اڭساعان تاۋەلسىزدىككە ءبىز انا تىلىمىزدەن, سالت-داستۇرىمىزدەن, سانامىزدان, جادىمىزدان ءبىرجولا ايىرىلا جازداپ جەتكەن حالىقپىز. بۇرىنعى كەڭەستەر وداعىندا ۇلت رەسپۋبليكالارىنىڭ بارلىعىندا, استاناسىنان باستاپ بارلىق ۇلكەن قالالارىندا, ەلدى مەكەندەرىندە ۇلت تىلىندەگى بالالار باقشالارى مەن مەكتەپتەرىن اشتىرماۋ, شەكتەۋ, بارلارىنىڭ ءوزىن ورىس تىلىنە كوشىرۋ ساياساتى كۇشتى قارقىنمەن, ۇزدىكسىز, جۇيەلى, قاتاڭ جۇرگىزىلدى. بۇل ساياسات ءوزىنىڭ ناتيجەسىن بەردى.
بۇكىل كەڭەس وداعىندا ۇلتتارى باسقا بولعانىمەن, تىلدەرى ورىسشا جاڭا ۇرپاق ءوسىپ, جەتىلىپ, قالىپتاستى. مۇنى ءبىز ءوز ومىرىمىزدەن دە جاقسى بىلەمىز. الماتىدا, وبلىس ورتالىقتارىندا قازاق تىلىندەگى بالاباقشا مۇلدەم بولمادى, نەگىزىنەن شوپانداردىڭ بالالارىن وقىتۋ ءۇشىن اشىلعان ءبىر-ءبىر مەكتەپ-ينتەرنات قانا بولدى. قازاقشا بالاباقشا مەن مەكتەپتەر تەك كەيبىر وبلىستارداعى قازاقتار قالىڭ وتىرعان اۋىلدى جەرلەردە عانا ساقتالىپ قالدى. وتكەن عاسىردىڭ جەتپىسىنشى جىلدارىنىڭ باسىندا الماتىدا شونا سماحان ۇلى باستاعان جازۋشىلار كۇرەسىپ ءجۇرىپ ارەڭ اشتىرعان شاعىنداۋ عانا جالعىز بالاباقشاسى بولدى. الماتىعا كەلگەن ءبىر ساپارىندا شىڭعىس ايتماتوۆ اعامىزدىڭ: «سىزدەر قايتا جاقسى ەكەنسىزدەر. ءبىز, قىرعىز زيالىلارى فرۋنزە شاھارىندا قىرعىز تىلىندە بالالار باقشاسىن اشۋ كەرەك دەپ ماسەلە كوتەرىپ, ءبىراز جىلدان بەرى ەش ناتيجە شىعارا الماي كەلە جاتىرمىز», – دەگەن ءسوزىن قۇلاعىمىزبەن ەستىگەن ەدىك. ءسويتىپ, قالادا وسكەن جاستاردىڭ ءبارى ورىس تىلىندەگى بالاباقشالارى مەن مەكتەپتەردە تاربيەلەنگەندىكتەن انا ءتىلىن بىلمەيتىن, نەمەسە شالا بىلەتىن «اسفالتتا وسكەن» بالالارعا اينالدى. بۇگىنگى تاڭداعى پرەزيدەنت اكىمشىلىگىندە, مينيسترلەر كەڭسەسىندە, پارلامەنت اپپاراتىندا, مينيسترلىكتەردە, قالا اكىمدىكتەرىندە, سوتتاردا, پروكۋراتۋرادا, باسقا دا جاۋاپتى ورىنداردا قىزمەت اتقاراتىنداردىڭ دەنى سولار. كۇندەلىكتى ومىردە, كەڭسەدە, ليفتىدە, كوشەدە ءبارى ءبىر-بىرىمەن ورىسشا سويلەسەدى. ۇيلەرىندە بالالارىنا قازاقشا ۇيرەتە المايدى. سوندىقتان كوپشىلىگى بۇگىنگە دەيىن بالالارىن ورىس مەكتەبىنە بەرۋمەن كەلەدى. قازاق ءتىلى ولار قىزمەت اتقاراتىن جوعارى لاۋازىمدى كەڭسەلەرىمىزگە كىرە الماي, ءالى كۇنگە بوساعادان سىعالاۋدا.
ەلباسىمىزدىڭ كەشەگى كەڭەس وداعى ىدىراعان قيىن كەزەڭنەن ەلىمىزدى امان-ەسەن الىپ شىعىپ, قازاق حالقىن الەم تانىعان حالىققا, قازاقستاندى الەم تانىعان ەلگە اينالدىرۋداعى ەڭبەگى بارشاعا ايان. بىراق ۇلتىمىز, حالقىمىز, مەملەكەتىمىز تاريح سىنىنان ءالى دە تولىق ءوتىپ بولعان جوق. ءبىزدىڭ بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ موينىندا قارىز بولىپ كەتپەۋگە ءتيىس اسا جاۋاپتى مىندەتتەر كۇن تارتىبىندە ءالى تۇر. ول – جەرىمىزدى ەشكىمگە بەرمەۋ, ءتىلىمىزدى, ۇلتتىق سالت-داستۇرلەرىمىزدى, مەملەكەتتىگىمىزدى بەرىك ساقتاۋ, جەر بەتىنەن ۇلت, حالىق رەتىندە جويىلىپ كەتپەيتىن ەل بولىپ قالۋ.
