ماجىلىستەگى بەلسەندى دەپۋتاتتاردىڭ ءبىرى, ەلدەگى وزەكتى ماسەلەلەردىڭ وڭ شەشىلۋىنە قوزعاۋ سالىپ, ۇكىمەتكە قايتا-قايتا ساۋال جولداپ جاتاتىن تۇرسىنبەك ومىرزاقوۆ ەلباسىنىڭ كەڭەيتىلگەن ۇكىمەت وتىرىسىندا ايتقان سىنىن تولىق قولدايتىندىعىن ءبىلدىردى. ونىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەتتىك ورگاندار جۇمىسىندا ەلەۋلى كەمشىلىكتەر بارشىلىق.
– سوڭعى كەزدەردەگى كەيبىر ساۋالدارىم تۋرالى عانا ايتىپ كەتەيىن. ءبارى تۋرالى ايتۋعا مۇمكىنشىلىك جوق, ويتكەنى, ولار وتە كوپ جانە مەن ءبىر ايماقتىڭ عانا مۇددەسىن كوزدەگەن جان ەمەسپىن, ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىنە ورتاق, جالپى, مەملەكەتتىك پروبلەمالاردى كوتەرەتىن ساۋالدار عانا جولدايمىن.
ماجىلىستەگى بەلسەندى دەپۋتاتتاردىڭ ءبىرى, ەلدەگى وزەكتى ماسەلەلەردىڭ وڭ شەشىلۋىنە قوزعاۋ سالىپ, ۇكىمەتكە قايتا-قايتا ساۋال جولداپ جاتاتىن تۇرسىنبەك ومىرزاقوۆ ەلباسىنىڭ كەڭەيتىلگەن ۇكىمەت وتىرىسىندا ايتقان سىنىن تولىق قولدايتىندىعىن ءبىلدىردى. ونىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەتتىك ورگاندار جۇمىسىندا ەلەۋلى كەمشىلىكتەر بارشىلىق.
– سوڭعى كەزدەردەگى كەيبىر ساۋالدارىم تۋرالى عانا ايتىپ كەتەيىن. ءبارى تۋرالى ايتۋعا مۇمكىنشىلىك جوق, ويتكەنى, ولار وتە كوپ جانە مەن ءبىر ايماقتىڭ عانا مۇددەسىن كوزدەگەن جان ەمەسپىن, ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىنە ورتاق, جالپى, مەملەكەتتىك پروبلەمالاردى كوتەرەتىن ساۋالدار عانا جولدايمىن.سونىڭ ىشىندە, مىسال رەتىندە ايتار بولسام, ۇكىمەتكە قاشاعان كەن ورنى تۋرالى ساۋال بەردىم. بۇل ورىننىڭ مۇنايى الەمدەگى ەڭ ساپالىلارىنىڭ بىرىنە جاتادى. ونىڭ كەنىن يگەرۋ ءۇشىن ەكى جاساندى ارال جاسالعان. قاشاعاننىڭ مۇناي قورىن قازاقستاندىق گەولوگتار 4,8 ملرد. توننا دەپ وتىر. ال اقش-تىڭ بارلىق بارلانعان قورى 3,8 ملرد. توننا عانا. دەمەك, ءبىزدىڭ ءبىر كەن ورنىنىڭ ءوزى بارلىق امەريكانىڭ قورىنان اسىپ تۇر.
مۇنداي بايلىعى بار جەرگە يەلىك ەتۋگە اركىم دە قۇشتار. قازىر ول جەردە «سولتۇستىك كاسپي مۇنايىن ءبولۋ جونىندەگى بىرلەسكەن وپەراتسيالىق كومپانيا» قۇرىلعان. ونىڭ قۇرامىنا «قازمۇنايگاز» جانە شەتەلدىك Eni, Total, ExxonMobil, Royal Dutch Shell كومپانيالارى 16,81%-دىق ۇلەسپەن, ConocoPhillips – 8,4% جانە Inpex – 7,56%-دىق ۇلەسپەن ەنەدى. وسىنىڭ ىشىنەن امەريكالىق ConocoPhillips كومپانياسى 2012 جىلى بۇل جوبادان باس تارتىپ, ءوزىنىڭ ۇلەسىن ساتاتىنىن جاريالادى.
سونى ەستىگەن بويدا مەن ءبىزدىڭ ۇكىمەت ساتىپ الۋعا تىرىسار ما ەكەن دەپ تىپىرشۋمەن بولدىم. بىراق ءبىزدىڭ ەلدىڭ بۇل اكتسيانى ساتىپ الۋداعى قۇقى اياقتالاتىن 25 مامىر جاقىنداپ قالسا دا, ۇكىمەت تاراپىنان ەش قوزعالىس جوعىن كورگەن سوڭ 8 مامىردا ساۋال جولدادىم. وندا وسىنداي ءتيىمدى ۇلەستى ساتىپ الۋدىڭ قاجەتتىگىن دالەلدەپ, ءتىپتى, ونى ساتىپ الاتىن قاراجاتتى قايدان الۋعا بولاتىنىن ايتقان ەدىم. وسى ماسەلەنى ءبىرشاما باق-تا قولداپ, جاريالاپ جاتتى. مەن بۇل ساۋالدى ۇكىمەت باسشىسى س.احمەتوۆتىڭ اتىنا جاساعان بولاتىنمىن. ال ول ماسەلەنى قاراۋدى مۇناي جانە گاز مينيسترلىگىنە جولداعان بولۋى كەرەك, ماعان وسى مينيسترلىكتىڭ باسشىسى ۇ.قاراباليننەن جاۋاپ كەلدى.
وندا: «جەر قويناۋى جانە جەر قويناۋىن پايدالانۋ تۋرالى» قر زاڭىنىڭ 13-بابىنا سايكەس, مەملەكەتتىڭ قۇقىعىن جۇزەگە اسىرۋ ماسەلەلەرى جونىندە ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيا وتىرىسى قورىتىندىسى بويىنشا مىناداي شەشىم قابىلداندى: ۇسىنعان ماتەريالداردى قاراپ, «كونوكوفيليپپس نورت كاسپيان لتد»-نىڭ 18.11.1997 جىلعى سولتۇستىك كاسپي بويىنشا ءونىمدى ءبولۋ تۋرالى كەلىسىمىندەگى يەلىكتەن شىعارىلاتىن 10/119 قاتىسۋ ۇلەسىن مەملەكەتتىڭ ساتىپ الۋى تۋرالى ۇسىنىس ەنگىزۋ ماقساتقا ساي دەپ ەسەپتەيدى. وكىلەتتى ورگانعا «كونوكوفيليپپس نورت كاسپيان لتد»-نىڭ 18.11.1997 جىلعى سولتۇستىك كاسپي بويىنشا ءونىمدى ءبولۋ تۋرالى كەلىسىمىندەگى 10/119 قاتىسۋ ۇلەسىن مەملەكەت اتىنان «قازمۇنايگاز» ۇك» اق-تى ساتىپ الۋشى دەپ انىقتاۋدى ۇسىنادى (17.04.2013 جىلعى ۆاك-تىڭ №3 حاتتاماسى)».
جاۋاپتىڭ ار جاعىندا ءالى ەكى ابزاتسى بار, ورىنداعان ش.يسكاكوۆ دەگەن قىزمەتكەر ەكەن. ارينە, مۇنداي جاڭىلتپاش جاۋاپتان بىردەڭە تۇسىنە قويۋ قيىن. بىراق مەن باسقا دەرەك كوزدەرىنەن, ايتەۋىر, ConocoPhillips ۇلەسىن قازاقستان جاعى جەكە الماسا دا قىتايدىڭ سNPC كومپانياسىمەن بىرلەسىپ ساتىپ الاتىندىعى تۋرالى 2013 جىلدىڭ 7 قىركۇيەگىندە كەلىسىم جاسالعاندىعىن ءبىلدىم. بۇل دا, جارتىلاي بولسا دا, جاقسى تابىس, ارينە. ءسويتىپ, ءبىزدىڭ ساۋالىمىزدان ءبىر ناتيجە شىقتى, سوندىقتان ونى جەڭىس دەپ سانايمىن.
– ۇلتتىق كومپانيالارعا كادرلار الۋداعى اشىقتىق تۋرالى دا ءبىر ساۋال جولداعان ەدىڭىز, ناتيجەسى قانداي؟
– بۇل دا سىبايلاس جەمقورلىققا جول بەرەتىن ءبىر ءتۇپسىز كوز بولعاندىقتان, سوعان توسقاۋىل بولار ما ەكەن دەپ جولدانعان ساۋال ەدى. ءوزىڭىز بارلاپ قاراڭىز, بىزدە بيۋدجەتتەن اقى الاتىن بارلىق قىزمەت ورىندارىنا ورنالاسۋدىڭ ءتارتىبى اشىق تۇردە جاريالانادى. سونىڭ ىشىندە مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەرگە, ءتىپتى, كەشەگى «ا» كورپۋسى سياقتى باسقارۋ قىزمەتتەرىنە دە ورنالاسۋ كونكۋرس ارقىلى جۇرگىزىلە باستادى. بۇل, ارينە, دۇرىس. بيۋدجەتتىڭ اقشاسى – حالىقتىڭ اقشاسى. سوندىقتان ودان اقشا الاتىن ماماندار حالىق الدىندا ىرىكتەۋدەن وتكىزىلۋى كەرەك. ال ءوزىڭىز ايتقان ۇلتتىق كومپانيالاردا بۇل جوق. ءسىز, ماسەلەن, «سامۇرىق-قازىنا», «قازمۇنايگاز», «قازاگرو», «قازاقستان تەمىر جولى», «قازتەلەكوم» جانە ت.ب. حالىق قازىناسىنا, حالىقتان ءتۇسكەن سالىققا ءومىر سۇرەتىن كومپانيالارعا قىزمەتكەرلەردىڭ قالاي الىنىپ جاتقانىن بىلەسىز بە؟ بىلمەيسىز. ءويتكەنى, ول حالىققا اشىق جاريالانبايدى, جۇمىسقا تۇرۋ ءتارتىبىن, قالاي قابىلداناتىنىن ەشكىم بىلمەيدى. ال بۇلار بيۋدجەتتىك مەكەمەلەر, ياعني حالىقتىڭ بايلىعى ەسەبىنەن كۇن كورەتىن ۇيىمدار.
سوندىقتان, مەن ولاردىڭ جۇمىسقا قالاي قابىلداۋ ءتارتىبىن جاريالاۋدى تالاپ ەتتىم. مەملەكەتتىڭ قاتىسۋىمەن قۇرىلعان بارلىق زاڭدى تۇلعالارعا قىزمەتكە تۇرۋ ءتارتىبىن اشىق جولمەن جۇرگىزۋ قولعا الىنسىن. ولاردىڭ كونكۋرس وتكىزۋ ءتارتىبى باق-تا جاريالانسىن, كادرلىق رەزەرۆ جاساقتاۋ ءىسى دە اشىق بولسىن, قىزمەتكە تۇرعىزۋ قىزمەتىنە بوس ورىندار تۋرالى حابارلاۋ مىندەتتەلسىن, دەپ ۇكىمەت باسشىسىنىڭ اتىنا سۇراۋ سالدىم. ماعان بەرىلگەن جاۋاپتا بۇل ماسەلەنىڭ ورىندى ەكەنى ايتىلىپ, وسى سۇراۋلار بويىنشا بولاشاقتا جاڭا تارتىپتەر ەنگىزىلەتىندىگى ايتىلدى. بىراق, بىزدە ايتىلعان ماسەلە سول كۇيىندە قالىپ قويىپ تا جاتادى عوي. سوندىقتان, ءبىرشاما ۋاقىت وتكەننەن كەيىن مەن بۇل ءىستىڭ قالاي ىسكە اسىپ جاتقانى تۋرالى ناقتى مىسالدار تالاپ ەتەتىن بولامىن.
– ءسىز وسىدان ءبىرشاما ۋاقىت بۇرىن تابىس سالىعىن پروگرەسسيۆتى ستاۆكامەن ءوسىرۋ, ياعني تابىس كوبەيگەن سايىن ستاۆكانى دا ارتتىرىپ وتىرۋ كەرەكتىگىن ايتىپ ساۋال جولداعان ەدىڭىز. الايدا, ءسىزدىڭ ساۋالىڭىزعا قارجى مينيسترلىگى بىزدە سالىق ءبارىنە بىردەي ستاۆكامەن سالىنادى, سول دۇرىس دەگەن جاۋاپ جىبەرىپتى. مىنە, وسى ۇستانىمدى ەلباسى ن.نازارباەۆ تا جۋىرداعى سوزىندە سىنادى...
–دامىعان ەلدەردىڭ بارىندە تابىس سالىعى پروگرەسسيۆتى ستاۆكامەن ۇستالادى. بىزدە ول جوق. ەندى پرەزيدەنت سىناعاننان كەيىن بۇل ماسەلەگە سالىق ورگاندارى قايتادان ورالاتىن شىعار دەگەن ۇمىتتەمىن. جۋىردا قوزعالتقىشىنىڭ كولەمى 4 مىڭ تەكشە سم.-دەن اساتىن ماشينالار مەن قىمبات قۇرىلىستارعا سالىقتى كوتەرۋ تۋرالى زاڭ جوباسىن قابىلدادىق. مەن بۇل زاڭ جوباسىنا قارسى داۋىس بەردىم. ويتكەنى, بارلىق ەكونوميكالىق زاڭداردا داعدارىس ۋاقىتىندا سالىقتاردى تومەندەتەدى, بىزدە, كەرىسىنشە, بولىپ وتىر. بۇل دۇرىس ەمەس. سوسىن 4 مىڭ تەكشە سم.-دەن اساتىن قوزعالتقىشى بار ماشينالارمەن تەك قانا بايلار جۇرمەيدى. كەيبىر, جولى جامان, ءجۇرۋى قيىن جەرلەردە دە وسىنداي ماشينالار مىنۋگە ءماجبۇر ورتاڭقول ادامدار, فەرمەرلەر كوپ. سوندايلارعا مىنا سالىقتىڭ اۋىر تيەتىنى انىق. ءبىز ءوز حالقىمىزدى ءوزىمىز قاناماۋىمىز كەرەك.
– ۇلتتىق بايلىعىمىزدىڭ ەسەبىنەن بايىپ جاتقان وليگارحتاردىڭ شەتەلدەردە تىركەلىپ, سول ەلدەردە عانا سالىق تولەۋىنە جول بەرەتىن دە زاڭدارىمىز بار ەمەس پە؟
– ونداي زاڭدارىمىز دا, وكىنىشكە قاراي, جوق ەمەس, بار. ماسەلەن, جۋىردا ليۋكسەمبۋرگ گەرتسوگتىگىمەن قوسارلانعان سالىق سالۋدى بولدىرماۋ تۋرالى قول قويىلعان كونۆەنتسيانى راتيفيكاتسيالادىق. بۇل زاڭ, ءبىر قاراعاندا, قاتارداعى قاراپايىم ءبىر حالىقارالىق قۇجات سياقتى. بىراق ونىڭ سىرى ىشىندە, ول وليگارحتاردىڭ سالىقتان سىتىلۋىنا جول بەرەتىندەي ەتىپ جاسالعان. ويتكەنى, ليۋكسەمبۋرگ دەگەن 500 مىڭداي عانا حالقى بار كىپ-كىشكەنتاي ەل. بۇل دا وففشورلىق ايماق, ياعني سالىعى تومەن ەل. ەندى ءبىزدىڭ ENRC (تابيعات رەسۋرستارىنىڭ ەۋرازيالىق كورپوراتسياسى) سياقتى كومپانيالار سوندا بارىپ, باس ءوفيسىن تىركەتە قويادى دا, سالىقتى سول جەرگە تولەيدى. ال ءبىز قوسارلانعان سالىق المايتىندىعىمىز تۋرالى كونۆەنتسياعا قول قويعاننان كەيىن ەشقانداي سالىق تالاپ ەتە المايمىز. مەن وسىنى راتيفيكاتسيالامايىق دەپ قانشا قارسى بولسام دا, كوپشىلىك داۋىسپەن ول ءوتىپ كەتتى. ەسەسىنە, ەلدەگى قاراپايىم حالىقتى سالىقپەن تۇرالاتىپ تاستاماقشىمىز.
– سا-NEWS (KZ) ءبىزدىڭ 64 وليگارحقا تيەسىلى كومپانيالاردىڭ وففشورلاردا وتىرعانىن جاريالاعان ەدى, ەندى تاعى ءبىر وففشور پايدا بولعان ەكەن عوي. وليگارحتاردىڭ سالىقتان سىتىلۋىنا جول بەرگەندىكتەن بيۋدجەتتىڭ تومەندەپ قالعان ءتۇسىم بولىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن جاڭا سالىق تۇرلەرى ويلاپ تابىلاتىن سياقتى ما؟
– ارينە. بىراق ۇكىمەت ونى حالىقتىڭ ەسەبىنەن ەمەس, باسقا جەردەن تابۋلارى كەرەك ەدى. مىسالى, ءبىز ۇلتتىق قوردىڭ 60 ملرد. دوللارىن شەتەلدىك قۇندى قاعازدارعا سالىپ قويدىق. ولاردان جىلىنا تۇسەتىن كىرىس 1 ملرد. دوللار عانا. ال ءدال سول كەزدە ءبىز شەتەلدەن نەسيەلەر الامىز, ال ونىڭ قولدانۋ شىعىنى 28 ملرد. دوللار شاماسىندا. سوندا قاراڭىز, ءبىزدىڭ نەسيەلىك كىرىسىمىز 1 ملرد. قانا بولسا, شىعىسىمىز 28 ملرد. وسىنداي دا بيزنەس بولا ما؟ ءبىزدىڭ ۇلتتىق بانك ەلگە, مەملەكەتكە جانى اشىسا, الدىمەن, وسىندايلاردى قاراعان بولار ەدى. ودان دا ءوز اقشامىزدى ءوزىمىز قولدانايىق. زەينەتاقى قورى بارىنشا جەتىلدىرىلگەن نورۆەگيا سياقتى ەلدەر سولاي ەتكەن. ولار جينالعان اقشانى الدىمەن ءوز ەكونوميكاسىنا سالعان, سوسىن عانا كاپيتالدى سىرتقا شىعاراتىن بولدى. ءبىزدىڭ اگرارلى-شيكىزاتتى ەل ەكەندىگىمىز وسى كۇنى ۇمىتىلا باستادى. بۇرىنعى قازاقستاننىڭ تاۋار اينالىمىنىڭ 70-80 پايىزى اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرى بولاتىن. قازىر ول مۇلدە تومەندەپ كەتتى. سوندىقتان ۇلتتىق قوردىڭ قاراجاتىن وسىنداي سالانى كوتەرۋگە پايدالانۋىمىز كەرەك.
