كەمەڭگەر جانە سەنىم كەڭىستىگى

اباي حاكىمنىڭ:

باسى-كوزى قان بوپ,

ارقا-باسى شاڭ بوپ,

جانە تۇرىپ جىلپىلداپ;

جىعىلىپ تۇرىپ,

بۋىنى قۇرىپ,

تاعى قۋىپ, سالپىلداپ –

ابۇيىر قايدا, ار قايدا؟

ءاز باسىڭا نە پايدا؟–

دەپ وسىدان 132 جىل بۇرىن جاز­عا­­نى قازىرگى ءبىزدىڭ باسىمىزعا تۇس­­كەن جاعدايدى ءدوپ ايتىپ وتىر عوي.

الەمدەگى بۇگىنگى جاعداي ەڭ اۋەلى ادام بالاسىنىڭ ءبىر-بى­رىنە دەگەن سەنىمىنىڭ جوعالا باس­تاعانىن كورسەتىپ بەردى. ءتىپتى ازۋىن ايعا بىلەگەن الپاۋىت مەملەكەتتەردىڭ ىشىندەگى ءبىز اۋزى­مىز اشىلىپ, وزىمىزگە ۇلگى تۇتىپ, باس يزەپ وتىرعان امە­ريكا, ەۋروپاڭدى تىزەرلەتكەن, قى­تاي باستاعان ازيا ەلدەرىن ەسەڭ­گىرەتىپ تاستاعان مىنا ىندەت­تىڭ ادامزاتتىڭ ەڭ باستى تىرەگى – رۋحى, ارى مەن ساناسى, سونىڭ ىشىندە ەڭ قاجەتتىسى – سەنىمنىڭ قايتا باستاعانىن دالەلدەپ وتىر.

الەمگە ءوز ۇستەمدىگىن جۇرگىزە باستاعان فوربس ءتىزىمىنىڭ باسىندا تۇرعان ءىرى بايلاردىڭ (بيلل گەيتس, ۋوررەن باففەتت, يلون ماسك, دەۆيد كوح, بەرنور ارنو, ت.ب.) قۇپيا ميسسياسى دا بەلگىلى بولىپ قالعان سىڭايلى. جاسىل پلانەتا – جەردى مەكەندەگەن ادامداردىڭ شەتتەن تىس كو­بەيگەنى, الداعى ۋاقىتتا جەر­دىڭ 7,5 ميلليارد ادامدى اسى­راي المايتىندىعىن نەگىزگى سىل­تاۋعا اينالدىرىپ, قايتسەك وسى ماسەلەنى شەشۋگە بولادى دەگەن ماقساتى استە گۋمانيستىك قاعي­داعا نەگىزدەلمەگەن. ياع­ني, جاساندى ينتەللەكت زامانى باستالىپ, وركەنيەتتەگى نانو­تەحنولوگيانىڭ, تسيفرلىق اق­­پا­راتتىق لوگيستيكانىڭ, رو­بوتتىق تەحنيكانىڭ ادامدى اۋىستىرۋعا كوشۋى بەلگىلى ءبىر دارەجەدە ادامزات ءۇشىن تاڭعاجايىپ جۇماق ءومىردىڭ بولاتىنىنا سەنىمدىلىكتى جوعالتا باستادى. وعان دالەل كوپ مەملە­كەت­تەردىڭ پرەزيدەنتتەرىنىڭ بۇ­كىل­الەمدىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيى­مىنىڭ جۇمىسىنا كۇمان كەلتىرىپ, قارجىلاندىرۋدان باس تارتۋى. قايتسەك تە ەندى ادام بالاسى ءۇشىن بۇرىنعى مامىراجاي تىرشىلىكتىڭ كەلمەسكە كەتكەندىگى, ەندى جاڭا الەمنىڭ كەڭىستىگىنە ەنەتىندىگىمىزدى سەزىنۋ, سونى ءتۇ­سىنۋ قاجەتتىلىگى تۋىنداعانىن ءبىلىپ, كورىپ وتىرمىز. بۇل ادامدار اراسىنداعى, مەملەكەتتەر اراسىنداعى سەنىمنىڭ وتى وشە باستاعانىن بىلدىرەدى. «ورتاق وگىز­دەن, وڭاشا بۇزاۋ ارتىق» دەگەن وقشاۋلانۋ ءپرينتسيپىنىڭ دە سۇلباسى كورىنە باستاعانداي. سوندىقتان قازاققا سەنىمدى جو­عالتپاۋ ءۇشىن تاعى دا اباي حا­كىمگە جۇگىنۋ ۋاقىتىنىڭ تۋ­عانىن كورسەتەدى.