ءبىز بۇگىنگى ءوزىنىڭ اتا-باباسىنىڭ ەلىندە, جەرىندە, قازاق وتباسىلارىندا تۋىپ, ومىرگە كەلىپ جاتقان سابيلەردى انا ءتىلىمىزدىڭ ۋىزىنا جارىپ ءوسۋ باقىتىنان نەگە ايىرامىز؟ ولار ءوز ەلى مەن جەرىندە بولعانىمەن, ورىس تىلىندەگى بالاباقشا, مەكتەپكە بارۋ ارقىلى انا ءتىلىن ءبىلۋ باقىتىنان ماقۇرىم قالىپ, انا تىلىمىزگە شورقاق بولىپ ءوسىپ كەلەدى. قازاقستاندا تۋىپ وسسە دە ورىس ءتىلى ولاردىڭ انا ءتىلى بولىپ قالىپتاسۋدا. بۇل – نونسەنس, قيسىنسىزدىق, جونسىزدىك, مەملەكەت قۇراۋشى حالىققا, مەملەكەت تىلىنە جاسالىپ وتىرعان قيانات. مۇنى وسىلاي قالدىرا بەرۋ – ءوز حالقىڭنىڭ, ۇلتىڭنىڭ, ەلىڭنىڭ تامىرىنا بالتا شابۋ دەۋگە بولادى. ويتكەنى بىرلىگى بەكەم, تۇتاستىعى بەرىك, كەلەشەگى كەمەل ەل بولۋ ءۇشىن ول مەملەكەتتىڭ بارلىق حالقىن توپتاستىراتىن, باۋىرلاستىراتىن, رۋحاني تۋىستاستىراتىن – سول جەردىڭ ەجەلدەن بەرگى كيەسى, يەسى, سول جەردى عاسىرلار بويى مەكەندەپ كەلگەن باعزى حالىقتىڭ ءتىلى مەن مادەنيەتى بولۋى كەرەك. قازاقستاندا ول – قازاق ءتىلى. بۇعان داۋلاساتىن دا, تالاساتىن دا نەگىز جوق.
قازىر ورتالىق ازيا ەلدەرىندەگى, بۇرىنعى كەڭەستەر وداعىنان ءبولىنىپ شىققان مەملەكەتتەردىڭ اراسىنداعى مەملەكەتتىك مەكەمەلەرى مەملەكەتتىك تىلدە سويلەمەيتىن جالعىز ەل – قازاقستان بولىپ وتىر. تاۋەلسىز ەل بولا تۇرا ءوزىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلىن, انا ءتىلىن بىلمەيتىن, تۇسىنبەيتىن, سول تىلدە سويلەسە المايتىن ۇرپاق ءوسىرىپ جاتقانىمىز اقىلعا سىيمايتىن ءىس. بۇعان جالپاقشەشەيلىك جۇرمەيدى. ەگەر بۇدان ءارى دە وسىلاي قالدىرا بەرەتىن بولساق, بۇل – ءوزىڭ وتىرعان اعاشتىڭ بۇتاعىن ءوزىڭ كەسۋمەن بىردەي تىرشىلىك بولماق. بۇل – حالقىمىزدىڭ بۇگىنگى بۋىنى – ءبىزدىڭ موينىمىزعا ارتىلىپ وتىرعان ۇلكەن مىندەت. مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋ – قازاقستاندا تۇرامىن, حالىققا, ەلگە قىزمەت ەتەمىن دەپ تالپىناتىن ءاربىر جاس ءۇشىن, قىزمەتكەر ءۇشىن قويىلاتىن باستى تالاپ بولۋعا ءتيىستى. قازاق ءتىلىن تورگە شىعارۋ – مەملەكەت قۇراۋشى ۇلتىمىزدىڭ, قالىڭ قازاقتىڭ ءالى كۇنگە جۇزەگە اسپاي كەلە جاتقان اسىل ارمانى. وتانىمىزدا, قازاق توپىراعىندا دۇنيەگە كەلگەن ءار سابيگە انا ءتىلىن, مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەتۋ – قوعامنىڭ, مەملەكەتتىڭ تىكەلەي مىندەتى. لاتىن الىپپەسىنە دە بولمەي-جارماي تۇگەل كوشۋىمىز كەرەك.
