...بۇل ارتىق ايتىلعانداي كورىنۋى مۇمكىن. بىراق پاندەمياعا دەيىن جانە پاندەميادان كەيىنگى كەزەڭدى سالىستىرساق, ساپالى ينتەرنەتتىڭ ماڭىزى الدەنەشە ەسە ارتقانىن كورىپ وتىرمىز. ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ سياقتى وزەكتى الەۋمەتتىك سالالار دا, مەملەكەتتىك باسقارۋ دا, ەكونوميكا دا – ءبارى-ءبارى تسيفرلى قۇرىلعىلار ارقىلى اتقارىلاتىن ۋاقىت كەلدى.
قاشان تولىق قامتىلادى؟
ساراپشىلار ينتەرنەتتىڭ سۋ, ازىق-ت ۇلىك سياقتى ساپالى ءومىر ءسۇرۋدىڭ كورسەتكىشىنە اينالعانىن ايتادى. ءتىپتى تسيفرلى جۇيەنى نەعۇرلىم تەرەڭىرەك مەڭگەرگەن ەلدەر كوروناۆيرۋستان سوعۇرلىم از زارداپ شەگەتىنى دە دالەلدەندى.
پاندەميا باستالعالى ينتەرنەتكە دەگەن سۇرانىس كۇرت ارتقانىن جوعارىدا ايتتىق. قازاقستاننىڭ باستى ينتەرنەت پروۆايدەرى سانالاتىن «قازاقتەلەكوم» اق باسقارما توراعاسى قۋانىشبەك ەسەكەەۆ: «كوروناۆيرۋستىڭ تارالۋى باستالماي تۇرىپ «قازاقتەلەكوم» ۋاقىتتىڭ ءتۇرلى سىناعىنا دايىندالا باستادى. سونىڭ ناتيجەسىندە سىن ساعاتتا سۇرىنبەدىك دەپ ايتا الامىن. بىرنەشە اي ىشىندە تەلەكوممۋنيكاتسيا سالاسىندا ۇلكەن وزگەرىس بولدى. وزدەرىڭىز بايقاپ جۇرسىزدەر, قازىر ادامداردىڭ قارىم-قاتىناسىنىڭ, اقپارات الماسۋىنىڭ, وقۋى جانە جۇمىس ىستەۋ, ساۋدا جاساۋى سەكىلدى كۇندەلىكتى تىرشىلىگىنىڭ جاڭا مودەلى قالىپتاستى. حالىق مۇنىڭ ءبارىن ونلاين جاساۋعا بولاتىنىن ءبىلدى, سوعان بەيىمدەلدى. كاسىپكەرلەر كەڭسە جالداماي-اق قىزمەتكەرىنىڭ الەۋەتىن پايدالانۋعا بولاتىنىنا كوز جەتكىزدى. بيزنەسمەندەر كاسىبىن ونلاين الاڭدا جۇرگىزۋدىڭ ءتيىمدى تاسىلدەرىن ىزدەي باستادى. تىرشىلىكتىڭ وسى جاڭا قالپى كارانتين بىتكەننەن كەيىن دە جوعالىپ كەتپەيدى», دەيدى.
تىرشىلىكتىڭ جاڭا مودەلى ءۇشىن, ارينە, ساپالى ينتەرنەت كەرەك. ول ەل تەرريتورياسىنىڭ ءار پۇشپاعىن تۇگەل قامتۋعا ءتيىس.
تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, بۇگىندە رەسپۋبليكا بويىنشا 4 646 ەلدى مەكەن, ياعني حالىقتىڭ 97,3 پايىزى كەڭ جولاقتى ينتەرنەتكە قوسىلعان. 900-گە تارتا اۋىل عالامتور جەلىسىنسىز وتىر. بۇل – قىركۇيەكتىڭ باسىنداعى دەرەك. دەگەنمەن مينيسترلىك جىل سوڭىنا دەيىن اۋىل حالقىنىڭ 99,3 پايىزى ينتەرنەتپەن قامتىلاتىنىن ايتادى.