ادام بالاسىنىڭ قوعامداعى قىز­مەتىنىڭ جەمىستى بولۋى ونىڭ قا­بىلەتتەرىنە بايلانىس­تى. قا­بىلەت­تەر جۇيەسى – تۇل­عا­­­نىڭ قالىپتاسۋى ارقى­لى جي­ناق­­تالاتىن دۇنيە. ادام­نىڭ بويىنداعى كوگنيتيۆ­تىك, كونس­ترۋكتيۆتىك, كوممۋني­كاتيۆتىك, زياتكەرلىك قابىلەتتەرى زور بولسا, وندا قوعامعا كوپ جاقسىلىقتار مەن يگىلىكتى ىستەر جاساي الادى. ادام قابىلەتى تۋمىسىنان شەكسىز. بىراق ءوزىنىڭ ىشكى رۋحى مەن ساناسىنا بايلانىستى ءار ادامدا ءارتۇرلى دەڭگەيدە كورىنەدى. ءوزى ءومىر سۇرگەن ورتاسىنا, قوعامىنا جوعارى دەڭگەيدە ادال قىزمەت ەتۋ, قوعام, ەل مۇددەسىنە ساي ەڭ­­بەك جاساۋ ادامنىڭ سەنىمىنە باي­لانىستى. سەنىم دارەجەسى تيا­ناقتى, تۇعىرلى بولسا, قوعام دا سولعۇرلىم ورنىقتى داميدى.

اباي حاكىمنىڭ «كوكىرەكتە ساۋلە, كوڭىلدە سەنىم جوق» دەپ اي­تۋىنداعى «كوڭىلدە سە­نىم» كەڭىستىگى وتە اۋقىمدى ماعىنا بەرەدى. «كوڭىل» – پسيحو­لوگيالىق ۇعىم. ادامنىڭ ىشكى ەموتسيالىق سەزىمىن بىلدىرەدى, ياع­ني سۋبەكتىنىڭ رۋحاني دۇ­نيە­تانىمىنىڭ بارومەترى ىسپەت­تەس. سەنىمگە يە بولۋ ءوزىنىڭ بويىن­داعى ادامي بارلىق قاسيەتتەر دارەجەسىن كورسەتۋ دەگەن ماعى­نانى بىلدىرسە كەرەك. كوڭىلىڭ سە­نىم­دى بولسا, ءوز رۋحىڭا, ساناڭا بەرىكتىگىڭدى بىلدىرەدى. سەنىمدى بولۋ – سەنىڭ جەكە وزىڭە, قورشاعان ورتاعا, ءىس-ارەكەتكە, قوعامعا دەگەن كوز­قاراسىڭنىڭ پوزيتيۆ, پراگ­ماتيكالىق ەتالونىنىڭ كور­سەتكىشى.