بۇگىنگى تاڭداعى ۇلتىمىزدى ۇيىتاتىن ۇرانىمىز دا, ەلىمىزدىڭ ىشكى ىنتىماعى مەن باۋىرمالدىعىن ارتتىرىپ, ىرگەسىن نىقتاپ بەكىتىپ, الداعى كەزەڭدە, تاياۋ جىلداردا جۇزەگە اسىراتىن قادامىمىز دا مەملەكەتتىك ءتىلىمىزدى شىن مانىندەگى ءوزىنىڭ لايىقتى تورىنە, زاڭدى ورنىنا وزدىرىپ, كوسەگەسىن كوگەرتۋ بولسا كەرەك. بۇگىنگى تاڭداعى بۇكىل قازاق حالقىن الاڭداتاتىن, الاڭداتىپ وتىرعان ماسەلە – وسى. مۇنى ءبىز ءارى-بەرىدەن سوڭ تىم كەشىكتىرىپ جىبەردىك. قولعا الىپ, جۇزەگە اسىراتىن كەزەڭ الدەقاشان كەلگەن ەدى. وسىنى ەشقانداي ايقاي-شۋسىز, داۋ-دابىراسىز, قازاقستاندى مەكەندەگەن, ونى ءوزىنىڭ وتانى ساناپ, بىرگە تۋعان باۋىرلارداي بولىپ تۇرىپ جاتقان بارلىق ۇلت وكىلدەرىنىڭ تۇسىنۋشىلىگىن, ريزاشىلىعىن تۋدىرا وتىرىپ, ەل يەسى, جەر يەسى بولىپ تابىلاتىن حالقىمىزدىڭ اينالاسىنا بەرىك ۇيىستىرىپ, ەلى باي, جەرى باي, جاڭا عاسىردا جاڭا قارقىنمەن ءوسىپ-وركەندەۋگە قاجەتتى مۇمكىندىكتەردىڭ ءبارى بار سۇيىكتى وتانىمىزدى شىن مانىندەگى قۇت مەكەنگە, ۇجماق ەلگە اينالدىرۋعا مەملەكەتىمىز بەن بارشا جۇرتىمىز بىرىگىپ جۇمىلا كىرىسەتىن ۋاقىت جەتتى.
رەسپۋبليكامىزداعى قالالاردا, باسقا ۇلتتار كوبىرەك قونىستانعان وڭىرلەردە, وزگە ۇلت وكىلدەرىن ايتپاعاندا, قازاق وتباسىلارىنىڭ ءبىرازىنىڭ اراسىندا ءالى كۇنگە دەيىن ورىس ءتىلىنىڭ توڭى سىرەسىپ جاتىر. ولارعا قازاق ءتىلىن كىم ۇيرەتەدى, قالاي ۇيرەتەدى, ۇيرەتە الا ما, جوق پا, بەلگىسىز. بىرەر جىل بۇرىن گازەتتەن: «وسىعان دەيىن پەتروپاۆلداعى 20-عا جۋىق بالاباقشالاردىڭ بىرەۋى عانا تازا قازاق تىلىندە بولىپ كەلسە, تاياۋدا وسىنداي تاعى ءبىر بالاباقشا اشىلدى!» – دەگەن ءسۇيىنشى حابار وقىعانىمىز بار-دى. رەسپۋبليكانى تۇتاس العاندا قالالارداعى قازاق تىلىندە وقىتاتىن مەكتەپتەر سانى «ەگەمەن قازاقستاندا» شىققان دەرەك بويىنشا (12.10.2013 ج.) نەبارى 15 پايىزدى قۇراعان ەكەن. رەسپۋبليكاداعى ۇلتى قازاق بالالارىنىڭ 37 پايىزى سول كەزگە دەيىن ورىس مەكتەپتەرىندە وقىپ كەلىپتى. (قازىرگى دەرەكتەر ءبىزدىڭ قولىمىزدا جوق). مەملەكەت تاراپىنان ناقتى ارەكەتتەر جاسالماعاندىقتان سول ءۇردىس ءالى كۇنگە جالعاسىپ كەلەدى. ورىس ءتىلدى مەكتەپتەر لاتىن الىپپەسىنە كوشپەي, كيريلليتسادا قالا بەرەدى دەگەلى بۇل تەندەنتسيا كۇشەيە تۇسكەن ءتارىزدى. ءماجىلىس دەپۋتاتى ر. حالمۇرادوۆتىڭ بىرەر جىل بۇرىن ۇكىمەتكە جولداعان ساۋالىندا ەلىمىزدە ورىس تىلىندە ساباق بەرەتىن 1700-دەن اسا مەكتەپ بارى ايتىلدى. ونى بىتىرۋشىلەر اعىلشىن تىلىندە اجەپتاۋىر سويلەپ شىعادى, ال قازاقشا ەكى ءسوزدىڭ باسىن قوسۋعا قينالادى. ورىس ءتىلدى مەكتەپتەردە قازاق تىلىنەن ءدارىس بەرەتىن بىلىكتى ۇستازدار جەتىسپەيدى. ولاردىڭ ساپاسى وتە تومەن. ورىس مەكتەپتەرىن بىتىرگەن بالالاردىڭ قازاق تىلىنەن تاپسىرعان تەست جاۋاپتارى قورىتىندى بالدا ەسەپكە الىنبايدى. سوندىقتان ولاردا وقيتىن بالالار قازاق ءتىلىن شىنداپ ۇيرەنۋگە ق ۇلىقسىز. ناتيجەسىندە وسى ۋاقىتقا دەيىن قازاق ءتىلىن بىلەتىن قازاقتار عانا ءبىر-بىرىمەن قازاقشا, ال ءتىل بىلمەيتىن قانداستارىمەن دە, ورىستارمەن دە ورىسشا سويلەسۋمەن كەلەدى, سوعان ءماجبۇر. نە وزگەردى؟ تۇك وزگەرگەن جوق. ءسويتىپ, قازاقستان حالقى (سونىڭ ىشىندە قازاق حالقى دا) كەلەشەكتە ءتىل جونىنەن قازاقشانى بىلەتىن جانە بىلمەيتىن بولىپ ەكى جىككە ايرىلعالى تۇر. وتە قاۋىپتى تەندەنتسيا. ەلىمىزدەگى 10 مىڭعا جۋىق جەتىم جانە جارتىلاي جەتىم ۇل-قىزدار تاربيەلەنەتىن بالالار ۇيلەرىندەگى وقۋ-تاربيە جۇمىستارى دا نەگىزىنەن ورىس تىلىندە جۇرگىزىلىپ كەلە جاتقاندىقتان, ولاردىڭ تۇلەكتەرى دە قازاق ءتىلىن ۇيرەنبەستەن ومىرگە قادام باسۋدا.
تاۋەلسىزدىك العاننان بەرگى وتكەن وتىز جىلعا جۋىق ۋاقىت مەملەكەتتىك ءتىل ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋدا, مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسىن نىعايتۋدا جەكەلەگەن ازاماتتاردىڭ نەمەسە قوعامدىق بىرلەستىكتەردىڭ عانا كۇش سالۋى جەتكىلىكسىزدىگىنە, بۇل ماسەلەدە مەملەكەتتىڭ ءوزىنىڭ تەگەۋرىندى ىقپالى باسىم بولۋعا ءتيىس ەكەنىنە تولىعىنان كوز جەتكىزدى. ويتكەنى شىنتۋايتتاپ كەلگەندە تەك مەملەكەت قانا جاس ۇرپاقتىڭ مەملەكەتتىك تىلدە تاربيە الۋى, مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قوعام ءومىرىنىڭ بارلىق سالاسىندا قولدانىلۋى ماسەلەسىن لايىقتى تۇردە شەشۋگە قابىلەتتى ەكەنى انىق.
وسى جەردە ايتا كەتۋگە بولادى, ەلباسىمىزدىڭ انا ءتىلىن سۇيەتىنى, ونىڭ قادىر-قاسيەتىن جاقسى بىلەتىنى, ۇزدىكسىز نازار اۋدارىپ, قامقورلىق جاساۋى, «قازاقستاننىڭ بولاشاعى – قازاق تىلىندە» دەپ قوعامىمىزدىڭ الدىنا ايقىن ماقسات قويىپ, تالاپ ەتۋى ارقاسىندا تاۋەلسىزدىك العان جىلدار ىشىندە بىرقاتار وڭ ناتيجەلەرگە قول جەتتى. دەموگرافيالىق جاعدايىمىز دا بىرتە-بىرتە, ونە بويى جاقسارۋمەن كەلەدى. بۇگىنگى تاڭدا رەسپۋبليكا حالقىنىڭ 72 پايىزى قازاقتار, رەسپۋبليكاداعى مەكتەپ جاسىنداعى بالالاردىڭ دا سونشا پايىزى قازاق مەكتەپتەرىندە وقيدى دەگەن دەرەك بار.