ەلىمىزدىڭ باستى ينتەرنەت پروۆايدەرى «قازاقتەلەكوم» جىل باسىنان بەرى 9 مىڭ شاقىرىم تالشىقتى-وپتيكالىق جەلى تارتتى, وعان 828 اۋىل قوسىلۋعا ءتيىس. اكتسيونەرلىك قوعامنىڭ باسقارما توراعاسى قۋانىشبەك ەسەكەەۆتىڭ ايتۋىنشا, 828 اۋىلدا 2 مىڭعا تارتا مەملەكەتتىك مەكەمە, اتاپ ايتقاندا, اكىمدىكتەر, اۋرۋحانالار, مەكتەپتەر بار. «قازاقتەلەكومنىڭ» مىندەتى – وسى نەگىزگى مەكەمەلەرگە بايلانىس جەلىسىن جەتكىزۋ.
– اۋدان ورتالىقتارىنىڭ, اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردىڭ نەگىزگى بولىگى ينتەرنەتكە قوسىلدى. جىل سوڭىنا دەيىن بارلىق اۋىلدى قوسامىز, – دەيدى ق.ەسەكەەۆ.
ودان كەيىنگى جۇمىس Tele2, Kcell سىندى وپەراتورلاردىڭ ۇلەسىندە. قازىردىڭ وزىندە ولار اۋىلداردا بازالىق ستانسا ورناتۋعا كىرىسىپ كەتتى.
جۇمىس ەكى باعىتپەن جۇرەدى
جالپى, قازاقستان اۋماعىن ساپالى ينتەرنەتپەن قامتۋ باعدارلاماسى ەكى باعىتتا جۇرەتىنىن ايتا كەتەيىك. «تسيفرلى قازاقستان» باعدارلاماسى اياسىندا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان ءبىرىنشى باعىت – تالشىقتى وپتيكالىق بايلانىس جەلىسىن تارتۋ. ول تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش مينيسترلىگىنىڭ جانە «قازاقتەلەكوم» اق-نىڭ قاتىسۋىمەن, مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى نەگىزىندە اتقارىلۋدا. 14 جىلعا جوسپارلانعان جوبانىڭ العاشقى كەزەڭىندە, 2018-2020 جىلدار ارالىعىندا رەسپۋبليكا وسى توبج-مەن تۇگەل قامتىلۋعا ءتيىس. 2021-2032 جىلدار ارالىعىنداعى ەكىنشى كەزەڭدە «قازاقتەلەكوم» تارتقان جەلىلەرگە قىزمەت كورسەتىلەدى. توبج بويىنشا ءۇش جىلدا 14 514 شاقىرىم جەلى توسەلىپ, باس-اياعى 2500-دەن استام اۋىل تالشىقتى-وپتيكالىق بايلانىستى پايدالانا باستاۋى ءتيىس.
«قازاقتەلەكوم» جۇزەگە اسىرىپ جاتقان ەكىنشى باعىت – «250+» باعدارلاماسى توبج-دان ءوربيدى. توبج باسقا ۇيالى بايلانىس وپەراتورلارىنا تارتىلعان جەلى ارقىلى ستانسالارىن قويىپ, جۇمىس ىستەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ياعني ۇيالى بايلانىس وپەراتورلارى «قازاقتەلەكومنىڭ» ىزىمەن ءجۇرىپ وتىرىپ, اۋىلداردى راديوسيگنال ارقىلى ينتەرنەتكە قوسادى. «250+» جوباسىنا جۋىردا «كار-تەل» دە قوسىلعانى بەلگىلى بولدى.
«قازاقتەلەكوم» ەكىنشى باعىت تۋرالى بىزگە: «قازاقتەلەكوم» اق كومپانيالار توبىنا كىرەتىن ۇيالى بايلانىس وپەراتورلارى ستانسالارىن توبج تارتىلعان, حالىق سانى 250 ادامنان اساتىن اۋىلداردا تۇرعىزا باستادى. جوبانى ىسكە اسىرۋ ناتيجەسىندە كەڭ جولاقتى ينتەرنەتتىڭ قولجەتىمدىلىگى تولىق قامتاماسىز ەتىلەدى», دەپ حابارلادى.