سەنىمنىڭ تولىققاندى بولۋىنا اقىل, زەردە مەن اقيقات ۇعىم­دارىنىڭ وتە زور اسەرى بار. اباي حاكىم «قازاق تا ادام بالاسى عوي, كوبى اقىلسىزدىعىنان ازبايدى, اقىلدىنىڭ ءسوزىن ۇعىپ الارلىق جۇرەكتە جىگەر, قايرات, بايلاۋلىلىقتىڭ جوعىنان ازادى. «بىلمەستىگىمنەن قىلدىم» دەگەن­نىڭ كوبىنە نانبايمىن. ءبىلىمدى بىلسە دە, ارسىز, قايرات­سىزدىعىنان ەسكەرمەي, ۇستاماي كەتەدى. جامانشىلىققا ءبىر ىلىگىپ كەت­كەن سوڭ, بويىن جيىپ الىپ كە­تەر­لىك قايرات قازاقتا كەم بو­لا­دى», – دەيدى. ويشىلدىڭ اي­تۋىنداعى بايلاۋلىلىق – قازاق­تىڭ بويىنداعى بار مى­نەز-ق ۇلىق, حاراكتەر, رۋحاني دۇ­نيە­تانىمىنىڭ جيىنتىعىنىڭ انىقتاماسى. ادامدا بايلاۋ­لىلىق بولماسا سەنىمنىڭ جوق­تىعى. اقىلدىڭ, زەردەنىڭ, اقي­قاتتىڭ بايلاۋلىلىقپەن بايلانىسى وتە تىعىز. سەنىم بايلاۋ­لى بولماسا, ادام ىشىندە وسى ءۇش (اقىل, زەردە, اقيقات) ۇعىم دا ۇيلەسپەيدى. فيلوسوف عالىم ازيز ساليەۆ «اقيقات – كەز كەلگەن ناقتىلى بەرىلەتىن, ارنايى تۇردە انشەيىن, نە قاجەتتىلىكپەن نەمەسە قايسىبىر ونىڭ جالعان انىقتاماسىن جوققا شىعارۋ ءۇشىن ەرەكشەلەنەتىن شىندىق», – دەپ انىقتاما بەرەدى. اقيقات پەن شىندىقتى ۇقساس ۇعىمعا جاتقىزۋعا بولمايدى. اقيقات بىزدەن تىسقارى, ال شىندىق – سۋبەكتيۆتىك ۇعىم. اقيقات – شىن­دىقتان كەڭىرەك ۇعىم جۇيەسى. «اقيقات جەڭەدى», «اقيقاتتى اينالىپ وتۋگە بولمايدى», «اقيقات جالعىز» دەگەن سياقتى قوعامدا قالىپتاسقان پىكىرلەر بار. Cەنىم بايلاۋلى بولسا, بولمىستاعى اقيقات راستالادى, ياعني اقيقاتتى اينالىپ ءوتۋ جولى جابىلادى. اباي حاكىمنىڭ ادام بويىنداعى بەس تەرىس دۇنيەسى – وسەك, وتىرىك, ماق­تانشاقتىق, ەرىنشەكتىك, داراقىلىق (بەكەر مال شاشۋ) سەنىمنىڭ بايلاۋسىزدىعىنان تۋىندايدى. سەنىم جوق جەردە اقي­قاتتى اينالىپ ءوتىپ, جاڭاعى تەرىس قىلىقتارعا بوي ۇرادى. جىگەرسىز, قايراتسىزدىعىنان قور بولىپ, سەنىمسىز دۇنيەگە با­رادى. قازاقتىڭ وسەكشىلدىگى, وتىرىكشىلدىگى, ارىزقويلىعى جا­بىس­قان دەرت سياقتى, ءوز بويىنان سىلىپ تاستاي الماي كەلەدى جانە وعان تالپىنبايدى دا. ياع­ني, اقيقاتسىز ايماققا ەنىپ كەتىپ, ءبىر كىرگەننەن سوڭ ودان شى­عۋدىڭ امالىن تابا الماي اۋرە-سارساڭعا ءتۇسىپ, سەنىمگە كىرە الماي جۇرگەنى. بۇل – قازاقتىڭ ەجەلدەن كەلە جاتقان, بۇگىندە بار, ەرتەڭ دە بولاتىن تابيعي بولمىس كۇيى. «قازاقتىڭ شىن سوزگە نانباي, قۇلاق تا قويماي, تىڭداۋعا قولى دا تيمەي, پالەلى سوزگە, وتىرىككە سۇتتەي ۇيىپ, شا­رۋاسى سۋداي اقسا دا, سونى اب­دەن ەستىپ ۇقپاي كەتپەيتۇعىنى قا­لاي», – دەپ قازاقتىڭ وسى جامان قىلىقتارىنا وكىنگەن اباي حاكىم­نىڭ كۇيىن بۇگىن دە كەشۋگە بو­لادى سانالى قازاققا.

قازاقتىڭ سەنىمىندەگى وسى اقي­­قات ۇعىمى ءبىزدىڭ ۇلتقا ابىروي اپەرمەي كەلەدى. بۇگىنگى شىن­دىق – قازاقتىڭ ءوز مىنەز-قۇل­قىنداعى جامان ادەتتەردەن ءححى عاسىردا دا ارىلماۋى. اقيقاتقا ساي ءومىر سۇرۋگە تالپىنباۋىندا. مۇندايدا باۋىرجان مومىش­ ۇلىنىڭ «قازاق شىندىقتى ايتا بىلمەگەندىكتەن… ودان قاشقاق­تايدى دا, تونىن جامىلعان وتى­رىكتى تىقپالايدى», – دەگەن سوزى­مەن دالەلدەۋگە بولادى. اقيقات بولماعاننان كەيىن سەنىمى بەكى­تىلمەگەن سوڭ بەستەگى بالا دا, بەل اسقان ەرەسەك تە الدايدى.