بۇل كوڭىلگە ازداعان جۇبانىش اكەلەدى. الايدا شەشىلمەگەن تۇيىندەر ءالى كوپ. 2008 جىلعى 23 قازان كۇنى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ءحىV سەسسياسىندا سويلەگەن سوزىندە ەلباسىمىز بىلاي دەپ ەدى: «اكادەميك دميتري ليحاچەۆتىڭ ەگەر ءبىر حالىقتى ءوز ءتىلى مەن مادەنيەتىنەن الشاقتاتساق, وندا ونداي حالىق تا جوق دەگەنى بار ەدى. حح عاسىردىڭ اياعىندا قازاق حالقىنىڭ ءتىلى مەن مادەنيەتى جويىلىپ, قۇرىپ كەتۋگە از قالدى. سول سەبەپتى ۇلتىمىزدىڭ ءوزىنىڭ جوعىن قايتا تۇگەندەۋ جولىنداعى باتىل ۇمتىلىسى – زاڭدى قۇبىلىس. بۇعان باسقا ەتنوس وكىلدەرى دە تۇسىنۋشىلىكپەن قاراپ, قولدايتىندىعىنا كوز جەتكىزىپ كەلەمىز. مەن مۇنداي قولداۋدى ءبىر كەزدە وسىندا قونىس اۋدارىپ, قازاقستاندى ءوز وتانى رەتىندە باعالايتىنداردىڭ العىسى دەپ تۇسىنەمىن. ەكىنشىدەن, بۇل قازاقستان جەرىندەگى ءار ۇلت پەن ۇلىستىڭ ءوزارا بىرلىك پەن تاتۋلىقتا ءومىر سۇرۋىنە نەگىز بولادى دەپ ويلايمىن. بۇدان كەيىنگى كەزەڭدە قازاقستانداعى قازاق ءتىلىنىڭ ءرولى كۇشەيە بەرمەك. ارينە, ورىس, اعىلشىن جانە وزگە تىلدەردى دامىتۋ ماسەلەسىن دە قولدايتىن بولامىز. مەملەكەتتىك ءتىلدى ەڭ الدىمەن ءبىزدىڭ بالالارىمىز بىلۋلەرى قاجەت».
«نۇر – وتان» پارتياسىنىڭ ءحىىى سەزىندەگى سوزىندە ەلباسىمىز وسى ماسەلەگە قايتا ورالىپ: ء«بىز مەملەكەتتىك تىلدە وقىتۋدىڭ جەتەكشى جۇيەسىن قۇرامىز. قازاقستان ازاماتتارىنىڭ بارلىعى دەرلىك قازاق ءتىلىن مەڭگەرەتىن بولادى» دەگەندى ايتقان ەدى. پرەزيدەنتىمىز ق. توقاەۆ تا وسىدان بىرەر اي بۇرىن «انا ءتىلى» گازەتىنە بەرگەن ارنايى سۇحباتىندا: «مەكتەپتەردىڭ باستاۋىش سىنىپتارىندا قازاق تىلىنە باسىمدىق بەرىلگەنى دۇرىس. ورىس ءتىلىن دە وقىتۋ كەرەك. ال اعىلشىن ءتىلىن 5-6 سىنىپتاردان باستاپ مەكتەپ باعدارلاماسىنا ەنگىزگەن ابزال» دەپ الدا تۇرعان مىندەتتەردى ودان ءارى ناقتىلاندىرىپ, ايقىنداپ بەردى.
بىزدە ۇكىمەت باسشىلارى, ءبىلىم مينيسترلەرى ءجيى اۋىسىپ جاتادى, ولاردىڭ مەملەكەتتىك تىلگە جانى اشىپ, قامقورلىق كورسەتەيىن دەگەن قۇلشىنىسى بايقالا قويمايدى. مەملەكەتتىك ءتىلدى ومىرىمىزگە سالا-سالا بويىنشا, جۇيەلى تۇردە كەڭىنەن ەنگىزۋ جونىندەگى جۇمىستى شىنداپ قولعا الىپ, ۇيىمداستارۋ شارالارىن ناتيجەلى, تياناقتى جۇرگىزۋگە نە ىنتالارى, نە قابىلەتتەرى جەتپەيدى. جىل سايىن وسى سالاعا ميللياردتاعان تەڭگە قاراجات بولىنەدى. قاراجات نەگىزىنەن يگەرىلەدى, ناتيجە بايقالمايدى. جوعارىدا ايتقانىمىزداي, بۇرىن ەلباسىمىز اندا-ساندا بۇل ماسەلەگە نازار اۋدارىپ, قامشىلاسا عانا ۇكىمەت, مينيسترلىك پەن اكىمدىكتەر الدەقانداي جۇمىستاردى جۇزەگە اسىرىپ, ىستەپ جاتقانداي سىڭاي تانىتاتىن, جەر-جەردە, مەكەمەلەردە ءتىل ۇيرەتەتىن كۋرستار اشتىق, انانى ىستەپ جاتىرمىز, مىنانى ىستەپ جاتىرمىز دەپ ەسەپ بەرەتىن. بىراق ءبارىبىر تۇپتەپ كەلگەندە, اۋىزعا الاتىنداي, كوڭىل كونشىتەتىندەي ناتيجەلەر بايقالا قويماعانىن ايتۋعا, مويىنداۋعا ءماجبۇرمىز. وسىنى ساليقالى, سابىرلى اقىل سارابىنا سالىپ, الىس-جاقىن اينالا توڭىرەككە, الەم ەلدەرىنىڭ تاجىريبەسىنە كوز جىبەرىپ, مىقتاپ ويلانعانىمىز, تىعىرىقتان شىعاتىن جولدى اسپاي-ساسپاي, اداسپاي ىزدەپ تاپقانىمىز ءجون سياقتى.
اسان قايعى, تولە بي, قازىبەك بي, ايتەكە بي, ەرتەرەكتە ءال-فارابي, بەرىرەكتە اباي, جامبىل سىندى دانالار, قاراساي, اعىباي, قابانباي, بوگەنباي, ناۋرىزباي سىندى باتىرلار شىققان قازاق ۇلتى, قازاق جۇرتى, قازاق دەگەن حالىقتىڭ ءتىلى, سالت-ءداستۇرى, اسىل تەگى جويىلىپ كەتۋ-كەتپەۋ, تاريحتا قالۋ-قالماۋ جاۋاپكەرشىلىگى ءبىزدىڭ ۇرپاقتىڭ موينىندا تۇر. وسى ءىستىڭ كەنەۋى, شەشىمى ءبىر-اق نارسەدە. ول – مەملەكەت قارجىسىنا سالىنعان, سالىناتىن, قازىنادان قارجى ءبولىنىپ, تاربيەشىلەر ۇستالاتىن بالالار باقشاسىنىڭ, بوبەكتەر, بالالار ءۇيىنىڭ بارلىعىنداعى تاربيەنى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى مەملەكەتتىك ءتىل – قازاق ءتىلى» دەگەن كونستيتۋتسيامىزدىڭ قاعيداسىن باسشىلىققا الىپ, تۇگەلدەي مەملەكەتتىك تىلگە كوشىرۋ. جانە مۇنى بۇگىنگى تاڭدا ەشقانداي رەنىش تۋدىرماي-اق جۇزەگە اسىرۋعا بولادى. قالالاردا, جەر-جەرلەردە جاس وتباسىلاردىڭ بارلىعى قاي ۇلت ەكەنىنە قاراماستان, بالاباقشادان ورىن تيگەنىنە قۋانادى. ەرەسەكتەرگە ءتىل ۇيرەتۋ قيىن بولعانىمەن, بالالارعا – وڭاي. اتا-انالاردىڭ ەشقايسىسى بالالارىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى يگەرۋىنە قارسى ەمەس. تاۋەلسىز ەلىمىزدە دۇنيەگە كەلىپ جاتقان ءار سابيگە, ەلىمىزدىڭ بولاشاق ازاماتىنا مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەتۋگە اتا-اناسى قابىلەتسىز بولسا, بۇل مىندەتتى مەملەكەتتىڭ ءوزى موينىنا الۋعا ءتيىس. مىندەتتى. جانە مۇنىڭ ءوزى ەشقانداي دابىراسىز-اق ءبىلىم بەرۋدىڭ جالپىعا ورتاق جاڭا, مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن, ستاندارتتارىن قالىپتاستىرۋ بارىسىندا جۇزەگە اسىرۋعا بولاتىن مىندەت. مەملەكەتتىك ءتىل – ەتنوس مادەنيەتىنىڭ دە, قازاقستاندىق ءپاتريوتيزمنىڭ دە باستى تۇعىرى بولا الادى. ول ءۇشىن بالالار باقشاسىندا بالدىرعاندارعا مەملەكەتتىك تىلدە تاربيە بەرەتىن كادرلاردى ساپالى, جەتكىلىكتى ەتىپ دايىنداۋ قاجەت. پەداگوگيكالىق كوللەدجدەردىڭ, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ سانىن كوبەيتۋ, قازاق مەكتەبىن بىتىرگەن قىزداردى سولارعا كوپتەپ تارتىپ, تەزدەتىپ وقىتىپ, ديپلوم بەرىپ, قازاق ورتاسىنداعى, ورىس, وزگە جۇرت ورتاسىنداعى بارلىق قالالار مەن پوسەلكەلەردەگى مەملەكەت مەنشىگىندەگى بوبەكتەر ءۇيى مەن بالالار باقشالارىنداعى تاربيەنى تەگىس مەملەكەتتىك تىلگە كوشىرۋ كەرەك. مۇنىڭ ۋاقىتى جەتتى دە. سوندا ولاردىڭ ودان ارعى وقۋلارى مەن الاتىن بىلىمدەرى قازاق تىلىندە جالعاسادى. قازىر جەكەمەنشىكتە اشىلعان بالالار باقشاسى از ەمەس. ولاردىڭ كوبى جانە ورىس تىلىندە. ولار ازىرگە سولاي قالا تۇرۋىنا بولار ەدى.
قازىرگى قالىپتاسقان احۋالدان شىعا الاتىن جول بار ما؟ ونداي جول بار دەيمىز. ول – ءتىل ساياساتىن وتە ءساتتى, مۇقيات, دايەكتىلىكپەن جۇرگىزىپ كەلە جاتقان بالتىق جاعالاۋىنداعى ءۇش رەسپۋبليكانىڭ جەمىستى تاجىريبەسى دەر ەدىك.
كەڭەس وداعى ىدىراپ, وداقتاس رەسپۋبليكالار تاۋەلسىزدىك العان كەزەڭدە تىلدىك تۇرعىدان جانە حالقىنىڭ قۇرامى جونىنەن العاندا بۇل رەسپۋبليكالارداعى احۋال ءبىزدىڭ قازاقستانعا ۇقساس بولاتىن. ۇلى وتان سوعىسى اياقتالعاننان كەيىن كەڭەس وداعىنا ءبىرجولا قوسىلعان بۇل رەسپۋبليكالارعا ورىستار مەن ورىس ءتىلدى ماماندار جان-جاقتان توقتاۋسىز اعىلىپ كەلىپ جاتتى. وتكەن عاسىردىڭ جەتپىسىنشى جىلدارىندا لاتۆيا حالقىنىڭ سانى ەكى جارىم ميلليون بولسا, سونىڭ جارتىسىنان ءسال عانا استامى لاتىشتار, وتىز پايىزعا جۋىعى ورىستار, قالعاندارى ۋكرايندار, بەلورۋستار جانە باسقا دا ۇلتتاردىڭ وكىلدەرى ەدى. ەستونيا حالقى ءبىر جارىم ميلليونعا جۋىق بولسا, 1970 جىلى سونىڭ 975 مىڭى عانا ەستوندىقتار بولاتىن. ليتۆاداعى جاعداي دا وسىعان ۇقساس ەدى. بۇل رەسپۋبليكالاردا ورىس ءتىلىنىڭ بەدەلى دە, تارالۋى دا وتە جوعارى دەڭگەيدە بولدى. ورىس مەكتەپتەرى كوپ ەدى. تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن بۇل رەسپۋبليكالار اۋەلى مەملەكەت قارجىسىمەن جۇمىس ىستەيتىن بالالار باقشالارىنىڭ بارلىعىن بىردەن وزدەرىنىڭ ۇلتتىق تىلدەرىنە كوشىرىپ جىبەردى. ۇلتتىق مەكتەپتەرىنە باسىمدىق بەرىپ, قولايلى جاعدايلار تۋعىزىپ, ولاردىڭ سانىن ونە بويى ارتتىرىپ وتىردى. ورىس تىلىندەگى جەكەمەنشىك مەكتەپتەر مەن بالالار باقشالارى بىرازعا دەيىن ساقتالىپ قالدى. كەيىنىرەك مەملەكەتتىك تىلدە تاربيە بەرۋ تالابى ولارعا دا قويىلدى. ەۋروپالىق وداققا ارقا سۇيەگەن بالتىق جاعالاۋى ەلدەرى وسىلاي ءتىل ساياساتىن تاباندىلىقپەن باتىل جۇرگىزە بەردى. ءوز بولاشاقتارىن وزدەرى تۇراتىن وسى ەلدەرمەن بايلانىستىرعان, بايلانىستىرعىسى كەلەتىن ورىستار مەن وزگە ۇلت وكىلدەرى دە بۇل رەسپۋبليكالاردا بالالارىن لاتىش, ەستون, ليتۆا تىلىندەگى بالاباقشالارى مەن مەكتەپتەرىنە بەرەتىن بولدى. ورىس تىلىنە اعىلشىن, فرانتسۋز تىلدەرى سياقتى شەت ءتىل رەتىندە وقىتىلاتىن مارتەبە بەرىلدى. ۋاقىت ولاردىڭ مۇنداي شەشىمدەرىنىڭ مەيلىنشە دۇرىس بولعاندىعىن كورسەتتى. ولار وزدەرىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىل تۋرالى زاڭدارىنا بەلگىلى ءبىر ۋاقىت وتە كەلە ول زاڭدى ودان سايىن ورنىقتىرىپ, جەتىلدىرە تۇسۋگە قولايلى جاعدايلار تۋىنداعان كەزدە وزگەرىستەر ەنگىزىپ وتىرۋدى دا ەستەرىنەن شىعارعان جوق. كەڭەس وداعى ىدىراعان كەزدە حالىقتارىنىڭ ءتىلى ءبىرجولا ورىستانىپ, جويىلىپ كەتۋگە از قالعان بۇل رەسپۋبليكالار تىلدىك ساياساتتى وسىلاي دايەكتىلىكپەن دۇرىس جۇرگىزگەندەرىنىڭ ارقاسىندا انا تىلدەرىنىڭ ىرگەتاسىن ءبىرجولاتا ورنىقتىرىپ, بەكىتىپ الدى. بۇل ەلدەردىڭ تۇرعىندارى قازىر تۇگەلگە جۋىق مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلەدى جانە جاس ۇرپاق استانالارىندا دا, قالالارى مەن سەلولارىندا دا سول تىلدە تاربيە الادى, سول تىلدە سويلەيدى. ءسويتىپ, بالتىق جاعالاۋى ەلدەرىندە وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارىندا جويىلىپ كەتۋگە از قالعان ۇلتتىق تىلدەرى بىزدەگىدەي بوساعادا قالماي, مەملەكەتتىك مەكەمەلەرىنىڭ دە, تۇرمىس-تىرشىلىگىنىڭ دە تورىنە شىعىپ, ءوزىنىڭ لايىقتى ورنىن العانىن, حالقىنىڭ تۇرمىسىن جاقسارتۋ, ىلگەرىلەپ دامۋ جولىندا ەشقانداي كوشتەن قالماعانىن, ءوسىپ-وركەندەپ, ىلگەرى باسىپ كەلە جاتقانىن ايقىن كورۋگە بولادى. مەملەكەتتىك ءتىل تۋرالى زاڭ قابىلداعان ەلدەردىڭ بارىندە ول زاڭداردىڭ ىسكە اسۋىن, ورىندالۋىن ونە بويى ءجىتى قاداعالاپ, تەكسەرەتىن, قاجەتىنە قاراي شارا قولدانىپ وتىراتىن ارنايى قۇرىلىمدار بار. ونداي قۇرىلىمداردىڭ اسا قاجەت ەكەنىن, ولارسىز مەملەكەتتىك ءتىلدى ومىرگە ەنگىزۋ جانە ونى قاداعالاۋ مۇمكىن بولمايتىنىن, ورگە باسپايتىنىن ءومىردىڭ ءوزى كورسەتىپ بەردى. لاتۆيادا ونداي قۇرىلىم «مەملەكەتتىك ءتىل ورتالىعى», ال فرانتسيادا, وزگە كەي مەملەكەتتەردە ء«تىل پوليتسياسى», ء«تىل ينسپەكتسياسى» دەپ اتالادى. دۇرىستىعىن ۋاقىت دالەلدەگەن وسىنداي تاجىريبەلەردى ءبىز دە زەرتتەپ, اقىلعا قونىمدى, ادىلەتتى, قيسىندى قادامدارىن مەملەكەتتىڭ مۇمكىندىگىن, تەگەرشىكتەرىن سولار سياقتى پايدالانا وتىرىپ, ومىرگە ەنگىزگەنىمىز ءجون بولار ەدى دەگەن وي كەلەدى ەرىكسىز.
ءتىل جايىنا كەلگەندە كەيىنگە قالدىرماي, بۇگىنگى تاڭدا قولعا الىپ, جىلدامىراق شەشىلۋگە ءتيىستى وزگە دە ماسەلەلەر بارشىلىق. سولاردىڭ ەڭ باستىسى – «مەملەكەتتىك ءتىل تۋرالى» ارنايى زاڭ قابىلداۋ. ونداي زاڭ مەملەكەت اۋماعىنداعى مەملەكەتتىك تىلگە قاتىستى ماسەلەلەردىڭ بارلىعىن رەتتەۋگە, شەشۋگە ءتيىس. ونداي زاڭ الەمنىڭ بارلىق مەملەكەتتەرىندە بار. مۇنداي زاڭ, ءارى-بەرىدەن سوڭ, ورىس تىلىنە ءتونىپ تۇرعان قاۋىپ جوق بولا تۇرا, وسىنداي زاڭدى باياعىدا قابىلداپ العان رەسەيدەن دە, ەۋروپا, بالتىق جاعالاۋى ەلدەرىنەن دە بۇگىنگى تاڭدا بىزگە كەرەگىرەك. ول ەڭ الدىمەن مەملەكەتتىك ءتىلىمىزدى كونستيتۋتسيادا ايتىلعان ءوز تۇعىرىنا قوندىرۋ ءۇشىن كەرەك. بۇل زاڭ مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىلۋ اياسىن انىقتايدى, مىندەتتەيدى, ورىس ءتىلىنىڭ دە, ەلىمىزدە تۇراتىن وزگە ۇلتتاردىڭ دا ەشقايسىسىنىڭ تىلدەرىنە قىسىم جاسامايدى. قايتا وزگە ۇلت وكىلدەرىنە وزدەرى تۇراتىن ەلدىڭ مەملەكەتتىك ءتىلىن بىلۋگە بارىنشا مۇمكىندىك تۋعىزىپ, ولاردىڭ ۇرپاقتارىنىڭ الدىنان قاي سالادا بولماسىن ەشقانداي كەمدىك كورمەي, ەمىن-ەركىن قىزمەت ەتۋىنە جول اشادى. «مەملەكەتتىك ءتىل تۋرالى» زاڭدى ومىرگە ناقتى, جۇيەلى جەمىستى ەنگىزۋ ءۇشىن وسى ماسەلەمەن تىڭعىلىقتى اينالىساتىن مينيسترلىك نەمەسە ارنايى مەملەكەتتىك اگەنتتىك قۇرىلۋى قاجەت ەكەنى تۇسىنىكتى.
ۇلت كوسەمى ا. بايتۇرسىن ۇلى ايتقانداي, ءتىلى جوعالعان ۇلتتىڭ ءوزى دە جوعالاتىنىن ەستەن شىعارماۋعا ءتيىسپىز.
مىرزاتاي جولداسبەكوۆ,
بولات بوداۋباي