«250+» اتاۋى ەلدى مەكەن حالقىنا وراي تاڭدالعانى تۇسىنىكتى. ال حالىق سانى ودان دا از اۋىلداردىڭ كۇنى نە بولماق؟ ول ءۇشىن ۇلتتىق ينتەرنەت پروۆايدەرى «50+» جوباسىن جۇزەگە اسىراتىنى بەلگىلى بولدى. بۇل ەل حالقىنىڭ تسيفرلى الەمدە تەڭ مۇمكىندىككە يە بولۋىنا ىقپال ەتۋى ءتيىس.
ساپاسى سىن كوتەرۋى كەرەك
دامىعان ەلدەر 5G تەحنولوگياسىن مەڭگەرىپ جاتقان تۇستا ينتەرنەتتىڭ ساپاسى دا ەرەكشە ماڭىزدى ەكەنى تۇسىنىكتى. وكىنىشكە قاراي, بيىل كوكتەمدە جاريالانعان توتەنشە جاعداي كەزىندە كەي جەرلەردە بايلانىس السىرەگەنى جاسىرىن ەمەس. بۇعان قاتىستى «قازاقتەلەكوم» كومپانياسىنىڭ باسشىسى ق.ەسەكەەۆ: ء«بىزدىڭ ونلاين ارنالار مەن call ورتالىقتارعا ينتەرنەت قوسۋدى, بايلانىستىڭ جاڭا تۇرىنە اۋىسۋدى سۇراپ حابارلاساتىندار كۇرت كوبەيدى. ماسەلەن, تەك ناۋرىز ايىنىڭ وزىندە ابونەنتتىك بازامىز 25 مىڭ كليەنتپەن تولىقتى. بۇل جەردە كليەنت دەگەنىمىز ءۇي, ال ول ۇيدە بىرنەشە ادام تۇرادى عوي. ياعني 25 مىڭ كليەنت جان باسىنا شاققاندا شامامەن 75 مىڭ – 100 مىڭ ادام دەگەن ءسوز. بۇل دەگەنىڭىز ينتەرنەت جەلىسىنە ارتىلعان قوسىمشا جۇكتەمە. ادامدار جۇمىستى ۇيدەن ىستەگەن, ساباقتى قاشىقتان وقىعان, ساۋدانى ونلاين جاساعان, جينالىس پەن كەزدەسۋلەردى جەلىدە وتكىزگەن كەزدە, ودان قالدى بار ەرمەگى سمارتفون بولعاندا ينتەرنەتكە بۇرىن-سوڭدى بولماعان سالماق ءتۇستى. قازاقتەلەكوم كومپانيالار توبىنا (Activ/Kcell, Tele2, Altel) تۇسكەن سالماق ناۋرىزدىڭ باسىندا 5%-عا ارتتى, ءساۋىر ايىندا تاعى 20%-عا ءوستى», دەيدى.
قىسقاسى, ء«بارى ءبىر مەزەتتە جەلىدە» فەنومەنىنىڭ سالدارىنان ترافيك تىم قاتتى ۇلعايعان. بۇرىندارى ترافيك كوتەرىلەتىن ۋاقىت بەلگىلى ەدى, ول ۇزاققا سوزىلماي تومەندەيتىن. ال كارانتيندە 24 ساعات بويى ترافيك تومەندەمەي تۇردى. ونىڭ ۇستىنە, ءار ابونەنت جۇكتەلۋى اۋىر كونتەنتكە اۋىستى, ياعني بەينەكونتەنت, فيلمدەر كورە باستادى. ۇيگە تارتىلعان 1 جەلىدەن ءبىر مەزەتتە تەلەديدار, پلانشەت, كومپيۋتەر, تەلەفون ارقىلى كينو, ءبىرى وقۋ باعدارلاماسىنا قوسىلسا, تاعى ءبىر ادام ونلاين جينالىسقا قاتىسسا, بەينەقوڭىراۋمەن سويلەسسە, جۇكتەمەنىڭ ارتاتىنى بەلگىلى. قالاداعى بار اۆتوكولىك ءبىر مەزەتتە جولعا شىقسا, ول جول قانشا ساپالى, كەڭ بولسا دا كەپتەلىس پايدا بولادى عوي. بۇل دا سول سەكىلدى. دەگەنمەن, «قازاقتەلەكوم» ينتەرنەت ارنالارىن كەڭەيتۋ باعىتىندا شۇعىل شارالاردى قولعا الدى. ماسەلەن, ارنالاردىڭ سىيىمدىلىعىن 360 گيگابيتكە (1200 گبيت/س-تەن 1560 گبيت/س-قا دەيىن) كەڭەيتتى. سىرتقى ينتەرنەت ارنالارىن شامامەن 25%-عا ۇلعايتتى. كومپانيانىڭ ءباسپاسوز قىزمەتىنىڭ حابارلاۋىنشا, قازىر جەرگىلىكتى كەشتەۋ سەرۆەرلەرىنىڭ كولەمى سىرتقى ارنالار كولەمىنىڭ 92%-ىن قۇرايدى. قاراپايىم تىلمەن ايتقاندا, سىرتتان كەلەتىن ينتەرنەت-ترافيكتىڭ جارتىسى قازاقستاندا شوعىرلانعان. بۇل كليەنتتەرگە جوعارى ساپالى قىزمەت كورسەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. قازىر دە كوپ جۇمىس ونلاين اتقارىلىپ جاتقاندىقتان بىلتىرعىمەن سالىستىرعاندا سەرۆەرلەرگە تۇسەتىن سالماق الدەنەشە ەسە ارتىق. سوعان قاراماستان ۋاقتىلى اتقارىلعان جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە بايلانىس جاقسى ىستەپ تۇر.
– بىزدە قازاقستان اۋماعىنداعى ترافيك بار, ەلىمىزدەگى بارلىق ينتەرنەت رەسۋرستار مەن ونىڭ حوستينگى ءوز ەلىمىزدە. سونىمەن قاتار شەتەلدىك ترافيك بار, ونىڭ حوستينگى سىرت ەلدە. مىسالى, عالامدىق Facebook, Youtube سەكىلدى جەلىلەر. بۇل رەسۋرستاردى پايدالانۋ ساپالى بولۋى ءۇشىن بىرقاتار شەتەلدىك ترافيك كومپانيامىزدىڭ داتا ورتالىقتارىندا تۇرعان سەرۆەرلەرگە كەشتەلەدى. وسى ارقىلى كوپتەگەن تانىمال رەسۋرسقا قوسىلۋ جىلدام ءارى ساپالى بولادى. «قازاقتەلەكومنىڭ» سەرۆەرلىك مۇمكىندىكتەرىنە كەلەر بولساق, ءبىزدىڭ رەزەرۆىمىز بار. ماسەلە سەرۆەرلەردىڭ قۋاتىندا ەمەس, ماسەلە ينتەرنەتكە سۇرانىستىڭ كۇرت وسۋىندە بولىپ تۇر. حالىقارالىق IT-كومپانيالار مەن الەمدىك تەلەكوم-وپەراتورلارى عالامدىق جەلىگە ارتىلعان جۇكتەمەنى ازايتۋ باعىتىندا بىرقاتار شارا قابىلدادى. مىسالى, YouTube بەينەروليكتەردى بۇرىنعىداي جوعارى ساپالى HD فورماتىندا ەمەس, ستاندارتتى ساپادا ۇسىنا باستادى. Netflix تە ەۋروپا بويىنشا تاراتۋ جىلدامدىعىن 4 ەسە ازايتتى. وسى سەكىلدى Facebook, Instagram, Disney+ رەسۋرستارى بەينەروليكتەر ساپاسىن ادەيى تومەندەتتى, – دەيدى ق.ەسەكەەۆ.
راديوفوبيا سالدارى
راديوفوبيانى قازاقستانعا عانا قاتىستى دەۋگە بولمايدى. بۇل بىرنەشە جىلدان بەرى بۇكىل الەمدە ۇيالى بايلانىسقا كەدەرگى كەلتىرىپ جۇرگەن ماسەلەلەردىڭ ءبىرى. 5G ستاندارتىنىڭ قانات جايۋى مەن كوروناۆيرۋس ىندەتىنىڭ قاتار كەلۋى جاعدايدى ءبىراز كۇردەلەندىرىپ جىبەردى.
ايتالىق, لوندوندا ءبىر توپ ازامات كوروناۆيرۋس تاراتادى دەپ ويلاپ 5G جەلىسىنىڭ باعاندارىن قيراتىپ تاستادى. رەسەيدە ءبىر ەلدى مەكەن تۇرعىندارى 5G ستانسالارى ارقىلى حالىققا جاپپاي چيپ سالادى دەپ, تۇتاس بايلانىس ستانساسىن ورتەپ جىبەرگەنى بەلگىلى بولدى. قازاقستاندا جاعداي ءدال بۇلاي ۋشىققان جوق, ارينە. دەگەنمەن, راديوفوبيا دەڭگەيى ايتارلىقتاي جوعارى بولىپ تۇر. بۇل تۋرالى «قازاقتەلەكومنىڭ» ءباسپاسوز قىزمەتى:
«GSM ستاندارتىنىڭ بازالىق ستانسالارى كوپتەگەن جىل بويى تۇرعىن ءۇي الاپتارىنا ىرگەلەس ورنالاسقان جانە وسى ۋاقىت بويى ەشقانداي اۋرۋدىڭ ورشۋىنە سەبەپ بولعان جوق. سوعان قاراماستان, حالىقتىڭ بويىن ۇرەي بيلەپ, بايلانىس ساپاسىن جاقسارتۋعا قارسىلىق ءبىلدىرىپ وتىر. ناقتىراق ايتساق, راديوفوبيا سالدارىنان «قازاقتەلەكومنىڭ» كومپانيالار توبىنا كىرەتىن ەكى ۇيالى بايلانىس وپەراتورىنىڭ ستانسالارىن كوشىرۋ دەڭگەيى وتە جوعارى – 20%-دان اسىپ جىعىلادى, – دەپ حابارلادى.
ماسەلەن, Tele2 وپەراتورى وتكەن جىلى رەسپۋبليكا بويىنشا 61 ستانساسىن بۇزىپ, ورنىن اۋىستىردى. ونىڭ ون ءبىرىن تۇرعىندار تالابى كوشىرىپتى. Kcell كومپانياسى دا بىلتىر جانە بيىلعى 6 ايدا 34 ستانسانى حالىقتىڭ تالابى بويىنشا كوشىرگەن. راديوفوبتار ۇيالى بايلانىس قۇرىلعىلارىن وزدەرى قولدانۋدى توقتاتپايدى, ولاردىڭ ويىنشا, نەگىزگى قاۋىپ كولەمى ۇلكەن ستانسالاردان كەلەدى. ال ستانسانى وزدەرىنىڭ سۇرانىسى بويىنشا كوشىرگەننەن كەيىن بايلانىس سيگنالى ناشارلاعانىنا شاعىم ايتادى.
«بازالىق ستانسالاردا 3G جەلىلەرىنىڭ جوعارى ساپالى جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن دەرەكتەردى وڭتايلى بەرۋ جىلدامدىعى 500 مەترگە, ال 4G ستانسالارى ءۇشىن 400 مەترگە جەتەتىنىن ءتۇسىنۋ كەرەك», دەيدى «قازاقتەلەكوم» اق يننوۆاتسيالار جونىندەگى باس ديرەكتورى نۇرلان مەيىرمانوۆ.
راديوفوبيانىڭ كەرى اسەرىن حالىق بيىلعى ناۋرىز-مامىر ايلارىنداعى توتەنشە جاعداي كەزىندە قاتتى سەزىندى. جۇرت ۇيگە قامالۋعا ءماجبۇر بولعان كەزدە جەكەلەگەن تۇرعىنداردىڭ راديوفوبياسى بىرنەشە اي بويى بۇكىل تۇرعىن ءۇيدى اقپارات اعىنىنان جانە ينتەرنەت ارقىلى جۇزەگە اساتىن بارلىق قىزمەت تۇرىنەن قاعىلۋعا ءماجبۇر ەتكەن فاكتىلەر ءجيى تىركەلگەن.
«كسەll» ۇيالى بايلانىس وپەراتورىنىڭ ستراتەگيالىق دامۋ دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى ايبەك نۇرقادىردىڭ ايتۋىنشا, اۋىل حالقىنىڭ بويىندا قالالىقتار سياقتى ستانسادان نەمەسە 5G بايلانىس جەلىسىنەن ۇركۋ, قاۋىپتەنۋ مۇلدەم جوق.
«اۋىل تۇرعىندارى بۇل جوبا ارقىلى قانداي مۇمكىندىكتەرگە يە بولاتىنىن تۇسىنەدى, اۋىل مەن قالا اراسىنداعى تسيفرلى تەڭسىزدىكتى جوياتىنىن بىلەدى. ستانسالار جەلىسى جاقىن بولاشاقتا اۋىلدى تەلەمەديتسينا قىزمەتىنە قوسادى, مەملەكەتتىك تسيفرلى قىزمەتتەر جەتەدى, بالالارى تسيفرلى ءبىلىم جۇيەسىنە قوسىلادى», دەيدى ا.نۇرقادىر.
جالپى, عالىمدار ينتەرنەت تاراتۋ ستانسالارى ءار ۇيدەگى ميكروتولقىندى پەشتەردىڭ قاسىندا اناعۇرلىم زيانسىز ەكەنىن بۇرىن دالەلدەپ قويعان. ميكروتولقىندى پەش 120 ۆاتت راديوساۋلە شىعارادى, تەلەديداردىڭ قۋاتى – كەم دەگەندە 60 ۆاتت, ال بازالىق ستانساداعى تاراتقىشتىڭ ورتاشا قۋاتى – 20-30 ۆاتت, ماكسيمالدى قۋاتى 46 ۆاتتان اسپايدى. سەبەبى تەلەفونعا سيگنال تارتۋ ءۇشىن ودان ارتىق قۋات قاجەت تە ەمەس كورىنەدى.
ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, كوپشىلىكتىڭ قىزۋ تالقىسىنا تۇسكەن جاڭا 5G ستاندارتى, تەحنيكالىق سيپاتتامالارىنا بايلانىستى بۇرىنعى بايلانىس جەلىلەرىنە قاراعاندا اناعۇرلىم قاۋىپسىز بولادى. سەبەبى تولىققاندى 5G جەلىسى ءۇشىن 24 گگتس-تەن جوعارى دياپازوندا جيىلىك قاجەت. بۇل دياپازونداعى بازالىق ستانسانىڭ ارا قاشىقتىعى شامامەن 200 مەتردى قۇرايدى. ياعني 5G ستانسالارىن ءبىر-بىرىنە جاقىن ورنالاستىرۋ كەرەك, سول كەزدە ەلەكترماگنيتتىك ساۋلەلەنۋ دەڭگەيى ازايادى. ال ءبىر-بىرىنەن وتە الشاق ورنالاسسا, كوبىرەك زيان كەلتىرەدى ەكەن. ويتكەنى ول كەزدە قالتاداعى ۇيالى تەلەفون سيگنالدى ىزدەۋگە كوپ قۋات جۇمسايدى, تيىسىنشە ساۋلەلەنۋ دەڭگەيى بىرنەشە ەسە ارتادى. دەمەك, انتەننالاردى ۇيلەردىڭ جانىنا جانە شاتىرلارىنا ورناتۋعا قارسى بولعاندار وزدەرىنىڭ دەنساۋلىعىنا كوبىرەك زيان كەلتىرۋى ابدەن مۇمكىن.