اقىل – كەز كەلگەن ادامعا ءتان قاسيەت. ادام وسى قاسيەت ارقىلى ءومىر سۇرەدى, قوعامدا ءوز ورنىن تابادى. اقىل – ادامنىڭ ويلاۋ قابىلەتىنىڭ ايناسى. اباي حاكىم اقىلدى كاسىبي ساناتقا قوسقانى بەلگىلى. «قۇداي تاعالا ءوزى اقىل بەرمەگەن سوڭ قايتەيىك؟» – دەگەن قازاقتىڭ ءسوزىن مىسالعا كەلتىرگەن اقىن ودان ءارى قازاقتىڭ وسى ءسوزدى ايتىپ, ءوزىن بارشا قىلىقتان قۇتقارماق بولعان مىنەزىن سىنايدى. اباي حاكىمدە اقىل جيبيلي ەمەس, ياعني تۋابىتكەن قاسيەتكە قوسپايدى. اقىل تاربيەمەن, بى­رىنشىدەن, اتا-انا, وتباسى, ورتا, قوعام, ەكىنشىدەن, ءوزىنىڭ سەنىم تاربيەسىمەن قالىپتاسادى.

ابايدىڭ اقىلى «نۇرلى». «نۇرلى» انىقتاماسى اقىلدى ادام بويىنداعى اشىقتىق, ەر­كىندىك, ىزگىلىك, مولدىرلىك سياقتى ۇعىمدارىمەن تولىقتىرادى. اقىل نۇرلى بولۋ ءۇشىن ادام ءوز بويىندا وراسان زور ءبىلىم مەن بىلىكتى جيناقتاۋى ءتيىس. اباي­دىڭ قايرات, اقىل, جۇرەكتى تارا­زىعا سالىپ, قايرات پەن اقىل­دى جۇرەككە باعىندىرعانى بەل­گىلى, اقىلدىڭ يەسى جۇرەك بولسا, وندا جۇرەكتى ادام اقىلسىز بول­ماعانى. اقىل مەن جۇرەك – ءبىر-ءبىرىن تولىقتىراتىن رۋحاني دۇنيە. ءوز ۇلتىن باسىنان باقاي­شاعىنا دەيىن سىناعان اباي حاكىم­دى دە تىڭداي قويدىق پا؟! عيب­رات الدىق پا؟!

بۇل ەلدە تۇك اقىل جوق

جارا­سار­­لىق,

راحىم قىپ ءبىر-بىرىنە

قاراسار­لىق

ءوز ابايىن وزدەرى ۇناتپايدى,

شىن نادان وسىلار عوي ءبىز

قاشارلىق,

– دەپ شاكارىم تەكتەن-تەككە ايتپاسا كەرەك.

بۇگىنگى قازاق وسى باعىتتا تە­رەڭ ويلانۋى بەك قاجەت. قازاق اقىل­سىز ەمەس, بىراق ءوز «اقىلىن» وز­گەگە تىقپالاۋعا وتە شەبەر. وسى تۇستا كوڭىلدەن سەنىم كەتەدى. «باس-باسىنا بي بولعان وڭكەي قيقىم» كوبەيەتىن تۇس بۇل. اباي حاكىمنىڭ «قازاق اقىلسىزدىعىنان ازبايدى» دەۋىندەگى ماسەلەنىڭ جاۋابى وسىندا جاتىر.

بۇگىنگى قوعام وتە نازىك, وتە كىرپياز. سەبەبى اشىق بولعاسىن الەم وركەنيەتىنىڭ بار باعىت-باعدارى, مازمۇنى, مادەنيەتى ميداي ارالاسىپ, سينتەزگە اينالۋى بىزگە تاڭداۋ جاساۋدى تالاپ ەتەدى. ال تۋمىسىنان اسىرەقىزىل, يلان­عىش, سەنگىش, وزگەنىڭ وزىنە جۇقپاس دۇنيەسىن ءتۇپ-تامىرىمەن جىلدام قابىلدايتىن قازىرگى قازاقتا نىق سەنىم بولماسا, كوپ دۇنيەمىزدى جوعالتىپ الۋىمىز وڭاي.

سەنىم كەڭىستىگىن تولىق­تى­­راتىن تاعى دا ءبىر سانالىق دارە­جەگە زەردەنى قوسۋعا بولادى. ادام – ءوز ومىرىنە ءوزى سىنشى. قاجەتتىلىكتەن تۋىندايتىن دۇنيە بار. وعان وقۋ-ءبىلىم, ونەگە, تاربيە, عيبرات, تاعىلىم جاتادى. بىراق ادام قابىلەتى شەكسىز ءبىلىم مەن تاربيەنى قابىلداپ الا بەرمەيدى, ول مۇمكىن دە ەمەس. اسىرەسە, قازىرگى اقپارات اعىنى, ءبىلىم كەڭىستىگى شەكسىز زاماندا تاڭداي ءبىلۋ, سينتەزدەي ءبىلۋ مۇمكىنشىلىگى كەرەك. وسىندايدا زەردە قابىلەتىنىڭ قاجەتتىلىگى بار.