– ساۋالدار جولداي ءجۇرىپ, ءبىزدىڭ ورتالىق باسقارۋ ورگاندارىنداعى شەنەۋنىكتەردىڭ جاڭالىققا, حالىققا جەڭىلدىك جاساۋعا تىم يكەمسىز ەكەندىگىن دە كورىپ جۇرگەن شىعارسىز؟
– اتاماڭىز... ماسەلەن, مەن استانا, الماتى سياقتى قالالاردا كەپتەلەكتى ازايتۋعا باعىتتالعان ءبىر ساۋال جاسادىم. ول باعدارشامنىڭ قىزىل جارىعىندا ءتىزىلىپ تۇرعان كولىكتەردىڭ اراسىنان وڭ جاققا قاراي بۇرىلاتىندارىنا رۇقسات بەرۋگە قاتىستى بولاتىن. مۇنداي تاجىريبەلەر اقش, گەرمانيا, قىتاي جانە ت.ب. ەلدەردە بار. قىزىل جارىقتا وڭعا بۇرىلۋعا رۇقسات بەرۋ ارقىلى بۇل ەلدەر كەپتەلەكتى كەمىتىپ, جانار ماي شىعىنىن ازايتىپ, ءتىپتى, جۇرگىنشىلەردىڭ ۋاقىتىن دا 30 پايىزعا دەيىن ۇنەمدەۋگە قول جەتكىزۋگە بولاتىنىنا كوزدەرى جەتكەن. مەن وسى مىسالداردى ايتىپ, بىزگە دە قىزىل جارىقتا وڭعا بۇرىلۋعا رۇحسات بەرۋ تۋرالى «جول ءجۇرۋ ەرەجەسىنە» وزگەرىس ەنگىزۋدى ۇسىندىم. ءبىزدىڭ شەنەۋنىكتەر وندايدا ەپتىلىك تانىتا قويا ما؟ ولار باياعىدا قول قويىلعان حالىقارالىق كونۆەنتسياعا سىلتەمە جاساپ, ولاي وزگەرىس جاساۋعا بولمايتىندىعىن ايتىپ جاۋاپ بەردى. بۇل كونۆەنتسيا – ۇسىنىس رەتىندەگى قۇجات. وعان جوعارىدا اتالعان مەملەكەتتەر دە قول قويعان, الايدا, وزدەرى دە جەڭىلدىك جاساپ العان. ال ءبىزدىڭ كولەڭكەسىنەن قورقاتىن شەنەۋنىكتەر وندايعا بارۋدان ساقتانىپ وتىر. شىنىن ايتار بولساق, بىزدىكىلەر تەك رەسەي وسىندايعا كوشسە عانا وزگەرىس جاسايتىن سياقتى. بۇل دا وزدىگىنەن قادام جاساۋعا قورعالاقتاپ قالعاندىقتىڭ ءبىر كورىنىسى. بىزدە, كەرىسىنشە, ۇلكەن شىعىنمەن جولدى بۇزىپ, وڭ جاققا وتەتىن بۇرىلىس جاساۋ وڭاي سياقتى. ال ەشقانداي شىعىنى جوق قادامعا باسا المايدى. مىنە, وسىنداي ءىس-ارەكەتتەر ءبىزدىڭ شەنەۋنىكتەردىڭ يكەمسىزدىگىن كورسەتەدى.
اڭگىمەلەسكەن
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان».