ەلىنە ەلەۋلى جان ەدى

«ەردىڭ ءىسى – ەرلىك» دەمەكشى, ەلدىكتىڭ جولىندا قايسارلىق كورسەتكەن قاھارماندار از ەمەس. سولاردىڭ ءبىرى – ابىرويلى ارداگەر, رەسپۋبليكالىق دارەجەدەگى دەربەس زەينەتكەر, عالىم-زووتەحنيك زەكەن ادىلبەكوۆ ەدى. كەيىپكەرىمىز زەكەن ۋالحان ۇلى 1925 جىلى بۇرىنعى سەمەي وبلىسى اقسۋات اۋدانىنىڭ اقجايلاۋ اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. اكە­سىنەن ەرتە ايىرىلعان ول ەڭبەككە قابىرعاسى قاتپاي ارالاسىپ, 10 جاسىنان ۇجىمشاردا جۇمىس ىستەي باستاعان. 1926 جىلى جۇبايى قايتىس بولعان سوڭ اناسى بالالارىن ءبىر ءوزى باعىپ-قاعىپ, قاناتتىعا قاقتىرماي, تۇمسىقتىعا شوقىتتىرماي وسىرگەن. ونىڭ ۇستىنە ول كەزدەردەگى اشارشىلىق تا جۇرتشىلىق ءۇشىن وتە اۋىر كەزەڭ بولعانى بەلگىلى.

ايتۋىنشا, شەشەسى كەدەي وتباسىنان شىققان كورىنەدى. ال اكەسى اۋقاتتى جەردىڭ بالاسى بولعان, كوزى تىرىسىندە باسشىلىق قىزمەت اتقارعان. اتاسى ادىلبەك اقساقال دا ەل-جۇرتقا سىيلى بولىپتى. ءتىپتى ءىى نيكولاي پاتشانىڭ كەزىندە ەرەكشە باس كيىممەن ماراپاتتالىپتى. ونى زەكەن ۋالحان ۇلىنىڭ وتباسىندا «تاقيا» دەپ اتاپ كەتكەن ەكەن.

تالاي جاننىڭ ءومىرىن جالماعان قۇندى قىرعىننىڭ وتى لاۋلاپ تۇرعان كەزدە بوزبالا زەكەن 1942 جىلى 17-گە تولىسىمەن ءوز ەركىمەن مايدانعا اتتانادى. فرۋنزەدەگى جاياۋ اسكەر ۋچيليششەسىندە وقىپ, 1943 جىلى حاركوۆ ماڭىندا ۇرىسقا كىرىسەدى.

بۇل جەردە كەسكىلەسكەن قاندى شايقاستاردىڭ بەل ورتاسىندا ءجۇرىپ, تالاي قارۋلاسىنان ايىرىلىپ, بىرنەشە رەت جاراقات العان. 1944 جىلدىڭ ماۋسىم ايىن­دا اۋە دەسانتى بريگاداسى كارەل مايدانىندا قايتا جاساقتالىپ, جاۋىنگەر ادىل­بەكوۆ بارلاۋ ۆزۆودىنا, كەيىن بارلاۋ پولكىنە اۋىس­تىرىلادى. رەسەي, ۋكراينا, بەلورۋسسيا, ۆەنگريا سياقتى بىرقاتار ەلدى ازات ەتۋ شاي­قاسىنا قاتىسقان ول بىردە قاتتى جارالانىپ, ءىى توپتاعى مۇگەدەك بولىپ قالادى. سودان 1945 جىلدىڭ قاراشا ايىندا ساپتاعى قىزمەتكە جارامسىز دەپ تانىلىپ, جەلتوقسان ايىندا ەلگە ورالعان.

سوعىستان كەيىنگى جىلدارى اۋپارتكوم نۇسقاۋشىسى, ءبولىم مەڭگەرۋشىسى, پارتيا ۇيىمىنىڭ حاتشىسى قىزمەتتەرىن ابىرويمەن اتقارعان.

ءسويتىپ جۇرگەندە وعان جوعارعى بيلىك تاراپىنان ورگاندا قىزمەت ىستەۋگە ۇسىنىس بولادى. الايدا زەكەن ۋالحان ۇلى ءوزىنىڭ تۋعان جەرىن تۇلەتۋگە ۇلەس قوسقىسى كەلەدى. دەگەنمەن جەرلەستەرى وعان: «سەن بايدىڭ بالاسىسىڭ. ساعان مۇنداي جۇمىستار جاراسپايدى. جوعارى قىزمەت ۇسىنىلىپ, مۇمكىندىك تۋىپ تۇرعاندا كەتىپ قالعانىڭ دۇرىس», دەيدى. بىراق زەكەڭ كىندىك كەسىپ, كىر جۋعان جەرىن تاستاپ, الىسقا كەتپەيدى. كولحوزدا قارا جۇمىسشى بولىپ باستايدى. باسىندا قيىن بولعانمەن, ءار ىسىنە تياناقتىلىقپەن قارايتىن ونىڭ ادال ەڭبەگى ارقاسىندا بىرتىندەپ قىزمەتى جوعارىلايدى.