زەردە – جالپى, زاتتاردىڭ تىكەلەي قابىلداۋىنداعى, كا­دۋىل­­گى سانا دەڭگەيىندە ءورىس الىپ, پايىمداۋىنداعى دۇرىس انىق­تامالاردىڭ دارەجەسى. زەردەنىڭ وسىنداي امبەباپ سيپاتىنىڭ ۇعىنىلۋىنىڭ ارقاسىندا گنوسەولوگيا مەن لوگيكادا اۋقىمدى كاتە­گوريالارمەن اينالىساتىن ەڭ جوعارى دەڭگەيىندەگى وي­­لاۋ دەپ تانۋ كەرەك, دەيدى A.ساليەۆ. زەردە – زەيىن مەن ويلاۋ­دىڭ باعىتتاۋشى فاكتورى. «زەردەڭە ءتۇيىپ ال», «زەردەسى جۇيرىك», «زەردەسىنە توقىدى» دەگەن انىقتامالاردى ادامنىڭ اقىلى ارقىلى ومىردەگى العان بار ءبىلىمىن, كورگەن ءىس-ارەكەتتەرىن زەردەلەۋ قاجەتتىلىگىن بىلدىرەدى. ابايدىڭ:

دوسىڭا دوستىق – قارىز ءىس,

دۇشپانىڭا ءادىل بول.

اسىعىس ءتۇبى – وكىنىش,

ويلانىپ الماق – سابىر سول,

– دەگەندەگىسى زەردەگە جاقىن كەلمەك.

3ەردەنىڭ ادامعا قىزمەتىنىڭ نەگىز­گى ماقساتى كەز كەلگەن ىسكە باعا بەرۋ, ادامنىڭ ءوز ءىس-ارەكە­تىنە زەيىن سالۋى بولىپ تابىلادى. زەردەسىز سەنىم تولىق بولمايدى. ادام ميى بۇگىنگى توقتاۋسىز اقپا­راتتى قابىلداي بەرگەنمەن, ودان زەردەلى ناتيجە شىعارماي, سەنىمگە بارا المايدى.

قازىرگى قوعامداعى ادامدار ارا­سىنداعى سەنىمنىڭ السى­رەي باستاۋى ەرىك-جىگەردىڭ دە تۇراق­سىزدىعىنان. ء«بىزدىڭ قازاقتىڭ دوستىعى, دۇشپاندىعى, ماقتانى, مىق­تىلىعى, مال ىزدەۋى, ونەر ىزدەۋ­ى, جۇرت تانۋى ەشبىر حالىققا ۇقسامايدى. ءبىرىمىزدى-ءبىرىمىز اڭدىپ, ۇرلاپ, كىرپىك قاقتىرماي وتىرعانىمىز. ءوستىپ جەر جۇزىن­دەگى جۇرتتىڭ قورى بولىپ, ءبى­رى­مىزدى-ءبىرىمىز اڭدىپ وتەمىز بە؟» دەگەن اباي حاكىمنىڭ وسى ريتو­ريكالىق سۇراعى بۇگىنگى قازاق قوعامى ءۇشىن ەڭ كەلەلى ماسەلەنىڭ مازمۇندىسى, كۇردەلىسى. اسىرەسە ءسوز باسىندا ايتىلعان ويىمىزدا الەمدى بيلەگەن الپاۋىتتاردىڭ ميسسياسى شىن ىسكە اسار بولسا, وندا قورعانسىز, ءالسىز, تۇعىرسىز ۇلتتاردىڭ جانازاسى الدىڭعى كەزەكتە شىعارىلماسىنا كىم كەپىل. ءوزىن ءوزى ساقتاۋ ينستينكتى تولىق جەتىلمەگەن, كەم دەگەندە عاسىرلىق مەرزىمگە كوز جىبەرىپ, ماقسات قويىپ, العا قاراي الماعان, ۇلتتىق كودتىڭ تولىق ءبىتىمىن پايدالانىپ ىسكە قوسا الماعان ۇلتتار ءۇشىن ۇلكەن قاۋىپ. وسى جولدا قازاق ۇلتىنىڭ ەڭ اۋەلى وزىنە دەگەن سەنىمىنىڭ بەرىكتىلىگىن دالەلدەيتىن ۋاقىتتىڭ جاقىنداپ كەلە جاتقانىن بار بولمىسىمىزبەن ءتۇسىنىپ, جۇرەكپەن ۇعىنساق جاقسى بولار ەدى.

نۇرتاس احات,

ج.مۋسين اتىنداعى كوكشەتاۋ جوعارى قازاق پەداگوگيكالىق كوللەدجىنىڭ ديرەكتورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى