاتتارىنان تۇ­رادى. حات الماسۋ 1943–1978 جىلدار­دى قام­تيدى.

1944 جىلعى 18 قاڭتارداعى حاتىن گەنەرال: ء«وز سەزىمىمدى بىل­دىرەتىن لايىقتى ءسوز تاپپاي وتىرمىن. ومىردە سونداي ساتتەر بولادى, باسىڭداعى جاعدايدى قاعازعا دا تۇسىرە المايسىڭ نەمەسە ايتا ال­مايسىڭ. سول جاعداي ءدال قازىر مەنىڭ باسىمدا تۇر. سەن مەنى تۇسىنەدى دەپ وي­لايمىن»... دەپ جۇرەكجاردى سوزى­مەن باستايدى. ءوزىنىڭ العىس سەزىمىن, قۇرمەتىن, ءىلتيپاتىن ايتا وتىرىپ, شيرەك عاسىردىڭ, شالعاي قاشىقتىقتىڭ كەدەرگى جاساماس­تان, الىس مەكتەپتەگى جىلدار تۋرالى قىمبات ساتتەردى ءبولىسىپ, نازار اۋدارعانىنا ريزاشىلىعىن بىل­­دىرەدى. ءوزى تۋرالى سوڭعى العان مامان­دىعى بويىنشا جۇمىس ىستەپ جاتقانىن, 1940 جىلعى شىلدەنىڭ باسىندا بولعان اڭگىمەلەسۋىن ەسكە الا­دى. سوعىس كەزىندە جازىلعان سوڭ­عى حاتى 1944 جىلعى 18 مامىر­دا كەلگەن. سودان كەيىنگى ۋاقىتتاعى حاتتارى ساقتالماعان نەمەسە ح.چۋ­رين مۋزەي, ارحيۆتەرگە وتكىزگەن بو­لۋى مۇمكىن. 1970 جىلعى 11 جەل­توقساندا حاميتكە جازعان حاتىندا ش.جەكسەنباەۆ: «سالەمەتسىڭ بە, حاميت! مەكتەپ ورىندىعىنان بەرگى دوسىم جانە جولداسىم حاميت, ءيا, مەنىڭ دە جەتپىس جىلدىعىم تاياپ قال­دى. مەندەگى بۇل ۋاقىت تىپ­تەن جاقىن – 28 اقپان 1970 جىل. ال ءبىز 1915 جىلدان باستاپ دوس بولىپ كەلە­مىز, 55 جىل تولىپ­تى – جارتى عاسىر­دان استام ۋاقىت» دەپ باس­تالادى حات. 1976 جىلعى 11 قاڭتاردا جاز­عان حاتىندا ش.جەكسەنباەۆ «سوتسياليستىك قازاق­ستان» گازەتىنىڭ تىلشىسىنە بەرگەن سۇحباتى, اڭگىمەسى جايىندا ايتادى. الماتىدان ارنايى كەلگەن ءتىلشى, شاكىردىڭ اسكەري اكادەميادان «بايدىڭ بالاسى» رەتىندە شىعارىلىپ, ونى بىتىرە الماي كەتكەن» دەگەن پىكىرىن بىلدىرەدى. سول تۋرالى ء«يا, 1921 جىلى كوميسسيا ومىرباياندىق انىقتامام جوق بولعاندىقتان وقۋدان شىعارۋ تۋرالى ماسەلە قويدى. بىراق سوڭى­نان مەنىڭ جاستىعىم مەن ۇلتىم­دى ەسكەرىپ, وقۋدا قالدىردى, سولايشا مەن اكادەميانى 1924 جىلى ءبىتىردىم. بالكىم كەيبىرەۋلەر مەنىڭ قىزمەتىممەن تانىسقىسى كەلگەن بولار» دەپ ايتادى. كەيىنگى حاتىندا دا اتالعان ءتىلشىنىڭ ماقالانى جازىپ بىتىرگەندىگىن, چۋرينمەن جو­لىققىسى كەلەتىندىگىن ايتقانىن بايانداپ, ونىڭ «مەنىڭ الەۋمەتتىك شىققان تەگىمدى بىلگىسى كەلىپ جۇر­گەن سياقتى, اڭگىمەسىن بايقاپ كورەرسىڭ» دەگەن ءوتىنىش جاسايدى. «مەنى بايدىڭ بالاسى دەگەن اڭگىمە ءورشىپ تۇرعان سەكىلدى, الگى ءتىلشى سونى انىقتاۋعا كەلگەن بولار. وسى ءبىر بوس اڭگىمە مەنى قاۋىپتەندىرەدى» دەگەن كۇدىگىن بىلدىرەدى. 1976 جىلعى 3 مامىرداعى حاتىندا: «مىنا ءتىلشى ءوزىنىڭ «بايدىڭ ۇلى بولعاننان كەيىن وقۋدان شىعارىلعان ەكەنسىز عوي؟» دەگەن سۇراعىن قويىپ الىپ, جاۋاپ كۇتپەي كەتىپ قالىپ ەدى. سول سۇراق مەنى قاتتى ويلاندىردى. ءيا, مەن بۇل جونىندە م.ۆ.فرۋنزە اتىن­دا­عى اسكەري اكادەميانىڭ ار­حي­ۆى­نەن بارىپ ناقتىلاپ كەلدىم, شى­عا­­رۋ تۋرالى شەشىم 1922 جىلى 20 قىركۇيەكتە قابىلدانعان, ەكى اپ­­تادان كەيىن 20 قازاندا, رك (ب) پ­ وك حاتشىلىعىنىڭ شەشىمىمەن وقۋ­عا قايتا قابىلداندىم». ءار تىڭ­­داۋشىنىڭ اپپەلياتسياسى ساق­تالماعان, بىراق قايتا قالپى­نا كەلتىرۋ تۋرالى شەشىمدە ش.جەك­سەنباەۆتىڭ ساياسي موتيۆتە, باي بالاسى رەتىندە ەمەس, كومانديرلىك بولىمشەلەردىڭ تاجىريبەسىزدىگى مەن دايىندىقتىڭ السىزدىگى سەبە­بىندە وقۋدان شىعارىلعاندىعى انىق­تالدى. دەنساۋلىعىنىڭ السىز­دىگىنەن ول ەكىنشى جىلعا قال­دى­رىل­عان. ونىڭ ويىنشا: «كۋي­بىشەۆ قازاقتاردى, ولاردىڭ جاع­دايىن جاقسى بىلگەن­دىكتەن, مەنى اكادەمياعا قايتا قابىل­داۋعا ش­ە­شىم شىعاردى». اتا-اناسى تۋرالى بىرنەشە مالىمەتتەر بەرىپ كەتكەن: «مەنىڭ اتام, تەگىم مەن اكەمنىڭ اتىنداعى اتام 40 جىل بويى بوكەي­حان ۇرپاقتارىنىڭ مالشىسى بولىپ, رەۆوليۋتسيانىڭ الدىندا ورتا شارۋا بولدى. ونىڭ ءۇش ۇلى مەن ءۇش قىزى وزىمەن بىرگە تۇراتىن. تۇڭعىش نەمەرەسى بولعاندىقتان اجەم باۋىرىنا باستى, بالالىعىمدى سولارمەن وتكىزدىم. اكەم ەكى باۋىرىمەن جازدا تومەنگى باسقۇن­شاقتا تۇز وندىرىسىمەن نەمەسە بو­كەيحانوۆتارعا جالدانىپ ءشوپ شابۋ­مەن اينالىستى, جەكەمەنشىك جەرى بولمادى, كەيدە ساراتوۆ-استرا­حان تەمىرجولىندا جۇمىس ىستەدى. 1918 جىلى مەن بارلىق مال مەن اۋىلشارۋاشىلىق قۇرال­دارىن جيناستىرىپ «اق نيەت» اۋىلشارۋاشىلىق ارتەلىن قۇر­دىم. ونىڭ ءوزىنىڭ جارعىسى مەن باسقارماسى بار ەدى. مەن قىزىل ارميا قاتارىنا شاقىرىلعان سوڭ ول ارتەل تاراپ كەتتى. اڭگىمە بولىپ جاتقان كەزەڭدە 1922 جىلعى كۇزدە اكەم ايتالىنىڭ ورتا شارۋاسى بولدى. 10 اتى, 3-5 تۇيەسى, 8-9 سيىرى جانە 5-6 قويى بار ەدى. 1929 جىلى اكەم م.ي.كالينين اتىن­داعى كولحوزعا كىردى, 1935 جىلى قايتىس بولعانعا دەيىن كولحوزشى بولىپ جۇمىس ىستەدى. انام مەن ءىنىم كولحوزدا 1957 جىلعا دەيىن جۇمىس ىستەدى. ءىنىم ساتباي 1939-1946 جىلدارى كەڭەس ارميا­سى قاتا­رىندا بولىپ, ۇلى وتان سوعىسىنا قاتارداعى جاۋىنگەر, سايا­سي جەتەكشى, (شتۋرمان), اعا لەيتەنانت رەتىندە قاتىستى, ەشقايسىسى ەشكىمدى جالشىلىققا الماعان, ءوز ەڭبەكتەرىمەن كۇنەلتىپ ءومىر ءسۇردى. اتام جەكسەنباي دا, اكەم ايتالى دا رەپرەسسياعا ۇشىراعان جوق, بار­لىعى ءوز اجالدارىمەن شوڭعاي نەمەسە قاراقول – م.ي.كالينين اتىنداعى كولحوزدا ومىردەن ءوتتى», دەپ دەرەكتەرمەن بولىسەدى.

باتىس قازاقستان ءوڭىرىنىڭ تۋمالارى, ازامات سوعىسى مەن ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرلەرى شاكىر جەكسەنباي ۇلى مەن حاميت داۋلەت ۇلىنىڭ ۇزاق جىلدارعا سوزىلعان بايلانىسىن كورسەتەتىن قۇجاتتار ارحيۆتە ساقتاۋلى. ەكە­ۋى­نىڭ اراسىنداعى تىعىز قا­رىم-قاتىناستى ولاردىڭ حات-حا­بارلارى ايقىنداپ بەرەدى. حات جازۋ ءۇردىسى جوعالىپ بارا جاتقان بۇگىنگى زاماندا كەڭەستىك قوعام مۇشەلەرىنىڭ بايلانىسى ءۇشبۋ حاتپەن جالعاسقاندىعىن كورەمىز. وكىنىشكە قاراي, حاتتار تولىق ساق­تال­ماعان, ۇزىك كۇيدە. 1943 جىلى جازىلعان حات پەن 1960 جىلدارداعى حاتتار اراسىندا ءبىرشاما ءۇزىلىس بار.

شاكىر جەكسەنباەۆتىڭ قازاق ۇلگىلى اتتى اسكەر ەسكادرونىن قۇ­رۋعا قاتىسقانى, حيميالىق قارۋلاردى پايدالانۋ, حيميالىق شابۋىلعا توي­تارىس بەرۋ تاسىلدەرىن وقىتىپ ۇيرە­تۋدەگى ەرەن ەڭبەگى دە ەسكەرۋسىز قالعان جوق.

ونىڭ العاشقى كەڭەستىك قازاق اتتى اسكەرىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى ەكەن­دىگى, حيميالىق قارۋعا قارسى قور­عانىس ادىستەرىن سارالاۋشى مامان رەتىن­دەگى ەرەن ەرلىگى ەل ەسىنەن كەتپەۋى ءتيىس. ەر ەسىمى – ەل ەسىندە.

ءاليا سۇلەيمەنوۆا,

قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى ءارحيۆىنىڭ باس ساراپشىسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى