قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ق.توقاەۆ ءوزىنىڭ كەزەكتى «جاڭا جاعدايداعى قازاقستان: ءىس-قيمىل كەزەڭى» اتتى جولداۋىندا قوعامداعى وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى رەتىندە «زاڭ ۇستەمدىگى ورنىقپاسا جانە ازاماتتاردىڭ قاۋىپسىزدىگىنە كەپىلدىك بەرىلمەسە, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋدىڭ بىردە-ءبىر مىندەتى تابىستى جۇزەگە اسىرىلمايدى» دەپ اتاپ كورسەتتى.
مەملەكەت باسشىسى ودان ءارى قاراي جولداۋدا: «ازاماتتاردىڭ ماسەلەلەرىن تىڭداپ, كورىپ قانا قويۋ جەتكىلىكسىز. ەڭ باستىسى – دۇرىس جانە ءادىل شەشىم شىعارۋ قاجەت.
ازاماتتار مۇددەسىنە قىزمەت ەتەتىن مەملەكەتتىڭ جاڭا ستاندارتتارىن ازىرلەۋ ءۇشىن كوپ جۇمىس اتقارۋىمىز كەرەك. وسى تۇرعىدا قۇقىق قورعاۋ جانە سوت جۇيەلەرىنە نەگىزگى ءرول جۇكتەلەدى. بۇل سالاعا رەفورما اسا قاجەت», دەدى.
قازىرگى تاڭدا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مەن سوتتاردىڭ جۇمىسىندا ەسكىنىڭ سارىنىنان ارىلا الماي بىرجاقتى ايىپتاۋ جاعىنا كوپ باسىمدىق بەرىلۋدە. ناتيجەسىندە, ادامداردىڭ قۇقىقتارى بۇزىلىپ, نەگىزسىز قىلمىستىق قۋدالاۋعا ءتۇسىپ, سوت ءىسىن جۇرگىزۋدە تاراپتاردىڭ جارىسپالىعى مەن تەڭ قۇقىقتىعى قامتاماسىز ەتىلمەي وتىر.
پرەزيدەنت اتاپ وتكەن پروبلەمالاردى, ياعني سوت جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ جۇمىس ساپاسىن ارتتىرۋعا, ونداعى جەمقورلىقتى بولدىرماۋعا كەدەرگىلەردىڭ ەڭ نەگىزگىسى رەتىندە قولدانىس اياسىنداعى قىلمىستىق-پروتسەستىك كودەكستەگى كونستيتۋتسيالىق پرينتسيپتەر دەكلاراتيۆتى تۇردە قاراستىرىلعان, ياعني ولاردىڭ قولدانۋ مەحانيزمدەرى مەن تەتىكتەرى تولىق ايشىقتالماعانىن اتاپ وتكىمىز كەلەدى.
ماسەلەن, قىلمىستىق-پروتسەستىك كودەكستىڭ تالابى بويىنشا قىلمىستىق سوت iسiن جۇرگiزۋ ايىپتاۋشى جانە قورعاۋشى تاراپتاردىڭ جارىسپالىعى مەن تەڭ قۇقىلىعى قاعيداتى نەگiزiندە جۇزەگە اسىرىلاتىنى اتاپ كورسەتىلگەن.
قىلمىستىق پروتسەسكە قاتىساتىن تاراپتار تەڭ قۇقىلى, ياعني ولارعا زاڭعا سايكەس ءوز ۇستانىمىن قورعاۋعا بiردەي مۇمكiندiك بەرىلگەن. شىنىندا دا قورعاۋشى زاڭدا كوزدەلگەن تارتىپپەن, قىلمىستىق ءىس ماتەريالدارىنا مىندەتتى تۇردە قوسا تىگىلۋگە جاتاتىن, زاڭ كومەگىن كورسەتۋ ءۇشىن قاجەتتى قۇجاتتاردى, مالىمەتتەردى, سونداي-اق وزگە دە دەرەكتەردى جيناۋعا جانە ۇسىنۋعا قۇقىلى. بىراق بۇل اتالعان نورمالار پراكتيكا بارىسىندا تولىققاندى تەڭ قۇقىقتىلىق پەن جارىسپالىقتى قامتاماسىز ەتپەيدى, كەرىسىنشە كوپ جاعدايدا تەرگەۋ – سوت پراكتيكاسىندا بۇل قاعيداتتار ەسكەرىلمەي, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى تاراپىنان ايىپتاۋ جاعىنا باسىمدىق بەرىلەدى. ويتكەنى اتالعان كودەكستىڭ باسقا نورمالارىندا قورعاۋشىنىڭ وكىلەتتىگىن شەكتەيتىن ەرەجەلەر بار. سوتقا دەيىنگى ءوندىرىس بارىسىندا قورعاۋشى ۇسىنعان قانداي دا ءبىر قۇجاتتار, دەرەكتەر ولاردىڭ ءىس ماتەريالىنا تىركەلۋى تەرگەۋشىگە بايلانىستى. سەبەبى تەرگەۋشى ءىس بويىنشا دالەلدەمەلەر جيناقتاپ, تىركەيتىن جالعىز لاۋازىمدى تۇلعا, ال قورعاۋشىدا مۇنداي وكىلەتتىكتىڭ بولماۋىنا بايلانىستى ول تەك جيناقتالعان قۇجاتتار مەن دەرەكتەرىن تەرگەۋشىگە ۇسىنادى. سونىمەن بىرگە قورعاۋشى ۇسىنعان دەرەكتەردى تەرگەۋشى ءىس ماتەريالدارىنا تىركەمەيمىن دەسە, وعان ونىڭ وكىلەتتىگى دە جەتەرلىك. قورعاۋشى تەرگەۋشىنىڭ شەشىمدەرىمەن كەلىسپەي, پروكۋرورعا نە تەرگەۋ سوتىنا شاعىمدانۋىنا بولادى, بىراق بۇل جاعداي پراكتيكادا كوپ ءتيىمدى ناتيجە بەرە بەرمەيدى. سەبەبى قورعاۋشىنىڭ ءوتىنىشى پروكۋرور نەمەسە تەرگەۋ سوتىمەن قاناعاتتاندىرىلعاننىڭ وزىندە, تەرگەۋشى قورعاۋشىنىڭ ۇسىنعان دەرەكتەرىن دالەل رەتىندە تانۋعا جارامسىز دەپ شەشىم قابىلداي سالۋى بەك مۇمكىن ياعني كودەكستە قورعاۋشىنىڭ ءبىرشاما وكىلەتتىگى بولعانىمەن ولاردى ىسكە اسىرۋ بارىسى تىكەلەي تەرگەۋشىنىڭ كوڭىل كۇيىنە بايلانىستى. سوندىقتان تاراپتاردىڭ جارىسپالىعىن, ونىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ ءۇشىن, ءبىرىنشى كەزەكتە ايىپتاۋشى مەن قورعاۋشى جاقتىڭ تەڭ قۇقىلىعىن شىنايى تۇردە قامتاماسىز ەتۋ قاجەت. ول ءۇشىن قورعاۋشى تاراپقا قىلمىستىق قۋدالاۋ ورگاندارىنان ءىس بويىنشا ءمان-جايلاردى انىقتاپ, ىسكە ماڭىزدى دەرەكتەردى جيناقتاۋعا دەربەستىك بەرەتىن وكىلەتتىك بەرۋ كەرەك دەپ ويلايمىز. سوندا عانا جارىسپالىق ءپرينتسيپتىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا بولادى.
الدىن الا تەرگەۋ اياقتالعاندا, قورعاۋشى تاراپتىڭ وزدەرى جيناقتاعان دالەلدەمەلەرى نەگىزىندە قورعاۋ اكتىسىن ءتۇزىپ, بۇل قۇجاتتار تەرگەۋشىمەن مىندەتتى تۇردە ءىس ماتەريالدارىنا تىركەلىپ, پروكۋرورعا جولدانۋى ءتيىس. سوت باستى تالقىلاۋىندا ايىپتاۋ اكتىسىن پروكۋرور وقىپ, ال قورعاۋ اكتىسىن قورعاۋشى وقىپ, سوت تەرگەۋى جۇرگىزىلۋى قاجەت. سوندا عانا تاراپتاردىڭ تەڭ قۇقىقتىعى مەن جارىسپالىعىن قامتاماسىز ەتۋگە بولادى. مۇنداي ولقىلىقتار مەن كولليزيالار قولدانىس اياسىنداعى قىلمىستىق-پروتسەستىك كودەكستە, وكىنىشكە قاراي, جەتەرلىك. ءبىز تەك قانا كونستيتۋتسيالىق نەگىزگى پرينتسيپتەردىڭ ورىندالۋ بارىسى تۋرالى ءسوز قوزعادىق. كەشەگى وتكەن بابالارىمىزدىڭ ۇلى دالا زاڭىنا سايكەس, تورە ءبيدىڭ شەشىمى – داۋگەر بي مەن جاقتاۋشى ءبيدىڭ بازىناسى مەن ۋاجدەرىن تىڭداپ, تەپە-تەڭدىكتى ساقتاي وتىرىپ, جۇزەگە اسىرىلعان. قوعامداعى ەڭ باستى قۇندىلىعىمىز – بىتىمگەرشىلىك پەن كەلىسىم جانە تۇراقتىلىق. ال بۇل قۇندىلىقتاردى جوعالتپاۋدىڭ بىردەن-ءبىر كەپىلى – سوت پەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا دەگەن قوعامنىڭ سەنىمى.
مانسۇرحان ماحامبەتوۆ,
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى,
Nur Otan پارتياسىنىڭ فراكتسيا مۇشەسى