كەيىن كالينين اتىنداعى كولحوزدىڭ توراعاسى (1962-1968), «باقتى» سوۆحوزىنىڭ ديرەكتورى (1968-1977), لەنين اتىنداعى (1977-1982) جانە «كراسنىە گورنىە ورلى» (1982-1985) كولحوزدارىنىڭ توراعاسى بولعان.

اۋداندىق پارتيا كومي­تەتىنىڭ نۇسقاۋشىسى, ءىرى كولحوزداردا پارتيا ۇيىمىنىڭ حاتشىسى, سونداي-اق بىرقاتار شارۋاشىلىقتاردا باسشى بولىپ تۇرعان كەزدەردە سول اۋىلداردا جاڭا ءتيپتى مەكتەپتەر مەن مادەنيەت ۇيلەرىن جانە باسقا دا الەۋمەتتىك نىسانداردى سالۋدا اسا ىسكەرلىك تانىتقان.

ەل ىشىندە قۇرمەتكە بو­لەن­گەن زەكەن ۋالحان ۇلى مەملەكەتتىك ماراپاتقا دا كەندە ەمەس. ۇلى وتان سوعى­سى كەزىندە «ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىمەن, ءى دارەجەلى «وتان سوعىسى» وردەنىمەن جانە باسقا دا 17 مەدالمەن, جوعارعى باس قولباسشىنىڭ العىس حاتتارىمەن ماراپاتتالعان. بەيبىت زامانداعى بەرەكەلى ەڭبەگى ءۇشىن «ەڭبەك قىزىل تۋ», «قۇرمەت بەلگىسى» وردەندەرىنىڭ يەگەرى اتاندى. 2003 جىلى ەگەمەن ەلىمىزگە سىڭىرگەن ەڭبەگى ەسكەرىلىپ ءىى دارەجەلى «دوستىق» وردەنىمەن ناگرادتالدى.

ۇزاق جىلدارداعى ەلىنە سىڭىرگەن ەڭبەگى لايىقتى باعالانىپ, 2001 جىلى زەكەن ۋالحان ۇلىنا ءۇرجار اۋدانى­نىڭ «قۇرمەتتى ازاماتى» اتاعى بەرىلدى.

زەينەتكەرلىككە شىققاننان كەيىن دە قوعام ومىرىنەن شەت قالماعان قادىرلى قاريا الماتى قالاسى المالى اۋداندىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى قىزمەتىن جەمىستى اتقارعان.

«باستان وتكەرگەن شاي­قاستاردى, جان الىسىپ, جان بەرىسكەن ساتتەردى, قارۋ­لاس­تارىمدى ەشقاشان ۇمىت­پايمىن. سوعىستا تالاي قيماس دوستارىمنان ايىرىلدىم. ولاردىڭ ءبارى ەل ءۇشىن, جەر ءۇشىن, كەلەشەك ۇرپاق ءۇشىن ەرلىك­پەن قازا تاپتى. قازىرگى بەي­بىت زامان ءۇشىن, وتان ءۇشىن ءوز جاندارىن پيدا ەتتى. ەش­قايسىسى ەستەن كەتپەيدى»,  دەپ سو­عىس كەزىندەگى ساتتەرىن ەرەكشە تەبىرەنىسپەن ەسكە الۋشى ەدى.

2018 جىلدىڭ 6 جەلتوق­سانىندا ىزگى جۇرەك سوعۋىن توقتاتىپ, زەكەن ۋالحان ۇلى 93 جاسىندا و دۇنيەلىك بولدى. ەگەر كوزى ءتىرى بولسا, 15 قىركۇيەك كۇنى 95 جاسقا تولار ەدى. پەيىشتە نۇرى شالقىسىن.

زەكەن ۋالحان ۇلى دۇنيەدەن وتكەننەن كەيىن ء«ومىرىمنىڭ شىندىعى» اتتى ەستەلىكتەرى توپتاستىرىلعان كىتابى جارىق كوردى. وندا زەكەن اعامىزدىڭ ءوزىنىڭ ءومىر جولىنداعى كورگەن-بىلگەندەرى مەن كوڭىلگە تۇيگەندەرى كەڭىنەن باياندالادى.

«ادام ۇرپاعىمەن مىڭ جاسايدى» دەمەكشى, اقساقالدىڭ سوڭىندا 4 بالاسىنان تاراعان 8 نەمەرەسى, 9 شوبەرەسى قالدى. ۇلاعاتتى اۋلەتتىڭ بالالارى بۇگىندە ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسىپ, ءتۇرلى سالادا قىزمەت اتقارۋدا.